Blog Full

2025-ci ildən “Ödəniş xidmətləri və ödəniş sistemləri haqqında” qanuna əsasən Azərbaycan Mərkəzi Bankından (AMB) lisenziya almış təşkilatlar auditdən keçməli və audit hesabatlarını açıqlamalı olacaqlar.

Bunu AMB-nin Ödəniş xidmətləri və ödəniş sistemlərinin inkişafı və siyasət şöbəsinin müdiri Rəşad Qasımov Bakıda keçirilən VIII Beynəlxalq Bankçılıq Forumunda bildirib.

“Nağdsız ödənişlərin artması fırıldaqçıların bu sahəyə marağını artırır. Fırıldaqçılıq halları ilə mübarizə tədbirlərinin genişləndirilməsi zəruridir. Gücləndirilmiş müştəri audentifikasiya (GMA) tətbiqi qaydasının da əsas məqsədi banklar üzrə xüsusi tələblərin müəyyən edilməsi və daha təhlükəsiz ödənişlərin həyata keçirilməsidir. Bu qaydanın qüvvəyə minməsi ilə əlaqədar banklar, eləcə də digər ödəniş xidməti təşkilatları üçün müəyyən edilmiş xüsusi tələblərdən biri ildə bir dəfə auditdən keçməkdir. Onlar 2025-ci ildən başlayaraq həmin audit hesabatlarını təqdim etməlidirlər”, – deyə o qeyd edib.

Mənbə: banker.az

Əmək Məcəlləsinin 118-ci maddəsində pedaqoji və elmi fəaliyyətlə məşğul olan işçilərin əmək məzuniyyətlərinin müddətləri müəyyən olunub. Həmin maddəyə əsasən, bütün ixtisas və adlardan olan müəllimlərə əmək məzuniyyəti 56 təqvim günü müddətində verilməlidir. Bəs həmin şəxslərin əmək müqaviləsinə xitam verilərkən istifadə edilməmiş məzuniyyət necə hesablanıb kompensasiya edilməlidir? Suala əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov aydınlıq gətirir.

Əmək Məcəlləsinin 112-ci maddəsinə əsasən, işçilərin əmək məzuniyyəti əsas və əlavə məzuniyyətlərdən ibarətdir. Məcəllənin 144-cü maddəsinin 2-ci bəndində göstərilib ki, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir.

İşçinin işlədiyi dövrdə mövcud situasiyadan asılı olaraq bir neçə əlavə məzuniyyəti ola bilər. Maddədə müəyyən olunub ki, əmək müqaviləsinə xitam verilərkən yalnız əsas məzuniyyətlərə görə kompensasiya ödənilməlidir. Əlavə məzuniyyətlər Əmək Məcəlləsinin 115, 116, 117 və 118-1-ci maddələrində təsbit edilib. Bəs müəllimlərə verilən 56 günlük məzuniyyət hüququ onların əsas məzuniyyəti hesab edilirmi?

Əmək Məcəlləsinin 114.1-ci maddəsinə əsasən, əsas məzuniyyət işçinin əmək müqaviləsində göstərilmiş peşəsi (vəzifəsi) üzrə minimum müddəti bu maddənin ikinci və üçüncü hissələrində nəzərdə tutulmuş məzuniyyətdir. Həmin maddənin ikinci və üçüncü hissələrinə nəzər yetirək:

2. İşçilərə ödənişli əsas məzuniyyət 21 təqvim günündən az olmayaraq verilməlidir.

3. … işçilərə ödənişli əsas məzuniyyət 30 təqvim günü müddətində verilməlidir.

Deməli, qeyd edilən maddəyə əsasən, əsas məzuniyyət yalnız 21 və 30 təqvim günü müddətinə müəyyən edilə bilər. Əmək Məcəlləsinin əlavə məzuniyyətlər hissəsində müəllimlərə verilən məzuniyyətlərlə bağlı əlavə məzuniyyət müəyyən olunmadığı üçün həmin məzuniyyət müəllimlərin əmək məzuniyyəti hesab edilir.

