Blog Full

Qloballaşan iqtisadiyyat şəraitində bir çox şirkətlər törəmə müəssisələr təsis edərək müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərirlər. Bu münasibətlər fonunda yaranan maliyyə tələbləri və öhdəliklərinin düzgün uçotu müəssisənin maliyyə hesabatlarının şəffaflığı və etibarlılığı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Uçotun aparılması zaman 212 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrin qısamüddətli debitor borcları” hesabı müvafiq məlumatların ümumiləşdirilməsində vacib rol oynayır. Bu məqalədə debitor borcların anlayışı və təsnifatı, qısamüddətli debitor borcların uçot standartları, habelə törəmə müəssisələrlə bağlı uçotun xüsusiyyətləri şərh olunur.

Debitor borclar: anlayış və müddətə görə təsnifat

Debitor borclar – müəssisənin digər hüquqi və ya fiziki şəxslərdən mal və xidmətlərin satışından, avans ödəmələrindən və ya borc verilməsindən yaranan alacaq hüququnu ifadə edir. Bu borclar müəssisənin aktivlərinin tərkib hissəsidir və onların vaxtında ödənilməsi dövriyyə vəsaitlərinin sabitliyi baxımından vacibdir.

Debitor borcları ödəniş müddətinə görə aşağıdakı kimi təsnif edilir:

AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-na əsasən mühasibat uçotu subyektləri üçün Hesablar Planının 21-ci maddəsində qısamüddətli, 17-ci maddəsində isə uzunmüddətli debitor borcların uçotu aparılır. 212 saylı hesab bu təsnifatın qısamüddətli borclar kateqoriyasına aiddir.

Qısamüddətli debitor borclar üzrə uçot standartları

Qısamüddətli debitor borcların uçotu üçün aşağıdakı mühasibat standartlarına əsaslanır.

 MUBS 1 – “Maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi” (IAS 1):

• aktivlər cari və qeyri-cari olaraq təsnif edilir;
• 12 ay ərzində ödənilməsi gözlənilən alacaqlar cari aktivlər kimi göstərilir.

MHBS 9 – “Maliyyə alətləri” (IFRS 9):

• debitor borclar maliyyə alətləri kimi qiymətləndirilir.
• ilk tanınma zamanı real dəyərlə, sonrakı mərhələdə isə amortizasiya olunmuş dəyərlə və ya ədalətli dəyərlə göstərilə bilər;
• qiymətdəndüşmə riskləri qiymətləndirilir.

MHBS 24 – “Əlaqəli tərəflərlə bağlı məlumatların açıqlanması” (IAS 24)

• əgər debitor borc əlaqəli tərəfə, yəni törəmə müəssisəyə aiddirsə, bu münasibət maliyyə hesabatlarında ayrıca açıqlanmalıdır;
• qiymətlərin bazar səviyyəsinə uyğun olub-olmaması və əməliyyatların şərtləri mütləq şəkildə bəyan edilir.

MUBS 39 – “Maliyyə alətləri: Tanınma və ölçülmə” (IAS 39):

• debitor borclar tanınma, ölçmə, dəyərsizləşmə və təqdimat mərhələlərinə görə uçota alınır.
• şübhəli borclara qarşı ehtiyat ayrılması tələb olunur.

Törəmə (asılı) müəssisənin qısamüddətli debitor borcları

Törəmə müəssisədən 12 ay ərzində alınması gözlənilən qısamüddətli debitor borcları 212 saylı mühasibat hesabında aparılır. 212 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrin qısamüddətli debitor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar malların (işlərin, xidmətlərin) satışı prosesində törəmə (asılı) müəssisələr tərəfindən ödənilməli olan qısamüddətli debitor borcların hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

MHBS 24-ə əsasən, törəmə müəssisələrlə olan əməliyyatlar maliyyə hesabatlarında ayrıca bölmədə açıqlanmalı, Əməliyyatların iqtisadi mahiyyəti, şərtləri, bazar qiymətindən fərqlənmə halları qeyd edilməlidir.

Uçot zamanı risklərə nəzarət məqsədi ilə törəmə müəssisəyə verilmiş borcların geri qaytarılması gecikərsə, şübhəli borclar üzrə ehtiyat yaradılmalıdır.

