Blog Full - Muhasibat.Az

Oxunma sayı: 138. 839

29 Noy 2023

Müddətli əmək müqaviləsi bağlanan hallar

by muhasibat az | posted in: Xəbər | 1

Əmək müqaviləsi və onun müddəti

Əmək müqaviləsi işəgötürənlə işçi arasındakı münasibətlərin rəsmiləşdirilməsinə əsas verən yeganə sənəddir. Əmək müqaviləsi haqqında buradan ətraflı məlumat almaq olar. Onun məzmununu təşkil edən zəruri şərtlərdən biri əmək müqaviləsinin müddətidir. Əmək Məcəlləsinin 45-ci maddəsinə görə işçinin işə qəbulu zamanı, onunla müddətsiz əmək müqaviləsi ilə yanaşı müddətli əmək müqaviləsi də bağlana bilər.

Müqavilədə minimum və maksimum müddətlər müəyyən edilməyib, yəni bu sənədin bir günlük belə bağlanması mümkündür. ƏM-nin 45-ci maddəsinə görə, müddət təyin olunmayan müqavilələr müddətsiz hesab olunur. Həmin sənədin müddətli əmək müqaviləsilə əvəz olunması hər iki tərəfin istəyinə əsasən mümkündür. Müqavilənin müddəti haqqında məlumatlarla buradan tanış olmaq olar.

Müddətli əmək müqaviləsi bağlanan hallar

Əgər işçi müəyyən bir vaxt ərzində çalışmaq üçün işə qəbul olunursa, əmək müqaviləsinin müddəti göstərilməlidir. Həmin müddət işçiylə işəgötürənin razılığı əsasında təyin olunur. Müqavilə tərəflərin razılığı ilə 5 ilə qədər dövr üçün tərtib oluna bilər. Əgər fasiləsiz olaraq davam etmə müddəti 5 ildən çox olarsa, müddətsiz kimi qəbul olunmalıdır.

ƏM-nin 47-ci maddəsinə görə müddətli əmək müqaviləsi aşağıdakı hallarda bağlana bilər:

İşçi qısa müddətlik əmək qabiliyyəti funksiyasını itirdikdə, ezamiyyət, yaxud məzuniyyətdə olduqda, öz işində qalmaq şərti saxlanmaqla onun vəzifəsini müvəqqəti başqa birinin yerinə yetirməsinə ehtiyac yaranır. Həmin yeni gələn işçi ilə müddətli müqavilə bağlanmalıdır.
Mövsümi xarakter daşıyan işlərdə – bəzi işlərin öz xüsusiyyətlərindən, iqlim və təbii şəraitlərdən asılı olaraq il boyu həyata keçirilməsi mümkün deyildir. Həmin işlər mövsümi işlər hesab olunur və bu zaman cəlb olunan işçılərlə bağlanan müqavilədə müddət qeyd olunmalıdır.
Qısa müddətdə görülən təmir tikinti işləri, yeni texnologiyaların tətbiqi, sınaq, təcrübə kimi işlərdə, həmçinin bunun kimi digər müvəqqəti işlər icra olunduqda;
İşçinin öz vəzifəsi üzrə peşəkarlıq səviyyəsini artırmaq məqsədilə təcrübə keçmək (stajkeçmə kimi, rezidentura) tələbi varsa;
Ailə – məişət, şəxsi məsələlərlə əlaqəli hallar yarandıqda, pensiya yaşına çatanlar işləmək istədikdə – eyni zamanda həm işləyən, həm də təhsil alan işçilərlə də müddətli müqavilə bağlanmalıdır.
Müvafiq orqanın göndərişinə əsasən əvəzi ödənilmək şərtilə həyata keçirilən ictimai işlərdə;
Təşkilatlarda, birliklərdə seçkili vəzifələrə təyin olunduqda;
Hər iki tərəfin qarşılıqlı razılığına əsasən bağlanan müqavilələr olduqda;
Təhsilalanların istehsalat təlimi və təcrübəsi keçdikdə;
İş icazəsi əsasında əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər haqqı ödənilən əmək fəaliyyətinə cəlb edildikdə;
Son olaraq, qanunvericilikdə başqa hallar nəzərdə tutulubsa.

