Blog Full

Sahibkar pərakəndə geyim satışı ilə məşğuldur. Lakin bazarla uyğunlaşa bilmədiyinə görə, zərərlə işləyir. Bu səbəbdən də anbarında qalan malı maya dəyərinə başqa sahibkara satır. Belə halda sahibkar satış zamanı maya dəyərinə, yoxsa malların bazar dəyərinə görə gəlir vergisinə cəlb olunur?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 143-cü maddəsinə əsasən, aktivlərin dəyərinə onların alınması, gətirilməsi, istehsalı, tikilməsi, quraşdırılması və qurulması üçün çəkilən xərclər, həmçinin vergi ödəyicisinin gəlirdən çıxmaq hüququna malik olduğu xərclər və əsas vəsaitlərin (vəsaitin) yenidən qiymətləndirilməsindən yaranan artım (yenidən qiymətləndirilmə nəticəsində yaranan müsbət fərq) istisna edilməklə, aktivlərin dəyərini artıran digər xərclər daxil edilir və Vergi Məcəlləsinin 108-ci maddəsinə uyğun olaraq, gəlirdən çıxılır.

Qeyd olunub ki, 30 gün ərzində vergi ödəyicilərinin eyni xüsusiyyətli və ya eyni cinsli mallara (işə, xidmətə) tətbiq etdikləri qiymətlərin səviyyəsi, bu Məcəllənin 14.6.1-ci maddəsinin tələbləri, o cümlədən müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən edilmiş təbii itki normaları daxilində zayolmadan əmələ gələn itkilər nəzərə alınmaqla, bazarda eyni (analoji) mal (iş, xidmət) üçün müvafiq əməliyyatlar zamanı təşəkkül tapan qiymətlərin səviyyəsindən topdansatış ticarət fəaliyyəti sahəsində 10 faizdən, tikinti və istehsal fəaliyyəti sahəsində 20 faizdən, digər fəaliyyət sahələrində 30 faizdən çox (aşağı və yuxarı) fərqləndikdə bazar qiyməti tətbiq olunur.

Əlavə olaraq bildirilib ki, malların (işlərin, xidmətlərin) bazar qiymətləri müəyyənləşdirilərkən qiymətlərə təsir edə bilən aşağıdakı amillər nəzərə alınır:

• göndərilmiş malların (görülmüş işlərin, göstərilmiş xidmətlərin) həcmi (əmtəə partiyasının həcmi);
• öhdəliklərin icra olunması müddəti, ödəniş şərtləri;
• mallara (işlərə, xidmətlərə) tələb və təklifin dəyişməsi, (o cümlədən istehlakçı tələbinin mövsümi olaraq artıb-azalması);
• malların mənşə ölkəsi, alındığı və ya təqdim edildiyi yer;
• malların (işlərin, xidmətlərin) göndərilmə şərtləri;
• malların keyfiyyətinin və digər istehlak göstəricilərinin səviyyəsi;
• marketinq siyasətinin aparılması ilə əlaqədar analoqu olmayan yeni malların (işlərin, xidmətlərin) bazara çıxarılması, yaxud malların (işlərin, xidmətlərin) yeni bazara çıxarılması, istehlakçıların tanış olması məqsədilə əmtəə nümunələrinin təqdim edilməsi;
• işlərin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsi, o cümlədən təmir, tikinti, quraşdırma işləri, nəqliyyat, icarə, təhsil, tibb xidmətləri və digər sahələr üzrə bazar qiymətləri müəyyənləşdirilərkən işlərin görüldüyü, xidmətlərin göstərildiyi ərazi, onların keyfiyyət göstəriciləri və qiymətlərə təsir edə bilən digər şərtlər nəzərə alınır.

Vergi ödəyicilərinin təqdim olunan mallara (işlərə, xidmətlərə) tətbiq etdikləri qiymətlərin səviyyəsi Vergi Məcəlləsinə uyğun qaydada müəyyənləşdirilən bazar qiymətindən 30 faizdən çox aşağı olduqda, vergilər bazar qiymətləri əsasında, yuxarı olduqda isə faktiki təqdimedilmə qiymətləri ilə hesablanır.

