Blog Full

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Əgər vergi ödəyicisi ilin ortasında öz fəaliyyətini müvəqqəti dayandırırsa, o zaman Vergi Məcəlləsinin 149.3-cü maddəsinə əsasən, 30 gün müddətində mənfəət (gəlir) vergisi bəyannaməsini təqdim etməlidir. Lakin bəzən təcrübədə rastlaşırıq ki, vergi ödəyicisi ilin ortasında, məsələn 31.08.2024-cü il tarixində fəaliyyətini müvəqqəti dayandırmasına baxmayaraq, həmin il üçün mənfəət vergisi bəyannaməsinin təqdim edilməsi üçün son tarix kimi 31.03.2025-ci il tarixi olduğunu düşünür və mənfəət vergisi bəyannaməsini təqdim etmir. Vergi ödəyicisi bəyannamənin təqdim olunması üçün son tarix olaraq 31.03.2025-cü ili gözlədiyi müddət ərzində vergi orqanı tərəfindən kameral qaydada ona mənfəət vergisi hesablanır.

Əvvəllər təcrübədə vergi ödəyicisi ilin ortasında fəaliyyətini dayandırır, Vergi Məcəlləsinin 149.3-cü maddəsinə əsasən, həmin il üçün mənfəət vergisi bəyannaməsi təqdim edirdi və ilin əvvəlindən fəaliyyətini dayandırdığı günədək əldə etdiyi gəlirləri və bu gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı olan xərcləri mənfəət vergisi bəyannaməsində əks etdirirdi. Həmin müddət aralığı üçün mənfəət vergisi öhdəliyini ödəyir və cari mənfəət vergisi bəyannaməsi vergi orqanı tərəfindən təsdiqlənirdi. Bir müddət keçdikdən sonra vergi ödəyicisi fəaliyyətini yenidən bərpa edirdi.

Lakin fəaliyyətini bərpa etdikdən sonra fəaliyyətini bərpa etdiyi tarixdən ilin sonuna kimi olan dövr ərzində əldə etdiyi gəlirləri vergiyə cəlb etmir və dəqiqləşmiş bəyannamə təqdim etmirdi. Həmin il üçün təqdim etdiyi cari mənfəət vergisi bəyannaməsi vergi orqanı tərəfindən təsdiqləndiyi üçün və Vergi Məcəlləsinin 37.2-ci maddəsinə əsasən, həmin dövr üçün vergi orqanı tərəfindən kameral vergi yoxlamasının aparılması mümkün olmadığı üçün vergi ödəyicisinin fəaliyyətini bərpa etdiyi tarixdən ilin sonuna kimi olan dövrə qədər əldə etdiyi gəliri vergiyə cəlb etmir və vergidən yayınırdı.

Misal: Tutaq ki, vergi ödəyicisi 30.06.2024-cü il tarixində fəaliyyətini müvəqqəti dayandırıb. İlin əvvəlindən həmin tarixədək müəssisənin 800.000 manat gəliri və bu gəlirin əldə olunması ilə bağlı 200.000 manat xərcləri olub. Fəaliyyətini dayandırdığı üçün 30 gün müddətində cari mənfəət vergisi bəyannaməsini təqdim edir və 600.000 manat mənfəətindən 120.000 manat mənfəət vergisini ödəyir. Müəssisə 01.09.2024-cü il tarixində yenidən fəaliyyətini aktiv edir və 01.09.2024-cü il tarixdən 31.12.2024-cü il tarixədək 100.000 manat gəlir əldə edir. Ancaq müəssisə bu dövr ərzində əldə etdiyi gəliri vergiyə cəlb etmir.

2024-cü ildən Vergi Məcəlləsinə edilən əlavəyə əsasən, əgər vergi ödəyicisi ilin ortasında fəaliyyətini müvəqqəti dayandırarsa və fəaliyyətini dayandırdığı günədək olan dövr üçün mənfəət vergisi bəyannaməsi təqdim edərsə, sonradan həmin ildə fəaliyyətini təkrar bərpa edərsə, o zaman növbəti ilin 31 martından gec olmayaraq dəqiqləşdirilmiş mənfəət vergisi bəyannaməsi təqdim etməlidir.

Yuxarıda qeyd edilən misalda müəssisə yenidən dəqiqləşdirilmiş mənfəət vergisi bəyannaməsi təqdim etməli və bəyannamədə il ərzində əldə etdiyi ümumi 900.000 manat gəliri və bu gəlirin əldə olunması ilə bağlı 200.000 xərci əks etdirməklə 700.000 manat mənfəətindən vergisini ödəməlidir.

Əks halda, vergi orqanı tərəfindən kameral qaydada vergi hesablanacaq.

Mənbə: vergiler.az

İşçilər üçün bank kreditlərinin təsnifatı

Müəssisələrin sosial siyasətinin bir hissəsi kimi əməkdaşlara bank kreditlərinin verilməsi halları geniş yayılıb. Bu proses zamanı müəssisə birbaşa kredit alınması zamanı zəmanət verə yaxud vasitəçilik edərək prosesi tezləşdirə bilər. Əgər kreditin geri ödəniş müddəti bir ildən azdırsa, bu kredit 502 saylı “İşçilər üçün qısamüddətli bank kreditləri” hesabında uçota alınır. Bu hesab işçi borclarının cari öhdəliklər kimi düzgün tanınması və maliyyə hesabatlarında şəffaf əks olunması üçün istifadə edilir.