Təcrübədə əmək müqaviləsinin müddəti göstərilməklə bağlanmasının başqa hallarına da rast gəlinir. Müqavilə bağlanan zaman icra olunacaq vəzifələrin, ya da göstəriləcək xidmətlərin daimi olması barədə əvvəlcədən məlumatlı olduqda, ƏM-nin 47-ci maddəsi, yəni müddətli əmək müqaviləsi bağlanma halları istisna olmaqla, həmin sənəddə müddət göstərilməməlidir.

Əmək müqaviləsinin bitməsi

Müqavilənin vaxtı bitdikdə ona xitam verilir. Bunun üçün aşağıdakı şərtlərin olması zəruridir:

əmək müqaviləsinin müddətinin qurtarması;
müddətli müqavilənin xitamı üçün tərəflərdən birinin təşəbbüsü.

ƏM-nin 73-cü maddəsinə əsasən müqavilənin vaxtı qurtardıqdan sonra işçi işləməyə davam edərsə, həmçinin nə işçi, nə də işəgötürən müddətin bitməsinə azı 1 həftə qalmış müqaviləni sonlandırmaq ücün müraciət etməsə, o zaman həmin sənəd əvvəl təyin olunmuş müddət qədər uzadılır. Bu 5 ilə qədər olan müqavilələrdə keçərlidir. Çünki 5 ildən sonra xəbərdarlığa ehtiyac qalmır, ƏM-nin 45.5-ci maddəsinə görə müddətli əmək müqaviləsi artıq müddətsiz hesab olunur.

29 Noy 2023

Mühasib kimdir?

by | posted in: Məqalə, Xəbər | 0

Mühasib, mühasiblik, mühasibatlıq

Kökündə “mühasib” dayanan yuxarıdakı ifadələrlə tez-tez rastlaşırıq. Onlar nəyi ifadə edir? Gəlin Azərbaycan dilinin izahlı lüğətinə əsaslanıb, “Mühasib kimdir?” sualına qısa cavab verməyə çalışaq.

“Mühasib” sözü dilimizə ərəblərdən keçib, maliyyə işlərini aparan işçini bizə tanıdır. Həmin işçinin gördüyü iş, onun tutduğu vəzifə, peşə mühasiblikdir. Bu peşənin sahibi sahibkarın, idarə və ya müəssisənin maliyyə işlərini həyata keçirir. Mühasib təsərrüfat fəaliyyətində formalaşan müxtəlif iqtisadi məlumatları toplayır, uçotunu aparır, hesabat hazırlayır. Müəssisə və təşkilatlarda bu işlər mühasibatlıq (yaxud mühasibatlıq şöbəsi) adlanan struktur vahidində görülür, görülən iş isə mühasibat uçotu adlanır.

Mühasiblik peşəsi qədim sənətdir, həm də incəsənətdir. Rəssam rənglərlə, musiqiçi notlarla sənət əsəri yaradırsa, mühasibin rəngləri, notları rəqəmlərdir. O, “rəqəmlərin lirikasını” duyaraq, xaosdan, qarışıq məlumatlardan sahibkara üçün onun pullarının hərəkətini əks etdirən vacib sənət əsəri yaradır. Yəni “Mühasib kimdir?” sualının cavabı kimi deyə bilərik ki, mühasib, biznes sahiblərinin maliyyə durumunu “maliyyə hesabatı” adlandıran bir tabloda əks etdirən sənətkardır.

Uçot-hesabat işləri bir qayda olaraq ofisdə həyata keçirilir, bəzən mühasibat autsorsinqi təklif edən kənar mütəxəssislərə həvalə edilir.