212 saylı hesab üzrə uçot zamanı tənzimləmələr

212 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrin qısamüddətli debitor borcları” hesabı etibarlı maliyyə hesabatlarının hazırlanması üçün vacib vasitədir. Qısamüddətli debitor borclar üzrə uçot beynəlxalq və milli standartlara əsaslanaraq aparılmalı, törəmə müəssisələrlə olan maliyyə münasibətləri isə ayrıca diqqət mərkəzində saxlanmalıdır. Bu yanaşma həm maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünü, həm də korporativ idarəetmənin səmərəliliyin artırır.

Törəmə (asılı) müəssisələrə təqdim edilmiş məhsul, iş və xidmətlərə görə 212 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrin qısamüddətli debitor borcları” hesabının debeti və 601 “Satış”, 611 “Sair əməliyyat gəlirləri” hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə müxabirləşmə verilir (bənd 23.11).

Hesab üzrə digər tənzimləmələr yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 23.12-23.29-cu bəndlərinin tələbləri nəzərə alınmaqla aparılır.

Törəmə (asılı) müəssisələrə malların satışı üzrə müxabirləşmə nümunəsi

“A” MMC ofis avadanlıqlarının satışı fəaliyyətini göstərir. Cəmiyyət öz törəmə müəssisəsinə anbarındakı 70000 manatlıq mal 80000 manata satmışdır. Müqaviləyə əsasən satılmış mallara görə olan ödəniş bir il ərzində ödəniləcək.

Hüquqi şəxsin təsisçisi ilə direktorunun eyni şəxs olduğu hallara təcrübədə tez-tez rast gəlirik. Bəs bu halda tərəflər arasında əmək müqaviləsinin bağlanmasını tələb edən əmək münasibətləri yaranırmı? Bu münasibətlər mülki hüquq normaları ilə tənzimlənməlidir? Suallara “Expert SM Bookkeeping and Consulting” MMC-nin əməkdaşı Afaq Əliyeva aydınlıq gətirir.

Bir sıra xarici ölkələrin qanunvericiliyində hüquqi şəxslə onun icra orqanının rəhbəri arasında yaranan münasibətləri tənzimləyən ayrıca müddəalar mövcuddur. Məsələn, Rusiya Federasiyasının Əmək Məcəlləsinin 43-cü fəsli “Təşkilatın rəhbəri və təşkilatın kollegial icra orqanı üzvlərinin əməyinin tənzimlənməsinin xüsusiyyətləri” adlanır. Həmin fəsildə təşkilat rəhbəri (o cümlədən kollegial icra orqanının üzvləri) ilə əmək müqaviləsinin bağlanması və xitamı, onların maddi məsuliyyəti, əmək müqaviləsinə xitamı halında verilən təminatlar və s. məsələlər tənzimlənir. Həmin Məcəllənin 273-cü maddəsinə görə, 43-cü fəslin müddəaları müəssisə rəhbərlərinə şamil edilsə də müəssisənin rəhbəri müəssisənin yeganə iştirakçısı (təsisçi), üzvü, onun əmlakının mülkiyyətçisi olduqda bu müddəalar ona şamil edilmir.

Oxşar yanaşma Litva Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 7-ci fəslində (101-106-cı maddələr), Özbəkistan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 28-ci fəslinin 1-ci paraqrafında (485-490-cı maddələr) və bir sıra digər ölkələrin də qanunvericiliyində nəzərdə tutulub.

Ölkəmizin qanunvericiliyində isə bu hüquqi məsələni tənzimləyən hər hansı normativ mətn mövcud deyil, yaxud natamamdır ki, bu da müəyyən çətinliklərə səbəb olur.

Müşahidələrimiz göstərir ki, indiyədək bu cür hallarda hüquqi şəxsin yeganə təsisçisi və direktoru arasında əmək qanunvericiliyinin tələblərinə uyğun ikitərəfli əmək müqaviləsi bağlanır. Həmin əmək müqaviləsini bir tərəfdən işəgötürən qismində yeganə təsisçi, digər tərəfdən işçi qismində direktor imzalayır. Başqa sözlə, baxdığımız halda əmək müqaviləsini eyni şəxs özü ilə imzalayır.