Mənbə: vergiler.az

Qeyri – maddi aktiv nədir?

Qeyri-maddi aktivlər üzrə mühasibat uçotu Hesablar Planının 10-cu maddəsi üzrə aparılır. 38 №-li “Qeyri-maddi aktivlər” MUBS-a (IAS 38)  əsasən uzunmüddətli aktivlər kimi bilinən qeyri-maddi aktivlər, fiziki formaya malik olmur, lakin:

• onlar əldə edilərkən müəyyən pul vəsaitləri sərf olunduğun üçün, habelə;
• müəssisəyə iqtisadi fayda gətirdiyinə görə əhəmiyyət kəsb edirlər.

Ümumiyyətlə, bu yaxud digər fiziki formada mövcud olmayan aktivin belə dəyərləndirilə bilməsi üçün aşağıdakı zəruri tələblər vardır:

• müəyyən edilən – yəni belə aktiv konkret təsbit edilən, başqa aktivlərə qarışdırılmadan seçilən, habelə satıla, dəyişdirilə, ləğv edilə bilən olmalıdır. Biz onun mütləq satılmalı olduğunu demirik, lakin nəzəri olaraq bütün qalan şərtlər ödənilsə qalan aktivlərdən ayrılıb alıcıya satıla biləcək bir təqdimedilmə qabiliyyətinin olması zəruridir.
• üzərində nəzarət – aktiv yalnız sizə məxsus olmalı, icarədə yaxud digər istifadə hüquqlarına vermiş olsanız belə üzərində sərəncam vermək hüququ yalnız sizdə qalmalıdır.
• gələcək iqtisadi səmərə axını gözlənilməlidir – aktiv müəssisənin fəaliyyətində ya birbaşa ya da dolayısı ilə ona fayda verən olmalı, hansısa iqtisadi səmərə axınların tətikçisi, katalizatoru, vasitəçisi, parçası olmalıdır.

“Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” hesabı

Qeyri-maddi aktivlər tanındıqdan sonra ona əlavə edilməsi, müəyyən hissəsinin dəyişdirilməsi yaxud onun lazımi işlək vəziyyətə gətirilməsi ilə bağlı xidmətlər göstərilə bilər. Belə xidmətlər üzrə yaranan məsrəflər kapitallaşdırılır.

Qeyri-maddi aktivlər üzrə subhesabların tərkibi, onların açılması, müxabirləşmələr AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. Bu qaydalara əsasən “Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” 103 saylı aktiv hesabda aparılır.

103 nömrəli “Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” hesabı üzrə qeyd edilən qaydaların 11.17. bəndinə uyğun olaraq aşağıdakı subhesablar açılır:

Qeyri-maddi aktivlərin kapitallaşdırılmasına aid nümunələr

Nümunə 1:   Haqqı ödənilməklə başqa müəssisələrdən alındıqda kapitallaşdırma

“A” müəssisəsi “B” MMC-dən dəyəri 8000 manat olan proqram təminatı almışdır. Proqram təminatı quraşdırılan zaman 600 manat xərc çəkilmişdir (ƏDV-siz).

Nümunə 2:     Artıqgəlmə halı baş verdikdə kapitallaşdırma

“A” şirkətində aparılan audit yoxlaması zamanı balans dəyəri 3800 man. olan qeyri-maddi aktivin artıq gəlməsi halı aşkarlanmışdır. Həmin qeyri-maddi aktiv müəssisənin gəlirinə aid edilmiş, istismara verilmişdir. İstismara verilmiş qeyri-maddi aktivə hesablanmış amortizasiya məbləği 380 AZN olmuşdur.

Nümunə 3:     Müəssisə daxilində yaradıldıqda kapitallaşdırma

“A” məhdud məsuliyyətli cəmiyyəti öz daxilində istifadə etmək məqsədilə proqram təminatı yaratmaq qərarını almışdır. Sözügedən proqramın yaradılmasına “A” MMC öz işçilərini cəlb etmişdir. İşçilərin sayı 3 nəfərdir və cəmi 4200 AZN əməkhaqqı hesablanmışdır.