Mühasiblərin sevgi obyektləri

Hər sahədə olduğu kimi, mühasibatlıqda da “sənət əsərinin” keyfiyyəti işçilərin peşəkarlığından asılıdır. Əgər uçot- hesabat işlərindən uzaqsınızsa, yaxud maliyyə sahəsi üzrə təhsil almağa hazırlaşırsınızsa, sizdə mühasibatlik haqqında doğru fikirlər olmaya bilər. Mühasibat uçotuna nabələd olanlar onu boz, sıxıcı, mühasibləri ciddi, qaraqabaq, ətrafında olanlara fikir verməyib gözünü kompüterə zilləmiş, yalnız rəqəmlərlə, sənədlərlə maraqlanan peşə sahibləri hesab edə bilər.

Sizin təsəvvürlər, “Mühasib kimdir?” sualına cavabınız ailə üzvlərinin, yaxın qohumun, dostların, müəllimlərin dediklərindən formalaşır. Əslində, təsəvvürlərinizdə müəyyən həqiqət var, həqiqətən onlar:

ciddidirlər, çünki biznesin şah damarı olan maliyyə münasibətlərinin idarəçiliyi onlara həvalə olunub;
dəqiqdirlər, çünki biznesin “damarlarda axan qanı” olan pulu (özlərinin olmasa da) saymaq, uçotunu aparmaq onlara etibar edilib;
gözlərini kompüterə zilləyiblər? Kompüteri, müasir tələbləri bilmədən uğurlu mütəxəssis olmaq çətindir.

Amma, mühasib laqeyd deyil, sadəcə ətrafla aralarında “divar çəkməyə” məcburdur, çünki iş prosesində beyninin çox hissəsinin eyni vaxtda fəaliyyəti vacibdir.

Mühasiblərin sevgi obyektləri təkcə rəqəmlər, sənədlər deyil. Kimisi dostlarla əylənməyi sevir, kimisi mütaliəni. Bəzisi detektiv oxuyur, bəzisi beynəlxalq standartları, digəri elmi tədqiqatları. Siyahını uzatmaq olar, zövqlər müxtəlifdir. Yaxşısı budur, nəyi sevdiyin mühasib özü sizə desin. “Mühasib kimdir?” suallarına cavab almaq üçün birbaşa onlara müraciət edin: narahat olmayın, onlar düşündüyünüz qədər qaraqabaq deyil, ünsiyyət qurmağı bacarırlar. Peşələrinin tələbi budur, belə ki, o:

rəhbərlə ünsiyyət qurmalı;
ilkin uçot sənədlərini sahmana salmaq üçün işçilərlə dil tapmalı;
yoxlayıcı orqanları razı salmalıdır.

Mühasibat işçisi, həmçinin:

nizam-intizamlı olmalı;
bu günün işini sabaha saxlamamalı;
gündəmlə ayaqlaşmağı bacarmalı;
mühasibat uçotunda olan yenilikləri izləmələdir.

Uçot – hesabat işçiləri müəssisədə təsərrüfat – maliyyə uçotunu aparır, hesabatlar hazırlayıb dövlət orqanlarına, digər şəxslərə verir. Bu zaman mühasib yaradıcı mühakiməyə əsaslanır, elmi metodlardan istifadə edir: unutmayaq, mühasibat, həm də elmdir.

Mühasib peşəsi necə yaranıb?

“Mühasib kimdir?” sualının cavabından məntiqi digər sual meydana çıxır: bu peşə necə yaranıb. Əslində, peşənin nə vaxt meydana gəldiyini dəqiq söyləmək çətindir. Təbii ki, onun yaranması, mühasibat uçotunun tarixi ilə bağlıdır. Mühasibatın mənşəyi isə birbaşa insanın saymaq, hesablamaq tələbatını ödəyən uçotun yarandığı dövrlə bağlıdır. Bir çox elm adamları mühasibat uçotunun mənşəyinin qədim insanların saymağı icad etdiyi Paleolit dövrünə aid edir. O dövrdən bizə üzərində mal-qara yaxud öldürülmüş mamont təsvirinin yanında cızıqlar çəkilmiş nəhəng daş lövhələr gəlib çatıb. Bu insan tərəfindən aparılan uçota ilk nümunəsidir. Təbii ki, “Mühasib kimdir?” sualının cavabı kimi qədim insanı nümunə göstərə bilmərik, amma o, müasir anlamda mühasibatla məşğul olmasa da:

müşahidə edir;
sayır, hesablayır;
qeydlər edir;
“anbar uçotu” aparırdı.