Fikrimizcə, hüquqi şəxsin təsisçisi ilə icra orqanının rəhbəri eyni şəxs olduqda hər hansı müqavilə münasibətləri yaranmadığından, bu halda direktorla əmək müqaviləsinin bağlanması da tələb olunmur.
Bu fikrimizi məsələyə dair mövcud məhkəmə praktikasına müraciət etməklə əsaslandıraq.

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 19 fevral 2025-ci il tarixli iclasında Əmək Məcəlləsinin 7-ci maddəsinin 2-3.3-cü hissəsinin Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 49, 91, 91-2.1 və 91-2.3-cü maddələri ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair konstitusiya işinə baxılıb və müvafiq qərar qəbul olunub. Qərarda qeyd olunur ki, hüquqi şəxsin təsisçisi ilə onun icra orqanı arasında olan münasibətlər daha çox mülki hüquqi xarakter daşısa da, aralarında əmək müqaviləsinin bağlanması yolveriləndir və təcrübədə bir çox hallarda tərəflər arasındakı münasibətlərin xarakteri onun məhz əmək münasibətləri olduğunu göstərir.

Odur ki, belə hallarda hüquqi şəxsin icra orqanının rəhbərinin əmək və sosial hüquqlarının qorunması məqsədilə hüquqi şəxsin təsisçisi ilə faktiki əmək münasibətlərinə daxil olan icra orqanının rəhbəri arasında əmək müqaviləsinin rəsmiləşdirilməsi mütləqdir.

Lakin hüquqi şəxsin təsisçisi ilə icra orqanının rəhbərinin eyni şəxs olması halında onlar arasında hər hansı müqavilənin bağlanması hüquqi məntiqə zidd olmaqla yanaşı, müqavilənin anlayışı və təbiəti ilə uyğunsuzluq təşkil edir.

Göstərilənlərdən çıxış edərək Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qərara alıb ki:

1) Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 15 və 59-cu maddələrindən, habelə Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 49, 91, 91-2.1 və 91-2.3-cü maddələrindən, eləcə də Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 7-ci maddəsinin 2-3.3-cü hissəsindən irəli gələrək hüquqi şəxslə hüquqi şəxsin idarəetmə orqanı arasında yaranan münasibətlər əsasən mülki hüquqi xarakterli olmaqla mülki qanunvericiliyin müvafiq normaları ilə tənzimlənsə də, hüquqi şəxsin icra orqanının rəhbərinin əmək və sosial hüquqlarının qorunması məqsədilə hüquqi şəxsin təsisçisi ilə faktiki əmək münasibətlərində olan icra orqanının rəhbəri arasında əmək müqaviləsi rəsmiləşdirilməlidir.

2) Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 389-cu maddəsi və Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 3-cü maddəsinin 5-ci hissəsi ilə müəyyən edilmiş müqavilə anlayışı iki və ya daha çox tərəfin qarşılıqlı iradə ifadəsini nəzərdə tutduğundan hüquqi şəxsin təsisçisi ilə icra orqanının rəhbəri eyni şəxs olduqda hər hansı müqavilə münasibətləri yaranmamaqla həmin şəxsin icra orqanının rəhbəri vəzifəsinə təyin edilməsi müvafiq qərarla rəsmiləşdirilməlidir.

Beləliklə, yeganə təsisçisi həm də direktoru olan hüquqi şəxslərdə direktor vəzifəsinə təyinat haqqında müvafiq qərar (əmr, yaxud sərəncam) tərəflər arasındakı münasibətlərin hüquqi əsasını təşkil edir.
Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun sözügedən qərarı sosial ədalətin gücləndirilməsinə, işçilərin hüquqlarının qorunmasına və eyni şəxsin həm işəgötürən, həm də işçi funksiyalarını yerinə yetirdiyi hallarda hüquqi müəyyənliyin təmin edilməsinə yönəlib. Əmək qanunvericiliyi və mülki qanunvericiliyin tətbiq sərhədlərini dəqiqləşdirir, hüquqi şəxsin təsisçisi ilə icra orqanının rəhbəri eyni şəxs olduqda münasibətlərin rəsmiləşdirilməsindəkı hüquqi qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırır, məhkəmə təcrübəsi, icra hakimiyyəti orqanları, işəgötürənlər və işçilər üçün hüquqi istiqamət müəyyən edir.