İşçilərin əməkhaqqısı kapitallaşdırma hesabında əks etdirilir:

Qeyri-maddi aktivlərin kapitallaşdırılması haqqında ətraflı məlumat almaq üçün buraya keçid ala bilərsiniz.

Müəllif: Cəmil Əsədov / accounting.az saytının redaktoru

506 saylı hesabın mahiyyəti və tətbiqi sahəsi

506 saylı mühasibat uçotu hesabı — törəmə və ya asılı müəssisələrə yönəlmiş, faiz xərci ilə müşayiət olunan qısamüddətli maliyyə öhdəliklərinin uçotu üçün nəzərdə tutulan xüsusi hesabdır. Faiz xərcləri yaradan öhdəliklər, əsasən, kreditor borclar, vergi borcları, qısamüddətli kreditlər, borc müqavilələri və digər oxşar maliyyə alətləri vasitəsilə yaranır. Onların xarakterik xüsusiyyəti odur ki, belə öhdəliklər üzrə maliyyələşmə faizə əsaslanır və ödəmə müddəti, bir qayda, olaraq 12 aydan artıq olmur.

506 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı yalnız müəssisənin törəmə və ya asılı təsərrüfat subyektləri ilə olan qarşılıqlı borc münasibətlərinin uçotu zamanı tətbiq olunur. Bu baxımdan hesabın funksiyası təkcə borcun qeydiyyatı ilə məhdudlaşmır – həm də onun əlaqəli tərəf öhdəliyi kimi tanınması, maliyyə hesabatlarında şəffaflığın artırılmasına xidmət edir. Belə öhdəliklərin açıqlanması beynəlxalq maliyyə hesabatı standartlarının (BMHS/IFRS) tələblərinə uyğun olaraq, investorlar və digər maraqlı tərəflər üçün əhəmiyyətli informasiya daşıyıcısıdır.

Mövzuya daha dərindən yanaşmaq üçün gəlin əvvəlcə 506 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabının tətbiqi ilə bağlı əsas anlayışları Beynəlxalq Mühasibat Uçotu Standartları (BMUS/IAS) kontekstində nəzərdən keçirək.

Törəmə müəssisə (subsidiary) nədir?

Törəmə müəssisə – ana şirkətin tam və ya nəzarət səviyyəsində sahib olduğu müəssisədir. Əsas meyar – nəzarətdir. Ana şirkət törəmə müəssisənin maliyyə və idarəetmə qərarlarına birbaşa təsir edir. Bu nəzarət, adətən:

• səhm və ya səsvermə hüququnun >50%-nə sahib olmaqla;
• rəhbərliyi təyin etməklə;
• gəlir və aktivlərə dominant nəzarətlə ifadə olunur;

Mənbə: IFRS 10 – “Birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatları”

Asılı müəssisələr (associate) hansılardır?
Asılı müəssisə – ana şirkətin nəzarət etmədiyi, lakin əhəmiyyətli təsirə malik olduğu müəssisədir. Ən çox rast gəlinən hal kimi bir şirkət digərinin səhm və ya səsvermə hüququnun 20 – 50%–nə sahibliyini nümunə göstərmək olar.

Mənbə: IAS 28 – “Asılı müəssisələrə və birgə müəssisələrə investisiyalar”

Əhəmiyyətli təsir (significant influence) necə müəyyən olunur?

506 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabında uçot zamanı əhəmiyyətli təsiri müəyyən etmək üçün (asılı, törəmə yaxud birgə müəssisə olduğunu bilmək məqsədi ilə) bir sıra amillər nəzərə alınmalıdır.

Əhəmiyyətli təsir – bir şirkətin digərinin siyasət və qərarlarına təsir edə bilməsidir. Bu nəzarət deyil, amma təsir hüququ var. Təsir aşağıdakı formada reallaşa bilər:

• direktorlar şurasında iştirak;
• qərarvermə prosesində söz haqqı;,
• 20%-dən çox səhm payı.