Digər elm adamlarına görə, mühasibat uçotu maliyyə bölməsi olduğundan, peşənin doğulması pulun meydana gəlməsi ilə üst-üstə düşməlidir. Dəqiq tərixi bu elm xadimlərindən heç biri qeyd etməsə də, təxminən deyə bilərik ki, bu, Makedoniyalı İskəndərin dövründə, eramızdan əvvəl 4-cü əsrdə baş verib.

Sonra ödəniş forması kimi qızıl sikkələr külçə və zinət əşyalarını əvəz etdi. Pulları (sikkələri) saymaq lazım idi, bunun üçün savadlı, dürüst və son dərəcə diqqətli insanlar lazım idi. Yalnız imperatora sədaqətini dəfələrlə sübut etmiş çox yaxın adam böyük fatehin maliyyə məsələlərinə rəhbərlik edə bilərdi. Hesab aparan şəxslər (hesabdarlar) müəyyən hakimiyyətə gücə və təsirə malik idilər.

Ancaq ümumilikdə dünya ictimaiyyəti sənədləşdirilmiş sübutları tanıyır – “kitab sahibi çalışqan mirzəni – mühasib” adlandırılması barədə 15-ci əsrdə I Maksimilianın fərmanı belə sübutdur.

“Kitab sahibi” yaxud “hesabdar”

Azərbaycan dilində bir müddət “buxqalter” sözündən də istifadə edilib. Bir çoxumuz indi də tez-tez “buxqalter“ sözündən istifadə edir. Mühasibat uçotu mütəxəssisi anlamında işlədilən “buxqalter” sözü alman iqtisadi lüğətinə 1648-ci ildə daxil edilmişdir. Sonralar bu anlayış ruslara, onlardan da bizə keçib. 19-cu əsrin sonlarından başlayaraq Bakıda yerli və xarici sahibkarlara məxsus müəssisələrin uçot işçiləri “buxqalter” adlandırılırdı. Bakıda mühasibat uçotu, “mühasib” sözləri ilk dəfə professor Ə.Fərəcovun nəşr etdirdiyi “Hesabdarlıq kursu” kitabında işlədilib.

“Buxqalter” sözü iki hissədən ibarətdir: alman dilində olan Buch – kitab və Halter – sahibi, saxlayan. Maraqlıdır ki, əksər Avropa dillərində mühasib özünün ilkin mənasında, “hesabdar” adlandırılır.

ingiliscə ” accountant ” – saymaq (“count”);
fransızca “comptable” – cəmləmək, yekun vurmaq (“compter”);
italyanca “contabile” – saymaq, hesablamalar aparmaq (“contare”).

Beləliklə, mühasib kimdir?

Mühasib bir şirkətdə mühasibat uçotunu aparan, sənəd dövriyyəsi, mühasibat və vergi hesabatlarının hazırlanması və tənzimləyici orqanlara təqdim edilməsi ilə məşğul olan mütəxəssisdir. Mühasibat uçotu üzrə mütəxəssis normativ baza ilə tanış olmalı, sənaye qanunvericiliyini bilməli və öz bacarıqlarını daim təkmilləşdirməlidir. “Mühasibat uçotu haqında” AR qanunu “Mühasib kimdir?” sualına birbaşa cavab verməsə də, baş mühasibin kimliyini şərh edir (maddə 2.1.17):

Baş mühasib vəzifəsinə təyin edilən, habelə bu vəzifələri icra edən şəxs (bundan sonra – baş mühasib) – mühasibat uçotu subyektində mühasibat uçotunun aparılmasını təmin edən, mühasibat uçotuna əsasən maliyyə, vergi və digər hesabatların tərtib edilməsinə, habelə uçotun formalaşdırılmasına və mühasibat uçotu sənədlərinin saxlanılmasına cavabdeh olan vəzifəli şəxsdir.