Qeyd edilənlərə əsasən bildirək ki, müəllimlər üçün müəyyən edilmiş 56 təqvim günü həmin şəxslərin əsas məzuniyyətinin deyil, onların əmək məzuniyyətinin müddətidir.

Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 2-ci hissəsində əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməsi nəzərdə tutulduğundan müəllimlərin əmək müqaviləsinə xitam verilərkən bütün iş illərinin əsas məzuniyyətinə (30 təqvim günü) görə pul əvəzinin verilməsi qanunvericiliyin tələblərinə uyğundur. Çünki müəllimlər üçün müəyyən olunmuş 56 təqvim günü məzuniyyət onların əsas məzuniyyəti yox, əmək məzuniyyəti hesab edilir. Əmək müqaviləsinə xitam verilərkən yalnız əsas məzuniyyətə görə kompensasiyanın verilməsi nəzərdə tutulduğundan 56 təqvim gününə görə deyil, 30 təqvim gününə (əsas məzuniyyətə) görə kompensasiyanın verilməsi qanunvericiliyin tələblərinə uyğundur.

Həmçinin, qeyd edək ki, Əmək Məcəlləsinin 118, 119, 120 və 121-ci maddələrində müəyyən olunmuş şəxslərin 21 və 30 gündən artıq olan məzuniyyəti işçilərin əsas əmək məzuniyyəti hesab edilmədiyi üçün həmin şəxslərin əmək müqaviləsinə xitam verilərkən müəyyən olunmuş əsas məzuniyyətə görə kompensasiyanın verilməsi qanunvericiliyin tələblərinə uyğundur.

Əmək Məcəlləsinin 116 və 117-ci maddələrində müəyyən edilmiş əlavə məzuniyyətlər Əmək Məcəlləsinin 118, 119, 120 və 121-ci maddələrində göstərilən işçilərə verilmir. Çünki onların məzuniyyətində əlavə məzuniyyətlər nəzərə alınıb.

Mənbə: vergiler.az

Kreditor borcları (liabilities)

Qısamüddətli kreditor borcların uçotu Hesablar Planının 53-cü maddəsi  üzrə açılmış hesablarda aparılır. 531 saylı “Malsatan və podratçılar üzrə qısamüddətli kreditor borcları” hesabı bu qrupa aid olan hesablardan biridir.

Malsatanlar, podratçılar dedikdə müqavilə (sifariş) əsasında mal-material sərvətləri göndərən, müxtəlif növ işləri yerinə yetirən, xidmətlər göstərən müəssisələr başa düşülür. İnşaat üzrə podratçılar da belə təşkilatlardandır.

Kreditor borcların maliyyə hesabatlarında əks olunması aşağıdakı standartlara uyğun tənzimlənir:

MUBS (IAS) 32 – “Maliyyə Alətləri: Tanınma və ölçülmə”;

MHBS (IFRS) 9 – “Maliyyə Alətləri”;

MHBS (IFRS) 7 – “Maliyyə Alətləri: Məlumatların açıqlanması”.

Bu standartlara əsasən malsatan və podratçılar üzrə qısamüddətli kreditor borcları maliyyə öhdəlikləri sayılır.

“Malsatan və podratçılar üzrə qısamüddətli kreditor borcları” hesabı tənzimləmələr

531-ci hesab üzrə müxabirləşmə AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir. Qaydaların 43.1-ci maddəsinə görə qısamüddətli kreditor borcların uçotu üçün aşağıdakı hesablar açılır:

Öhdəlik (passiv) hesabı  olan 531 №li “Malsatan və podratçılar üzrə qısamüddətli kreditor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməli olan əsas fondlar, qeyri-maddi aktivlər, ehtiyatların əldə edilməsilə bağlı yaranan kreditor borcları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Malsatan, podratçılar üzrə qısamüddətli kreditor borcları yarandıqda yuxarıda qeyd edilən qaydaların 43.2.-ci, onlar uzunmüddətli kimi təsnifləşdirildikdə həmin qaydaların 43.5, ödənildikdə isə 43.7.-ci bəndi tətbiq edilir.

