Blog Full

Vergi Məcəlləsinin tələblərinə görə, sərnişindaşıma fəaliyyəti sadələşdirilmiş verginin ödəyicilərinə aid olan əməliyyatlardır. Bəs həmin şəxslər vergi bəyannaməsi verməlidirlərmi? Bu zaman dividentlər necə bölüşdürülür və rəsmiləşdirilir? 

Mövzu ilə bağlı suallara sərbəst auditor Altay Cəfərov aydınlıq gətirir.

Vergi Məcəlləsinin 221.4.5.-ci maddəsinə əsasən, avtomobil nəqliyyatı vasitələri ilə sərnişin daşımalarını həyata keçirən vergi ödəyiciləri, həmin Məcəllədə başqa hallar nəzərdə tutulmamışdırsa, bu fəaliyyətə görə vergi orqanlarına bəyannamə vermirlər. Bundan əlavə, Vergi Məcəlləsinin 219.5-ci maddəsində göstərilib ki, sadələşdirilmiş vergini ödəyən hüquqi şəxs ƏDV-nin, mənfəət vergisinin, fiziki şəxs (hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirən fiziki şəxs də daxil olmaqla) isə gəlir vergisinin və ƏDV-nin ödəyicisi deyil.

Maddədən də aydın olur ki, sadələşdirilmiş verginin ödəyiciləri ƏDV-nin, mənfəət vergisinin ödəyiciləri olmadığına baxmayaraq, təsisçilərə divident ödəyəndə ödəmə mənbəyində vergi tutulmasından azad edilməyiblər. Burada mikro sahibkarlar istisna təşkil edir.

Həmçinin, Vergi Məcəlləsinin 221.6-cı maddəsinin tələblərinə görə, bu Məcəllənin 218.4-cü maddəsində göstərilən şəxslər digər fəaliyyət növü üzrə əldə etdikləri gəlirlərin və xərclərin uçotunu hər bir fəaliyyət növü üzrə ayrılıqda aparırlar. Həmin şəxslərin bu fəaliyyət növləri üzrə mənfəəti (zərəri) digər fəaliyyət növündən əldə olunmuş mənfəətə (zərərə) aid edilmir. Odur ki, vergi ödəyiciləri bu fəaliyyət növü üzrə gəlirlərini və xərclərini ayrı-ayrılıqda aparmalıdırlar. Maddənin tələblərinə görə, həm sərnişindaşıma üzrə olan mənfəət, həm də digər fəaliyyətdən əldə edilmiş mənfəət (zərər) ayrılıqda uçota alınır və bir-biri ilə qarışdırılmır. Nəticə olaraq, hər bir fəaliyyət üzrə əldə edilmiş mənfəət və ya zərər ayrı-ayrılıqda bölüşdürülə bilər.

Vergi qanunvericiliyinə əsasən, vergi uçotunda sərnişindaşıma üzrə fəaliyyətdən mənfəət, digər fəaliyyətdən zərər olmuşdursa, sərnişindaşımadan yaranmış xalis mənfəəti bölüşdürmək olar. Ancaq mühasibat uçotu baxımından, bu, düzgün deyil. Çünki mühasibat uçotu baxımından ümumi fəaliyyətin nəticələrinə görə formalaşmış xalis mənfəət bölüşdürülür, yəni bütün fəaliyyətlərin cəmi nəzərə alınır. Ona görə də sahibkarlara tövsiyə olunur ki, əlavə sualların, uçot fərqlərinin yaranmaması üçün yaxşı olardı ki, təkcə sərnişindaşıma üzrə yox, ümumi fəaliyyətin nəticlərinə görə xalis mənfəət yaranarsa, divident ödənilsin.

Sərnişindaşıma üzrə fəaliyətdən gələn gəlirlər və ya xərclər mənfəət vergisi bəyannaməsində nəzərə alınmır. Ancaq bu fəaliyyətdən əldə edilən xalis mənfəət və ya zərər Əlavə 1-də göstərilir.

Misal

Tutaq ki, MMC-nin əsas fəaliyyətindən 2024-cü ildə 100.000 manat zərəri fomalaşıb, sərnişindaşımadan isə 50.000 manat xalis mənfəəti yaranıb.

Şirkət 50.000 manatı divident kimi təsisçilərə ödəmək qərarına gəlib. Bu zaman 5.000 manat (50.000 x 5% = 5.000 manat) divident vergisini tutub büdcəyə ödəməlidir. Nəticədə vergini ödəyəcəyi rübün ödəmə mənbəyində vergi bəyannaməsində qeyd edəcək.

Mənfəət vergisi bəyannaməsi Əlavə 1-də 50.000 manat sərnişindaşımadan yaranmış xalis mənfəət “daxil olan” sütununda yazılmalıdır. Divident kimi ödənilən 50.000 manat da həmin sətrin “silinmişdir” sütununda qeyd olunacaq. 100.000 manat zərər isə aktivlərdə “digər aktivlər” hissəsində yazılacaq.

Nəticə olaraq, yenə də ilin sonuna qalıqda xalis mənfəət 0,00 olacaq. Adətən, belə halda vergi orqanlarından kameral yoxlamalar zamanı uyğunsuzluq gəlmir. Çünki 50.000 manat divident ödəmə mənbəyində vergi hesabatında yazılıb və ödənilib. Uyğunsuzluq gəldiyi halda, açıqlama verilərək aradan qalxmış olur.

Əgər hər iki fəaliyyətdən zərər olubsa, (50.000 manat zərər sərnişindaşımadan və 100.000 manat əsas fəaliyyətdən), hər iki cəmlənmiş zərər Əlavə 1-də digər aktivlərdə yazılacaq.

