İstifadə edilməmiş məzuniyyətlər
İşəgötürənlə əmək münasibətlərində olan işçilər AR Əmək Məcəlləsi ilə tənzimlənən məzuniyyətlərdən istifadə hüququna malikdirlər. Müqaviləyə xitam verildikdə istifadə məzuniyyət hüququndan istifadə qaydası, habelə istifadə olunmamış məzuniyyət kompensasiyanin hesablanması Məcəllənin iyirimi üçüncü fəslinin maddələrinə uyğun həyata keçirilir. Həmin maddəyə görə müqaviləsi ləğv olunmuş işçiyə, onun istəyinə uyğun olaraq istifade edilmemis mezuniyyet gunleri üçün:
- məzuniyyətin verilməsi təmin edilir (ƏM 70-ci maddənin a və ç bəndlərinə əsasən müqavilənin ləğvi istisna olmaqla), yaxud;
- pul əvəzi – istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə kompensasiya verilir.
İşçinin işdən azad olunduğu tarix həmin məzuniyyətin son günü hesab edilir. Bəzi hallarda müqaviləsi ləğv edilən işçi əvvəlki illərdə istifade edilmemis mezuniyyet gunleri əvəzinə pul əvəzi istəyə bilər. İstifadə edilməmiş məzuniyyətə görə pul əvəzi-kompensasiyanın verilməsi qaydası AR ƏM-nin 144-cü maddəsi ilə tənzimlənir. İstifadə olunmamış məzuniyyətin hesablanması əmək məzuniyyətinin hesablanması ilə eynidir.
İstifadə edilməmiş məzuniyyətə görə kompensasiya
Müqavilənin hansı səbəbdən ləğv olunmasından asılı olmayaraq işçiyə müvafiq iş ilində istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə kompensasiyalar verilməlidir.
Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinə görə işçi ilə əmək münasibətlərinə xitam verildikdə, ona istifadə edilməmiş məzuniyyətlər üçün kompensasiya ödənilir. Həmin maddənin 3-cü hissəsi Məcəllənin 115 – 117-ci və 118-1-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş əlavə məzuniyyətlərə, təhsil və yaradıcılıq məzuniyyətlərinə, habelə sosial məzuniyyətlərə görə kompensasiya verilməsin məhdudlaşdırır, pul əvəzinin verilməsin yalnız əsas əmək məzuniyyətinə aid edilirdi.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunnun 18 fevral 2026-cı il tarixli qərarı istifadə edilməmiş məzuniyyətlər üçün kompensasiyanın verilməsinə yeni yanaşmanı ortaya qoydu. Plenum 144-cü maddənin 3-cü hissəsinin bərabərlik prinsiplərinə uzlaşmadğı, ödənişli əmək məzuniyyəti hüququnu qeyri-mütənasib şəkildə məhdudlaşdırdığı qərarına gəlmiş, 144-cü maddəsinin 3-cü hissəsindəki “bu Məcəllənin 115-117 və 118-1-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş əlavə məzuniyyətlərə görə kompensasiyanın verilməməsi” müddasının tətbiqin dayandırmış, 2-ci və 3-cü hissələrin Konstitusiyanın tələblərinə uyğunlaşdırılmasının vacibliyi qeyd olunmuşdur.
AR Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun qərarının tam mətni ilə buradan tanış olmaq olar.
Həmçinin, əvəzçiliklə işləyən işçilər də, əsas işçilər kimi, istifade edilmemis mezuniyyet gunleri üçün məzuniyyət kompensasiyanin hesablanması aparılır.
Ola bilər ki, işçi müvafiq iş ilində əvvəlcədən məzuniyyətə buraxılmış olsun və onun müqaviləsinə iş ili başa çatmamış xitam verilsin. Bu halda verilmiş məzuniyyət haqqının müəyyən hissəsi işçidən geri alına bilər. Əgər işəgötürən işçi ilə aparılan son haqq hesab zamanı məzuniyyət pulunu işçidən tuta bilmirsə, gələcəkdə həmin vəsaitin məhkəmə vasitəsi ilə tutulması mümkün deyildir. Məhkəmələrdə qaldırılan belə iddialar təmin edilməməlidir. Müqavilə və sazişlərdə bəzi kateqoriyadan olan işçilərdən məzuniyyət pulunun müvafiq hissəsinin tutulmaması şərti müəyyən edilə bilər.
Kompensasiyanın hesablanması qaydası
ƏM-nin 131-ci maddəsinə uyğun olaraq işçinin məzuniyyətdən istifadə hüququ əmək müqaviləsinin bağlandığı müddətdən altı ay sonra yaranır. Lakin, işçi 6 aydan az müddətdə işləyərək işdən ayrılıbsa, yenə də ona məzuniyyətə görə kompensasiya ödənilməlidir.
Kompensasiyanın hesablanma qaydası əmək məzuniyyətinin hesablanması ilə eynidir (ƏM 111-ci maddə).
Nümunə 1: İşçiyə son 12 ayda verilən əmək haqqı 5000 AZN təşkil edir. istifade edilmemis mezuniyyet gunleri isə iyirmi gündən ibarətdir. məzuniyyət kompensasiyanin hesablanması qaydası aşağıdakı kimidir:
((( əvvəlki 12 ayda gəlir) / 12 ay)/ 30,4)* məzuniyyət günlərinin sayı
(((5000 / 12) / 30,4)*20 gün = 274,1 manat
Məzuniyyətə görə hesablanan kompensasiyadan bütün icbari ödəmələrin (gəlir vergisi, məcburi dövlət sosial ayırması, icbati tibbi sığorta) tutulması təmin edilməlidir.
Əgər işçi 12 aydan az işləyərək işdən çıxarsa, məzuniyyətin pul əvəzinin ödənilməsi üçün onun faktik işlədiyi tam təqvim ayları əsas götürülür.
Nümunə 2: 2020-ci il 01 yanvar tarixində işə başlayan işçinin əmək haqqı 300 AZN hesablanıb. Dörd ay sonra işçi işdən ayrılmışdır. Bu işçiyə məzuniyyət kompensasiyanin hesablanması aşağıdakı qaydada olacaqdır:
(1200 / 4) / 30,4) = 9,87
30 gün / 12 = 2,5 (1 aya düşən məzuniyyət günü);
2,5 x 4 = 10 gün;
9,87 x 10 = 98,78.
İşçiyə 98,70 manat kompensasiya (məzuniyyətə görə pul əvəzi) hesablanmış olur. Həmin məbləğdən də vergi tutulmalıdır.
İşçilərə təyin edilən istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə kompensasiya qanunvericiliyə uyğun olaraq əmsallaşdırılıb ödənilməlidir.