Əlavə olaraq qeyd edək ki,”Mühasib kimdir?” sualına cavab verərkən, bu peşə sahibinin həm də elm işçi olduğunu qeyd etmək lazımdır. Elmi işçi kimi o, mühasibatla elmi müəssisələrində, kafedralarda məşğul olur.

Maliyyə dünyasından maraqlı faktlar toplusu

28 Noy 2023

Əmək münasibətlərində müddət axımı necə tənzimlənir?

by | posted in: Xəbər | 0

Əmək Məcəlləsinin 53-cü maddəsinə əsasən, sınaq müddəti qurtaranadək tərəflərdən biri digərinə üç gün əvvəl yazılı xəbərdarlıq etməklə əmək müqaviləsini poza bilər. Sınaq müddəti qurtaranadək tərəflərdən biri əmək müqaviləsinin xitamını tələb etməyibsə, işçi sınaqdan çıxmış hesab edilir və həmin andan etibarən əmək müqaviləsinə yalnız Əmək Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş qaydada və əsaslarla xitam verilə bilər. Maliyyə və vergi məsələləri üzrə ekspert Rəşad Məmmədov bu hallarda müddət axımı anlayışına aydınlıq gətirir:

Əmək Məcəlləsinin 8-ci maddəsinin 2-ci bəndinə əsasən, müddət axımının başlanması təqvim üzrə müəyyən edilmiş vaxtın ertəsi günündən hesablanır. Müddətlərin hesablanması qaydaları qüvvədə olan Əmək Məcəlləsinin “Əmək mübahisələri” bölməsi ilə deyil, “Əsas müddəalar” fəsli ilə müəyyən edilir. Belə struktur dəyişikliyi hüquqi nəticələrin müddətlə bağlı olduğu bütün hallarda tətbiq olunan mövcud müddətlərin mahiyyətini əks etdirir: əmək münasibətləri tərəflərinin hüquq və vəzifələrinin yaranması, dəyişməsi və xitam verilməsi.

Əmək Məcəlləsi əmək hüququ və tərəflərin vəzifələrinin yaranması və ya xitam verilməsindən asılı olaraq, müddətlərin hesablanması qaydasını fərqləndirir. Onların baş vermə tarixi müvafiq dövrün başlanğıcını müəyyən edən təqvim tarixidir. Belə ki, müəyyən tarixdə işə qəbul edilən şəxs üçün sınaq müddətinin müəyyən edilməsi həmin tarixdən başlayır. Əmək hüquq və öhdəliklərinə xitam verildiyi tarix əmək münasibətlərinin bitməsini müəyyən edən təqvim tarixindən sonrakı gündür.

Misal: Tutaq ki, sınaq müddəti ilə işə qəbul edilmiş işçi bu müddət ərzində işəgötürənə yanvarın 21-də əmək müqaviləsinə xitam verilməsi barədə yazılı xəbərdarlıq edib. Bu zaman onunla bağlanmış əmək müqaviləsinə yanvarın 24-də xitam verilmiş hesab olunacaq. Əmək Məcəlləsinin 53-cü maddəsində xəbərdarlıq müddəti 3 gün nəzərdə tutulub.

Mənbə: vergiler.az

Hansı hallarda sahibkar riskli vergi ödəyicisi sayılır?

28 Noy 2023

Uçot siyasətinin qəbul etdiyi mühasibat uçotunun əsas üsullarının açıqlanması (II hissə)

by | posted in: Xəbər | 0

I hissəyə nəzər yetirmək üçün daxil olun

Maliyyə yatırımları

Maliyyə qoyuluşları dövriyyə (ödəmə) müddətindən asılı olaraq qısamüddətli və uzunmüddətli maliyyə qoyuluşları bölgüsü ilə təqdim edilməlidir.