Mənbə: IAS 28 və IFRS 12 – “Digər müəssisələrdə iştirak paylarının açıqlanması”

Uzunmüddətli və qısamüddətli öhdəliklər

Müəssisənin borc öhdəlikləri müddətinə görə iki qrupa ayrılır:

• qısamüddətli öhdəliklər 12 ay və ya daha az müddətdə ödənilməsi nəzərdə tutulan borclardır;
• uzunmüddətli öhdəliklər isə 1 ildən artıq müddətə sahib olan maliyyə öhdəliklərini əhatə edir (məsələn: uzunmüddətli kreditlər, istiqraz borcları).

Bu təsnifat maliyyə hesabatlarında likvidlik və ödəmə qabiliyyəti barədə şəffaf informasiya verir. Beynəlxalq standartlara görə, öhdəliklərin düzgün müddətə görə ayrılması maliyyə analizində mühüm rol oynayır.

Milli qanunvericilikdə 506 saylı hesabın mövqeyi

Hesabın mahiyyəti və təyinatı “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunu, habelə AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilib. Qaydaların 40.30-cü bəndi hesabın mahiyyətini izah edir: “506 №li “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabında mühasibat uçotu subyektinin törəmə və ya asılı müəssisələrindən faiz xərcləri yaradan borclar aldığı zaman, hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməli olan borclar barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

Bu hesab yuxarıda qeyd edilən qaydalarla müəyyən edilmiş hesablar planının 5-ci “Qısamüddətli öhdəliklər” bölməsində əks olunur və faiz xərcləri və əsas borc ayrı-ayrılıqda uçota alınmalıdır.

Hesab aşağıdakı uçot hesabları ilə birgə 50-cı “Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” maddəsinə aiddir:

• 501 saylı hesab: “Qısamüddətli bank kreditləri”;
• 502 saylı hesab: “İşçilər üçün qısamüddətli bank kreditləri”;
• 503 saylı hesab: “Qısamüddətli konvertasiya olunan istiqrazlar”;
• 504 saylı hesab: “Qısamüddətli borclar”;
• 505 saylı hesab: “Geri alınan məhdud tədavül müddətli imtiyazlı səhmlər (qısanmüddətli)”
• 507 saylı hesab: “Digər qısqüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”.

Törəmə və ya asılı müəssisələrindən faiz xərcləri yaradan borclar alındığı zaman, hesabat tarixindən sonra 12 aydan daha çox müddətə ödənilməli olan borclar barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar  407 №li “Törəmə (asılı) müəssisələrə uzunmüddətli xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabında əks etdirilir.

506 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı üzrə tənzimləmələr

Hesab üzrə uçot qeydlərinin tənzimlənməsi yuxarıda qeyd edilən qaydaların 40.30-40.34 bəndləri əsasında aparılır. Tənzimləmənin mahiyyəti aşağıdakı cədvəldə verilib:

Praktik müxabirləşmə nümunəsi

“ABC” öz törəmə (asılı) müəssisəsindən ilin əvvəlində bir il müddətinə illik 8 faizlə 10000 manat borc alıb. Noyabr ayının sonunda borcun 5000 manatı qaytarılır, 4000 manatı uzunmüddətli kimi təsnif edilir (bağlanmış borc müqaviləsi), 1000 manat borc isə bağışlanıb. Mühasibat yazılışları aşağıdakı cədvəldə verilib.

506 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı mühasibat uçotunun həm milli, həm də beynəlxalq səviyyədə mühüm elementidir. Törəmə müəssisələrlə əlaqəli borcların düzgün sənədləşdirilməsi, vaxtında uçota alınması və doğru açıqlanması müəssisənin maliyyə şəffaflığına və audit proseslərinə birbaşa təsir edir.

Qeyri-maddi aktivlər üzrə uçot

Qeyri-maddi aktivlər (QMA) Hesablar Planının 10-cu maddəsinə  uyğun olaraq uçota alınır. Onlar uzun müddət istifadə olunur, bu müddət ərzində onların dəyəri hər ay istehsal olunan məhsullara, görülmüş işlərə, göstərilən xidmətlərə köçürülür.