İşçilər üçün kreditləri ödəniş müddəti 12 ayda çox da ola bilər, belə kreditlər uzunmüddətli kimi xarakterizə olunur. Belliklə, işçilər üçün bank kreditləri müddətinə görə aşağıdakı kimi təsnifat edilə bilər:

• qısamüddətli kreditlər;
• uzunmüddətli kreditlər.

Bu məqalədə işçilər üçün qısamüddətli bank kreditlərin 502 saylı hesabda uçot qaydaları və praktiki tətbiq nümunələri təqdim olunur.

402 saylı “İşçilər üçün uzunmüddətli bank kreditləri” hesabı isə əməkdaşlar üçün alınmış uzunmüddətli bank kreditlərinin uçotu üçün nəzərdə tutulub.

502 saylı hesabın tətbiqi üzrə tövsiyələr

502 saylı hesab müəssisənin qısamüddətli borc öhdəliklərini  uçota alan hesablardan biridir və passiv hesabdır. Bu hesabda əməkdaşlar üçün təşkil edilmiş (məsələn, nisyə (kreditlə) satılan mallara görə ticarət təşkilatlarına ödəniləsi məbləğlər) bir il və ya daha az müddətə bank kreditləri uçota alınır.

502 saylı “İşçilər üçün qısamüddətli bank kreditləri” hesabı müəssisənin cari öhdəliklərini və işçilərlə maliyyə münasibətlərini izləmək baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu hesabdan istifadə zamanı aşağıdakılara diqqət etmək tövsiyyə olunur:

• kreditin müddəti bir ildən çox olmamalıdır
• əməkhaqqıdan tutulmalar düzgün sənədləşdirilməlidir
• faizlər ayrılıqda qeyd olunmalı və tanınmalıdır
• hesabat dövrləri ərzində borc qalıqları düzgün təqdim olunmalıdır

Kreditin geri ödəniş müddəti keçdikdən sonra borc bağlanmalı, faizlər isə dövr üzrə ayrıca izlənməlidir.

Qısamüddətli bank kreditlərinin uçotu prinsipləri

İşçilərə verilən kreditlərin uçotu zamanı aşağıdakı mərhələlər izlənməlidir:

1. Kreditin rəsmiləşdirilməsi: kredit müqaviləsinin hüquqi şərtləri – məbləğ, müddət, faiz dərəcəsi, ödəniş qrafiki və əməkhaqqıdan tutulma mexanizmi müəyyən edilir.
2. Kreditin ödənilməsi: kredit bankdan birbaşa işçiyə və ya müəssisəyə köçürülə bilər. Əgər müəssisə vasitəçidirsə, müəssisə banka borclu olur. Bu zaman həm kredit təşkilatına borc, həm də işçiyə qarşı bu borca görə tələb uçota alınır.
3. Faizlərin hesablanması və tutulması: Faizlər müvafiq dövr üzrə xərclər kimi tanınır və tutulmalarla bərabər silinir.
4. Əməkhaqqıdan tutulma: Kreditin əsas məbləği və faiz hissəsi əməkhaqqıdan ayırmalarla geri qaytarılır. Bu zaman 213 və 502 saylı hesablar arasında müxabirləşmələr yaranır.

Bu qaydalar işçilər üçün uzunmüddətli bank kreditləri üçün də keçərlidir (bu zaman 173 və 402 saylı hesablar arasında müxabirləşmə aparılır). Müəssisənin işçi ilə bağlı öhdəliklərini, həm də əməkhaqqıdan tutulma əməliyyatlarını düzgün uçota almaq üçün onları düzgün təsnifat etmək vacibdir. Bu zaman müddət meyarı bu iki hesabı ayıran əsas göstəricidir.

502 saylı “İşçilər üçün qısamüddətli bank kreditləri” hesabı üzrə tənzimləmələr

İşçilər üçün alınan qısamüddətli kreditlərin mühasibat uçotu üzrə tənzimləmələr AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  əsasında aparılır. 502 saylı hesab həmin qaydalarla müəyyən edilmiş hesablar planının “Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” adlı 50-cı maddəsinə aid olan hesablardan biridir. Digər hesablar bunlardır:

• 501-ci hesab: “Qısamüddətli bank kreditləri”;
• 503-cü hesab: “Qısamüddətli konvertasiya olunan istiqrazlar”;
• 504-cü hesab: “Qısamüddətli borclar”;
• 505-ci hesab: “Geri alınan məhdud tədavül müddətli imtiyazlı səhmlər (qısamüddətli)”;
• 506-cı hesab: “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”;
• 507-ci hesab: “Digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”.

Hesab üzrə verilən müxabirləşmələr tənzimləmələr yuxarıda qeyd edilən qaydaların 40.20-40.24 bəndləri üzrə tənzimlənir.

402 saylı hesab üzrə uçot qeydləri

Praktik nümunə

“ABC” MMC 01.01.2024 tarixində əməkdaşına 12 aylıq 3000 AZN məbləğində bank krediti təşkil edir. Kredit bank vasitəsilə verilir, hər ay 250 AZN əsas məbləğ və 20 AZN faiz ödənir.

Sonda qeyd edək ki, audit və maliyyə hesabatlarında şəffaflıq təmin etmək üçün 502 saylı “İşçilər üçün qısamüddətli bank kreditləri” hesabı üzrə əməliyyatların ardıcıl və sənədlərlə əsaslandırılmış şəkildə aparılması tövsiyə olunur.