Mühasibat hesabatlarında aşağıdakı məlumatlar ən azı tələbin əhəmiyyəti nəzərə alınmaqla açıqlanmalıdır:

qruplar (növlər) üzrə çıxıldığı zaman maliyyə investisiyalarının qiymətləndirilməsi üsulları haqqında;
onların çıxılması zamanı maliyyə investisiyalarının qiymətləndirilməsi üsullarında dəyişikliklərin nəticələri;
cari bazar dəyərini müəyyən edə biləcəyiniz maliyyə investisiyalarının və cari bazar dəyərinin müəyyən edilmədiyi maliyyə investisiyalarının dəyəri;
cari bazar dəyəri hesabat tarixinə və cari bazar dəyərinin müəyyən edildiyi maliyyə qoyuluşlarının əvvəlki qiymətləndirilməsi arasındakı fərq;
cari bazar dəyərinin müəyyənləşdirilmədiyi borc qiymətli kağızları üzrə müraciət müddəti ərzində ilkin dəyərlə nominal dəyər arasındakı fərq;
qiymətli kağızların və girovla yüklü digər maliyyə qoyuluşlarının dəyəri və növləri;
qiymətli kağızların və digər təşkilatlara və ya şəxslərə verilmiş digər maliyyə qoyuluşlarının dəyəri və növləri (satışdan başqa);
maliyyə qoyuluşlarının dəyərdən düşməsi üzrə ehtiyat haqqında məlumatlar göstərilməklə: maliyyə qoyuluşlarının növü, hesabat ilində yaradılmış ehtiyatın miqdarı, hesabat dövrünün digər gəlirləri hesab edilən ehtiyatın miqdarı; hesabat ilində istifadə olunan ehtiyatın məbləği;
borc qiymətli kağızları və verilmiş borclar üzrə – diskontlaşdırılmış dəyər üzrə onların qiymətləndirilməsi, diskontlaşdırmanın tətbiq edilən üsulları haqqında məlumatlar (mühasibat balansına və mənfəət və zərər haqqında hesabata dair izahatlar açıqlanır).

Maddi-istehsal ehtiyatları

“Maliyyə-istehsal ehtiyatlarının uçotu” maddi-istehsal ehtiyatları, məhsulun istehsalında istifadə, işlərin görülməsi, xidmət göstərilməsi və ya təşkilatın idarəetmə ehtiyacları üçün onların qruplar (növlər) üzrə təsnifatına uyğun olaraq mühasibat hesabatlarında öz əksini tapır.

Hesabat ilinin sonunda maddi-istehsal ehtiyatları (MİE), ehtiyatların qiymətləndirilməsinin istifadə edilən üsullarından asılı olaraq müəyyən edilən dəyər üzrə mühasibat balansında əks olunur.

Mənəvi cəhətdən köhnəlmiş, ilkin keyfiyyətini tamamilə və ya qismən itirmiş maddi-istehsal ehtiyatları, yaxud satış dəyəri azalmış cari bazar dəyəri, maddi sərvətlərin dəyərinin azaldılması üçün ehtiyat çıxılmaqla, hesabat ilinin sonuna mühasibat balansında əks etdirilir.

Mühasibat hesabatlarında aşağıdakı məlumatlar əhəmiyyəti nəzərə alınmaqla açıqlanmalıdır:

qruplarına (növlərinə) görə MİE-lərin qiymətləndirilməsi üsulları haqqında);
MİE qiymətləndirmə üsullarında dəyişikliklərin nəticələri;
girov qoyulan MİE-nin dəyəri;
MİE dəyərinin azaldılması üçün ehtiyatların məbləği və hərəkəti.

Xarici valyutada aktivlər və öhdəliklər

“Xarici valyutada dəyəri ifadə edilmiş aktiv və öhdəliklərin uçotu” mühasibat hesabatlarında açıqlanır:

xarici valyutada ifadə edilmiş və ödənilməli olan aktivlərin və öhdəliklərin dəyərinin yenidən hesablanması əməliyyatları üzrə yaranmış məzənnə fərqlərinin məbləği;
xarici valyutada ifadə edilmiş rublla ödənilməli olan aktivlərin və öhdəliklərin dəyərinin yenidən hesablanması əməliyyatları üzrə yaranmış məzənnə fərqlərinin məbləği;
təşkilatın maliyyə nəticələrinin mühasibat hesabından fərqli olaraq mühasibat hesablarına kreditləşdirilmiş məzənnə fərqlərinin məbləği.