Mənbə: vergiler.az

Statistiktik göstəricilərə görə, hər il ölkədə vergi ödəyicilərinin sayı artır. İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin məlumatlarında bildirilir ki, son bir ildə vergi ödəyicisi kimi qeydiyyatdan keçən şəxslərin sayı 4,8% artıb. 2025-ci il oktyabrın 1-nə Azərbaycanda 1 milyon 653 min 132 vergi ödəyicisi qeydiyyata alınıb. Onlardan 86,9%-i fiziki, 13,1%-i hüquqi şəxslər və digər təşkilatlardır. Son 1 ildə fərdi sahibkarların sayı 4,5%, idarə, müəssisə və təşkilatların sayı isə 7,2% artıb. 

Bəs uğurlu vergi ödəyicisi olmaq üçün hansı yollardan keçmək lazımdır? Sahibkarlar hansı vergi rejimini və hüquqi formanı seçməlidirlər?  Suallara “İATM Audit and Consulting” MMC-nin auditoru İlkin Lələyev aydınlıq gətirir.

Hazırda fəaliyyət göstərən əksər sahibkarın əziyyət çəkdiyi əsas məsələlərə baxdıqda müəyyən nəticələrə gəlmək mümkündür. Həmin qənaətlərə əsaslanaraq sahibkarlıq fəaliyyətinə başlamaq istəyən şəxslərin diqqət etməli olduqları məqamları vurğulamaq istəyirik.

Təşkilati-hüquqi formanın seçilməsi

Sahibkarın fəaliyyətinin dövlət qeydiyyatına alınması zamanı ən vacib məqamlardan biri məhz təşkilati-hüquqi formanın seçilməsidir. Bu, gələcək fəaliyyət üçün şəxslərin hüquqi məsuliyyəti, şirkətlər qarşısında inamlı rolu kimi faktorlara təsir edir. Bu məqsədlə, əsasən, fiziki şəxs, yoxsa hüquqi şəxs (MMC, ASC, QSC və s.) kimi qeydiyyat növlərindən biri seçilir. Bunların hər birinin özünəməxsus fərqli cəhətləri var.

Fiziki şəxs kimi qeydiyyat sahibkar üçün daha çox məsuliyyət, daha az sənədləşmə, bazarda daha aşağı inam vəd edir. Ancaq hüquqi şəxs olaraq qeydiyyatdan keçmək bunun tam əksini göstərir. Vergiyə cəlbetmə baxımdan da hər iki təşkilati-hüquqi formanın oxşar və fərqli cəhətləri mövcuddur. Bu baxımdan, şirkətin fəaliyyət istiqaməti, böyümə potensialı, qloballaşma planları və s. kimi faktorlar nəzərə alınmaqla doğru təşkilati-hüquqi forma seçilməlidir.

Vergi mükəlləfiyyəti seçimi

Təcrübədə ƏDV qeydiyyatına alınma ehtiyacı, məcburiyyəti olmadığı halda, ƏDV ödəyicisi olan şirkətlərlə qarşılaşırıq. Belə ki, bu müəssisələrin artıq vergi yükü – ƏDV öhdəliyi yaranır ki, mövcud vergi qanunvericiliyinə görə ƏDV qeydiyyatından çıxmaqla bağlı müəyyən müddət və dövriyyə tələbləri olduğuna görə, həmin vergi yükünü azaltmaq mümkün olmur. Vergi mükəlləfiyyətinin seçilməsi şirkətin əldə etdiyi gəlirlərin vergiyə cəlb olunması formasının seçim mərhələsi fəaliyyətə uyğun ədalətli vergitutma mexanizmindən istifadəyə kömək edir. Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş məhdudiyyətlər, məcburi hallar nəzərə alınmaqla, sahibkar istənilən vergitutma növünü, mükəlləfiyyəti seçə bilər.

Vergi Məcəlləsinə əsasən, bu istiqamətdə 3 əsas seçim var:

• Gəlirlərin (hasilatın) sadələşdirilmiş vergiyə cəlb edilməsi;
• Gəlirlərin (xərclər çıxılmaqla) mənfəət (gəlir) vergisinə cəlb edilməsi:
• Gəlirlərin ƏDV və mənfəət (gəlir) vergisinə cəlb edilməsi.

Fəaliyyətə başlayan zaman bu seçimin doğru edilməsi şirkətin ən optimal vergi öhdəliklərinin formalaşmasına xidmət edəcək.

Vergi güzəşti və azadolmalarından doğru istifadə

Bəzi sahibkarlar biznesin vergi güzəşti və azadolmalarının işləmə mexanizmindən məlumatsız olurlar. Bu səbəbdən də onlar bununla bağlı hüquqlarından vaxtında istifadə edə bilmirlər. Vergi güzəştləri və ya azadolmalar müəyyən limitlər, şərtlər çərçivəsində verilir. Həmin şərtlər qorunmadıqda, tələblər pozulduqda biznes də azadolmadan məhrum olur.

Sahibkar biznes-plan hazırlayarkən vergi güzəştindən faydalanacağını düşünür. Ancaq bu mexanizmi doğru qurub işini tənzimləməzsə, gələcəkdə onun nəzərə almadığı vergi öhdəlikləri maliyyə yükünü artıra, şirkətin fəaliyyətinə ciddi zərər verə bilər.

Beləliklə, azadolma və güzəştlərdən faydalanmaq istəyən sahibkar əvvəlcədən onun tam işləmə mexanizmini başa düşməli, biznesinin həmin tələblərə cavab verdiyi halda ondan faydalana biləcəyini nəzərə almalıdır.

Mənbə: vergiler.az