Belə borclar üzrə müsbət yaxud mənfi məzənnə fərqi yarandıqda mühasibat yazılışları həmin qaydaların 43.6.-cı bəndilə nizamlanır.

Mallar (iş, xidmət) alındıqda mühasibat yazılışlarına nümunələr

“A” MMC iyun ayında “B” MMC-dən 10500 manatlıq mal almışdır. Borcun 40%-i ödənildi. Qalan hissəsi növbəti aylarda ödəniləcək. Eyni zamanda 2500 manatlıq xidmət alınmışdır.

Malların uçota alınması:

Xidmətin uçota alınması:

Əsas vəsait alındıqda 531 saylı hesab üzrə mühasibat yazılışlarına nümunə

“A” MMC “B” MMC-dən dəyəri 2500 manat olan avadanlıq almışdır. 450 manat ƏDV hesablanıb. Avadanlıq quraşdırılan zaman 200 manat xərc çəkilib (ƏDV-siz).

Qeyri-maddi aktiv alındıqda mühasibat yazılışları

“A” MMC “B” MMC-dən dəyəri 8000 manat olan proqram təminatı (qeyri-maddi aktiv)  almışdır. Proqram təminatı quraşdırılan zaman 600 manat xərc çəkilmişdir (ƏDV-siz).

Qısamüddətli kreditor borclar uzunmüddətli kreditor borclara aid edildikdə

“A” MMC istehsal fəaliyyətini davam etdirmək üçün malların alışını həyata keçirmək məqsədilə “B” MMC ilə 1 illik müqavilə bağlamışdır. 45000 manat dəyərində mallar yanvar ayında təhvil alınmışdır. 2 aydan sonra müəssisənin ödəmə qabiliyyətini nəzərə alan “A” MMC ödənişi müqavilədə nəzərdə tutulan müddətdə həyata keçirə bilməyəcəyini qarşı tərəfə bildirmişdir. Qarşı tərəf bu təklifi qəbul etmiş, məbləğin 18 aya bölüşdürülərək ödənilməsinə razılaşmışdır. Buna uyğun olaraq 12 ərzində ödənilməsi nəzərdə tutulan kreditor borcları qısamüddətli kimi, qalan 6 ərzində ödənilməsi nəzərdə tutulan kreditor borcları uzunmüddətli kimi uçota alınacaqdır.

Müqaviləyə əsasən kreditor borclarının qısamüddətli olaraq uçota alınması, 12 ay ərzində ödənilən kreditor borclarının silinməsi:

Razılaşmaya əsasən ödəmə müddətinin uzadılması nəticəsində qısamüddətli kreditor borclarının uzunmüddətli kreditor borcları kimi uçota alınması:

Debitor borclar kreditor borclarla əvəzləşdirilməsi üzrə nümunə

“A” MMC 5 ildir ki, “B” MMC ilə qarşılıqlı surətdə mal (iş, xidmət) alqı-satqısı ilə məşğuldur. Vəziyyət elə bir hal aldı ki, tərəflər malların və xidmətlərin mübadiləsini (barter) həyata keçirmək qərarına gəldilər. Malları təqdim edən tərəf “B” MMC, onun əvəzində xidmətləri təqdim edən tərəf “A” MMC olaraq qərarlaşdırılmışdır. Bazar qiyməti nəzərə alınaraq mübadilə (barter) olunan malların və xidmətlərin dəyəri 8000 manat təyin edilmişdir. “A” MMC-nin uçot məlumatları aşağıdakı kimi olacaqdır:

Məzənnə fərqi yarandıqda kreditor borclar üzrə müxabirləşmələr

“A” MMC satdığı məhsulların çeşidlərini artırmaq, fərqli keyfiyyətdə mallar əldə etmək məqsədilə xaricdən malları idxal edir. Malları satan ölkə Rusiya olduğundan malların alış qiyməti dollarla təyin olunmuşdur. Tərəflər arasında bağlanan müqaviləyə əsasən malların qiyməti 26000 dollar təyin olunmuşdur.