Kreditlər və istiqrazlar

Təşkilatın uçot siyasəti haqqında məlumatın tərkibində “borclar və kreditlər üzrə xərclərin uçotu” aşağıdakı məlumatlara malik olmalıdır:

borclar (kreditlər) üzrə öhdəliklərin mövcudluğu və dəyişdirilməsi haqqında);
investisiya aktivlərinin dəyərinə daxil edilməli olan borcalana (kreditora) ödənilməli olan faizlərin məbləği;
digər xərclərə daxil olan borclar üzrə xərclərin məbləği;
verilmiş veksellərin, buraxılmış və satılmış istiqrazların miqdarına, növlərinə, ödəniş müddətinə;
kreditin qaytarılma müddəti;
investisiya aktivinin dəyərinə daxil edilmiş investisiya aktivinin alınması, tikintisi və (və ya) istehsalı ilə bağlı olmayan məqsədlər üçün götürülmüş borclar üzrə borcverənə (kreditora) ödənilməli olan faizlərin məbləği.

Təşkilatların gəlirləri

Təşkilatın mühasibat uçotu siyasəti haqqında məlumatın tərkibində “təşkilatın gəlirləri” əsasında aşağıdakı məlumatlar açıqlanmalıdır:

təşkilatın gəlirinin tanınması qaydası haqqında;
işlərin, xidmətlərin, məhsulların hazırlığının, satışının hazır olduğu kimi tanındığı işlərin, xidmətlərin, məhsulların yerinə yetirilməsindən, göstərilməsindən əldə edilən gəlirin müəyyən edilməsi üsulu.

Hesabat dövründə təşkilatın mənfəət və zərər haqqında hesabatında təşkilatın gəlirləri, gəlir və digər gəlirlərə bölünməklə əks olunur. Hesabat dövründə təşkilatın gəlirlərinin ümumi məbləğinin 5% – ni və daha çoxunu təşkil edən gəlir və digər gəlirlər hər bir növ üzrə ayrılıqda göstərilir.

Digər gəlirlər mənfəət və zərər haqqında hesabatda həmin gəlirlərə aid olan xərclərin aşağı salınması ilə göstərilə bilər:

mühasibat uçotunun müvafiq qaydaları gəlirlərin bu cür əks olunmasını nəzərdə tutur və ya qadağan etmir;
təsərrüfat fəaliyyəti faktının xarakteri üzrə eyni və ya oxşar (məsələn, öz aktivlərinin müvəqqəti istifadəyə verilməsi) nəticəsində yaranan gəlirlər və onlarla bağlı xərclər təşkilatın maliyyə vəziyyətini xarakterizə etmək üçün əhəmiyyətli deyildir.

Öhdəliklərin (ödənişin) ödənilməsini nəzərdə tutan müqavilələrin yerinə yetirilməsi nəticəsində əldə edilən gəlirlərə münasibətdə aşağıdakı məlumatlar açıqlanmalıdır:

müqavilələrin həyata keçirildiyi təşkilatların ümumi sayı belə gəlirin əsas hissəsinin payına düşən təşkilatları göstərməklə;
əlaqədar təşkilatlarla göstərilən müqavilələr üzrə əldə edilən gəlirin payı;
təşkilat tərəfindən verilmiş məhsulların (malların) dəyərinin müəyyən edilməsi üsulu.

Mühasibat uçotu qaydalarına uyğun olaraq mənfəət və zərər hesabına köçürülməyən hesabat dövrü üçün təşkilatın digər gəlirləri ayrı-ayrılıqda mühasibat hesabatlarında açıqlanmalıdır.

Təşkilatın xərcləri

Təşkilatın mühasibat uçotu siyasəti haqqında məlumatın tərkibində “təşkilatın xərcləri” əsasında kommersiya və idarəetmə xərclərinin tanınması qaydaları açıqlanmalıdır.