38 №-li “Qeyri-maddi aktivlər” MUBS-a (IAS 38)  əsasən amortizasiya – qeyri-maddi aktivin amortizasiya olunan dəyərinin onun faydalı istifadə müddəti ərzində sistematik şəkildə bölüşdürülməsidir. Amortizasiya normaları barədə məlumatı AR Vergi Məcəlləsinin 114-cü maddəsində tapmaq olar.

QMA-nın silinməsi onun gəlir gətirməməsi anında baş verir. Silinmə zamanı yaranan maliyyə nəticəsi – silinmədən əldə edilən xalis daxilolmalarla aktivin balans dəyəri arasındakı fərqdir.

Qeyri-maddi aktivlərə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

102 nömrəli “Qeyri-maddi aktivlər üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabında mühasibat uçotu subyektinin mülkiyyətində olan qeyri-maddi aktivlərin yığılmış amortizasiya məbləğlərinin, qiymətdəndüşmə zərərlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır.

“Qeyri-maddi aktivlər üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabı əks aktiv hesabdır. Bu hesaba xərc hesabı kimi deyil, yığım hesabı (yığım fondu) kimi yanaşmalıyıq. Çünki xərc deyəndə geri dönüşü olmayan xaricolmalar nəzərdə tutulur. Yığılmış amortizasiya hesabı isə həmin aktiv balansdan silinən zaman nəzərə alınır, sonda aktivin dəyərini azaldır.

102-ci hesab üzrə açılan subhesablar aşağıdakılardır:

Yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 11.13 saylı maddəsinə əsasən Hesablar Planının “Qeyri-maddi aktivlər üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabına aşağıdakı subhesabların açılması mümkündür:

• “Qeyri-maddi aktivlər üzrə yığılmış amortizasiya” (102-1) ;
• “Qeyri-maddi aktivlər üzrə qiymətdən düşmə zərərləri” (102-2).

102-1 saylı subhesaba  aşağıdakı subhesablar açmaq olar (qaydaların 11.14. bəndi):

102-2 №-li  subhesaba aşağıdakı subhesablar açmaq olar (qaydaların 11.15. bəndi):

Qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası

QMA ilə bağlı aşağıdakı amortizasiya nümunələrini nəzərdən keçirək.

Nümunə 1:  Haqqı ödənilməklə digər müəssisələrdən alındıqda amortizasiya

“A” MMC “C” MMC-dən daxildə istifadə etmək məqsədilə 1700 manatlıq proqram təminatı almışdır. Proqram təminatı quraşdırılan zaman 200 manat xərc çəkilmişdir. Proqram istismara verilmiş, amortizasiya hesablanmışdır. Proqramın istifadə müddəti məlum olmadığı üçün 10% dərəcə ilə amortizasiya edilmişdir.

Nümunə 2:     Satış zamanı amortizasiya

“A” MMC dəyəri 1900 AZN (Nümunə 1) olan proqram təminatını işlətdikdən sonra qalıq dəyərilə “D” MMC-ə satmışdır. Yığılmış amortizasiya məbləği 190 AZN olmuşdur. Proqramın satış qiyməti 1600 AZN təyin edilmişdir. Görürük ki, proqram təminatı qalıq dəyərindən aşağı qiymətə satılıb. (1900-190=1710)

Nümunə 3:  Əvəzsiz verilmiş  QMA-nun amortizasiyası

“A” MMC qalıq dəyəri 2500 manat olan proqram təminatını “D” MMC-ə əvəzsiz olaraq, yəni qarşılığında hər hansı ödəniş almadan təqdim etmişdir. Yığılmış amortizasiya məbləği 250 manat olmuşdur.

Qeyri-maddi aktivlər üzrə qiymətdəndüşmə zərərlərinin uçotu da 102-ci hesabda aparılır. Bu haqda məlumat almaq üçün bizi izləyin!