Gəlir anlayışı və onun növləri

posted in: Vergi, Xəbər | 0

Müxtəlif nəzəriyyələrdə gəlir anlayışı

Vergi qanunvericiliyi istənilən ölkədən əldə edilən gəlir rezident şəxsdən vergi tutulması üçün əsasdır

Gəlir vergisi hesablanması və tutulması prosesini tam başa düşməyimiz, verginin obyektini təşkil edən “gəlir” anlayışının düzgün izahıyla bağlıdır. İqtisad elmində bu anlayışa iqtisadi kateqoriya kimi müxtəlif cəhətlərdən yanaşılır, məsələn, ümumi, xalis, vergiyə cəlb edilən gəlir anlayışları fərqləndirilir. Lakin bu anlayışlar vergi obyekti kimi onun vergi hüququ baxımından müəyyən edilməsinə kifayət deyil. Bir anlayış kimi o, həm də maliyyə xarakterlidir, odur ki, maliyyə prizmasından ona yanaşma önəmlidir.

Vergi münasibətlərinin inkişaf prosesində müxtəlif nəzəriyyələr formalaşıb. Gəlin gəlir anlayışına aşağıdakı iki müxtəlif nəzəriyyənin şərhində diqqət edək:

  • mənbə nəzəriyyəsi;
  • xalis artım nəzəriyyəsi.

Məlum mənbələrdən əldə edilən davamlı gəlirlər

Mənbə nəzəriyyəsinin əsasını məlum mənbələrdən əldə edilən davamlı gəlirlər yanaşması təşkil edir.

Bu nəzəriyyəyə əsasən vergitutma baxımından gəlir məlum bir mənbədən davamlı şəkildə təmin edilən, ya da təmin edilməsi mümkün olan dəyərdir. Nəzəriyyəyə əsasən hər hansı gəlirin vergiyə cəlb olunması üçün onun iqtisadi baxımdan gəlir anlayışına daxil olması kifayət deyildir: onun məlum mənbədən, davamlı şəkildə əldə edilməsi lazımdır. Məsələn, daşınar yaxud daşınmaz əmlak sahibinə davamlı fayda gətirən mənbədir. Hər hansı bir peşə yaxud kommersiya obyektinin sahibi onlardan davamlı qazanc əldə edə bilir.

Lakin lotereya, vərəsəlik, habelə digər yollarla əldə edilən qazanc davamlı deyil və nəzəriyyəyə görə onlardan vergi alına bilməz. Beləliklə, ödəmə qabiliyyəti o zaman yaranmış hesab edilir ki, gəlirlərdə mütəmadilik olsun.

Orta əsrlərdə Azərbaycanda əhalidən alınan vergilər, Xərac, cizyə, xüms, uşr, zəkat

Xalis artım nəzəriyyəsi

Bu nəzəriyyəyə əsasən əldə edilən qazancın hüquqi baxımdan gəlir hesab edilməsi üçün onun yalnız məlum mənbədən davamlı, sistemli şəkildə əldə edilməsi əsas deyildir. Başqa sözlə, həmin nəzəriyyəyə görə məlum dövrdə ödəmə qabiliyyətində hansı mənbədən olursa olsun meydana çıxan artım, tədqiq etdiyimiz gəlir anlayışa daxildir. Yəni  sərvətdə özünü göstərən hər hansı bir xalis artım, gəlir kimi vergiyə cəlb oluna bilər.

Nəzəriyyəyə görə artım ilin sonunda, həmin ilin əvvəlinə mövcud olmuş aktivlərdəki dəyər artımıdır. Burada “gəlirlər” anlayışına mənbə nəzəriyyəsində göstərilən məlum mənbələrdən əldə edilən davamlı daxilolmalarla yanaşı bütün digər qazanclar da aid edilir, məsələn, konyunkturanın dəyişməsi nəticəsində qiymətli kağızlarda, daş-qaşda meydana gələn dəyər artımı və s.

Mənbə nəzəriyyəsinin əhatə dairəsi məhduddur, nəzəriyyə ədalət prinsipinin tələblərinə cavab vermir. Xalis artım adlanan ikinci nəzəriyyəni isə real həyatda tətbiq etmək çox çətindir. Məhz bu səbəbdən də qanunvericilikdə vergiyə cəlb edilən gəlir anlayışının böyük dəqiqliklə müəyyən edilməsi üsulundan geniş istifadə edilir. Məhz bununla əlaqədar vergi qanunvericiliyində gəlir anlayışına (yəni vergitutma obyektinə) hansı gəlirlərin hansı şərtlər altında daxil edildiyi bütün təfərrüatı ilə açıqlanır.

Gəlirin növləri

Vergi hüququnda gəlir növlərə görə qruplaşdırılır. İqtisadi və hüquqi ədəbiyyatda gəlirlər gəlir vergisinin obyekti kimi aşağıdakı kateqoriyalara bölünür:

  1. sahibkarlıqdan;
  2. əmək fəaliyyətindən;
  3. sərvətlərdən;
  4. digər.

Belə qruplaşma səmərəli, təsirli vergi siyasətinin əsasıdır. Lakin bizi praktik fəaliyyətimizdə elmi yanaşmalar, hüquqi qiymətləndirmələrdən daha çox Vergi Məcəlləsinin müddəaları maraqlandırır. 13.2.12-ci maddəsinə görə vergitutmada gəlir anlayışı satış əməliyyatlarının məcmu dəyərini, həmçinin satışdankənar daxilolmaları əhatə edir.

Satış əməliyyatlarının məcmu dəyəri yaxud satışdan gəlirlər dedikdə işin, xidmətin, yaxud malın təqdim edilməsiylə bağlı qazanclar nəzərdə tutulur. Satışdankənar daxilolmalar bilavasitə satış fəaliyyəti ilə bağlı olmur. Onlar dəymiş zərərin ödənilməsi, məzənnə fərqi, dividend və s. formasında gəlirlər ola bilər.

Gəlirin təsnifatı ilə yanaşı, onun əldə edilmə zamanının düzgün təsbit edilməsi də önəmlidir.

Qanunvericiliyə görə rezident şəxsin  istənilən ölkədən əldə etdiyi gəliri vergi tutulması üçün əsasdır. Şərt deyil ki, yalnız ölkəmizdə qazanmış olsun.

Nümunə: Ukrayna Respublikasının vətəndaşı təqvim ili ərzində Azərbaycan Respublikasında 220 gün qalmış və sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. Onun həm Azərbaycan Respublikasından, həm də Ukraynadan əldə etdiyi gəlirlər vergitutma üçün gəliri hesab edilir.  

Qeyri-rezident şəxs üçün isə xüsusi ifadə  – Azərbaycan mənbəyi – mövcuddur.  (VM, maddə 13.2.16). Qeyri-rezident şəxs mənbəyi Azərbaycan hesab edilməyən gəlirlərinə görə vergi ödəməyə məcbur edilə bilməz.

Fiziki şəxslərin gəlir mənbəyi Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsində 97-ci maddədə aşağıdakı formada təsnif edilib:

Vergi Məcəlləsinin 97-ci maddəsində gəlirin muzdlu işlə əlaqədar əldə edilən gəlir və muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən əldə edilən gəlir kimi növləri var

Əsas vəsaitin yenidən qiymətləndirilməsi zamanı yaranan artım digər gəlirlərə aid deyil. Eləcə də vergidən azad edilən gəlirlər vergitutma üçün maraqlı deyil.


Print Friendly, PDF & Email