Mənfəət və zərər haqqında hesabatda təşkilatın hesabat dövrü üçün xərcləri satılmış malların, məhsulların, işlərin, xidmətlərin, kommersiya xərclərinin, idarəetmə xərclərinin və digər xərclərin maya dəyərinə bölməklə əks olunur. Hesabat ilində təşkilatın ümumi gəlirlərinin beş və daha çox faizini təşkil edən gəlir növlərinin mənfəət və zərər haqqında hesabatda ayrıldığı hallarda, həmin hesabatda hər bir növə uyğun olan xərclərin bir hissəsi göstərilir.

Digər xərclər mənfəət və zərər haqqında hesabatda müvafiq gəlirlərə münasibətdə yerləşdirilmədikdə göstərilə bilər:

mühasibat uçotunun müvafiq qaydaları xərclərin bu cür əks olunmasını nəzərdə tutur və ya qadağan etmir;
təsərrüfat fəaliyyəti faktının xarakterinə görə eyni və ya oxşar olan xərclər və onlarla bağlı gəlirlər təşkilatın maliyyə vəziyyətini xarakterizə etmək üçün əhəmiyyətli deyildir.

Mühasibat hesabatlarında aşağıdakı məlumatlar da açıqlanmalıdır:

adi fəaliyyətlər üzrə xərclər, məsrəflər üzrə xərclər;
hesabat ilində satılan məhsulların, malların (işlərin, xidmətlərin) maya dəyərinin hesablanması ilə əlaqəsi olmayan xərclərin dəyərinin dəyişməsi,
mühasibat uçotu qaydalarına uyğun olaraq təhsillə bağlı ayırmaların məbləğinə bərabər xərclər (qarşıdakı xərclər, qiymətləndirmə ehtiyatları və s.).

Mühasibat uçotu qaydalarına uyğun olaraq mənfəət və zərər hesablarına daxil edilməyən hesabat dövrü üçün təşkilatın digər xərcləri mühasibat hesabatlarında ayrıca açıqlanmalıdır.

Mənfəət vergisi

“Mənfəət vergisi üzrə hesablaşmaların uçotu” uyğun olaraq, təxirə salınmış vergi aktivləri və təxirə salınmış vergi öhdəlikləri balansda müvafiq olaraq növbədənkənar aktivlər və uzunmüddətli öhdəliklər kimi əks etdirilir.

Daimi vergi öhdəlikləri (aktivləri), təxirə salınmış vergi aktivləri və təxirə salınmış vergi öhdəliklərinin dəyişdirilməsi, cari mənfəət vergisi, mənfəət və zərər hesabatında əks olunur.

Daimi vergi öhdəlikləri (aktivləri), təxirə salınmış vergi aktivləri və mənfəət vergisi üzrə şərti xərcin (şərti gəlirin) göstəricilərini korrektə edən təxirə salınmış vergi öhdəliklərində dəyişikliklər olduqda, mühasibat balansına və mənfəət və zərər hesabatına dair şərhlərdə ayrıca açıqlanır:

mənfəət vergisi üzrə şərti xərc (şərti gəlir) ;
cari mənfəət vergisinin (cari vergi zərərinin) müəyyən edilməsi məqsədi ilə hesabat dövründə yaranmış və mənfəət vergisi üzrə şərti məsrəflərin (şərti gəlirin) tənzimlənməsinə səbəb olan daimi və müvəqqəti fərqlər);
keçmiş hesabat dövrlərində yaranan, lakin hesabat dövrünün mənfəət vergisi üzrə şərti məsrəflərin (şərti gəlirin) tənzimlənməsinə səbəb olan daimi və müvəqqəti fərqlər;
məbləğin daimi vergi öhdəliyi (aktiv), təxirə salınmış vergi aktivi və təxirə salınmış vergi öhdəlikləri;
əvvəlki hesabat dövrü ilə müqayisədə tətbiq olunan vergi dərəcələrinin dəyişməsinin səbəbləri;
təxirə salınmış vergi aktivinin və təxirə salınmış vergi öhdəliyinin məbləğləri aktivin (satış, əvəzsiz və ya ləğvetmə) və ya öhdəliyin növünün silinməsi ilə əlaqədar silinmiş məbləğlərdir.