Qeyd etmək istəyirik ki, malların ödənişinin həyata keçirildiyi gün valyuta məzənnəsinə əsasən ödənilən pulların miqdarında artma yaxud azalma halları müşahidə oluna bilər.

1-ci hal üzrə görürük ki, dolların məzənnəsi aşağı düşüb. Bu o deməkdir ki, müəssisə malların alış anına olan məbləği ilə ödəniş anına olan məbləğ arasındakı fərq qədər satışdankənar gəlir əldə edib.

1 $ = 1.70 ₼  →  26000 × 1.70 = 44200

1 $ = 1.67 ₼  →  26000 × 1.67 = 43420

Müsbət məzənnə fərqi  →  44200 – 43420 = 780

2-ci hal üzrə görürük ki, dolların məzənnəsi qalxıb. Bu o deməkdir ki, müəssisə malların alış anına olan məbləği ilə ödəniş anına olan məbləğ arasındakı fərq qədər zərər əldə edib.

1 $ = 1.70 ₼  →  26000 × 1.70 = 44200

1 $ = 1.72 ₼  →  26000 × 1.72 = 44720

Mənfi məzənnə fərqi  →  44720 – 44200 = 520

Malsatan və podratçılara üzunmüddətli kreditor borcları hesabı üzrə uçot haqqında buradan məlumat almaq olar.

İşlədiyim şirkət Quba rayonunda qeydiyyatdan keçsə də, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə fəaliyyət göstərir. Vergi Məcəlləsinin 227-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş güzəşt və azadolmalardan faydalanmaq üçün qeydiyyat ünvanının işğaldan azad olunmuş ərazilərdə olması şərtdirmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərin rezidentləri 2023-cü il yanvarın 1-dən etibarən 10 il müddətində mənfəət (gəlir), əmlak, torpaq və sadələşdirilmiş vergidən azad edilib.

Vergi Məcəlləsinin müddəalarına əsasən, vergi azadolması işğaldan azad edilmiş ərazidə vergi uçotuna alınan və malları (işləri, xidmətləri) işğaldan azad edilmiş ərazinin rezidentlərinə təqdim edən hüquqi və fiziki şəxslərə münasibətdə tətbiq edilir. Vergi Məcəlləsinin 226.2-ci maddəsinə görə, bu fəslin məqsədləri üçün işğaldan azad edilmiş ərazinin rezidenti dedikdə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə vergi uçotuna alınan və bilavasitə həmin ərazilərdə fəaliyyət göstərən hüquqi və fiziki şəxslər başa düşülür.

Vergi Məcəlləsinin müddəalarına əsasən, işğaldan azad edilmiş ərazinin rezidenti işğaldan azad edilmiş ərazi ilə yanaşı, həmin ərazidən kənarda da (Azərbaycan Respublikası ərazisi daxilində) eyni növ fəaliyyəti həyata keçirdiyi halda, bu maddədə nəzərdə tutulmuş vergi azadolmaları həmin şəxslərə şamil edilmir. Bu halda, vergi ödəyicisi işğaldan azad edilmiş ərazidə göstərilən fəaliyyətlə həmin ərazilərdən kənarda göstərilən digər fəaliyyət növləri üzrə əldə edilən gəlirlərin və xərclərin uçotunu hər bir fəaliyyət növü üzrə ayrılıqda aparır.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 226-cı, 227-ci maddəsi

Mənbə: vergiler.az