Qərar kiçik biznes subyektlərində əmək münasibətlərinin tənzimlənməsi sahəsində mühüm presedent hesab olunur.

Məsləhətçi: “Expert-SM Ltd” MMC-nin direktor müavini İlham Atayev

Mənbə: vergiler.az

Dövlət qurumu ilə yerli sığorta şirkəti arasında bağlanılan həyatın yığım sığortası müqavilələri üzrə könüllü olaraq hər ay həmin qurumun işçilərinin aldığı əməkhaqqı məbləğinin müəyyən hissəsi işəgötürən tərəfindən sığorta şirkətinə ödənilir. Sığorta şirkəti ilə 01.01.2021-ci ildə 5 illik və 01.01.2024-cü ildə 5 illik müqavilə bağlanılıb. Həmin işçilərə vergi hesablayarkən, Vergi Məcəlləsinin 102.1.8-ci maddəsinə əsasən, vergi güzəşti tətbiq olunurdu. Vergi Məcəlləsində 2025-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minmiş dəyişiklikdən sonra sözügedən vergi güzəşti yenə tətbiq edilirmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, 2025-ci il yanvarın 1-dən Vergi Məcəlləsinin 102.1.8- ci maddəsində edilmiş dəyişikliyə əsasən, işəgötürən tərəfindən ödənilən bütün növ icbari sığorta və könüllü tibbi sığorta haqları, 3 ildən az olmayan müddətə bağlanan müqavilə ilə həyatın yığım sığortası və pensiya sığortası üzrə azadolma yalnız qeyri-dövlət sektoruna aid edilən işəgötürəndə çalışan fiziki şəxslərə münasibətdə tətbiq edilir. “Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” 16 dekabr 2024-cü il tarixli 98-VIIQD nömrəli Qanunun keçid müddəalarına əsasən, sözügedən maddə 2025-ci il yanvarın 1-dən sonra bağlanmış həyatın yığım sığortası və pensiya sığortası müqavilələri üzrə ödənilən sığorta haqlarına münasibətdə tətbiq edilir. Qeyri-dövlət sektoruna aid edilməyən vergi ödəyicilərinə münasibətdə 2025-ci il yanvarın 1-dək 3 ildən az olmayan müddətə bağlanmış və həmin tarixədək 3 ili tamam olmamış həyatın yığım sığortası və pensiya sığortası müqavilələri üzrə 2025-ci il yanvarın 1-dək qüvvədə olan vergi güzəşti yalnız həmin müqavilələr bağlandığı tarixdən 3 il ərzində ödənilən sığorta haqlarına tətbiq edilir.

Qeyri-dövlət sektoruna aid edilməyən vergi ödəyicilərinə münasibətdə 2025-ci il yanvarın 1-dək 3 ildən az olmayan müddətə bağlanmış və həmin tarixədək 3 illik müddəti tamam olmuş həyatın yığım sığortası və pensiya sığortası müqavilələri üzrə 2025-ci il yanvarın 1-dək qüvvədə olan vergi güzəşti yalnız 2025-ci il yanvarın 1-dək ödənilən sığorta haqlarına tətbiq edilir.

Qeyd olunanlara əsasən, 2025-ci il yanvarın 1-dək 3 ildən az olmayan müddətə bağlanılmış və həmin tarixədək 3 illik müddəti tamam olmuş həyatın yığım sığortası müqavilələri (sorğuda göstərilən halda 01.01.2021-ci ildə 5 illik bağlanılmış müqavilə) üzrə dövlət sektorunda çalışan muzdlu işçilərin əməkhaqqından yalnız 2025-ci il yanvarın 1-dək ödənilən sığorta haqlarına münasibətdə vergi güzəşti tətbiq olunur və həmin müqavilə üzrə 2025-ci ilin yanvarın 1-dən sonrakı dövrlər üzrə ödənilmiş sığorta haqlarına vergi güzəşti tətbiq edilmir. 2025-ci il yanvarın 1-dək 3 ildən az olmayan müddətə bağlanılmış və həmin tarixədək 3 ili tamam olmamış həyatın yığım sığortası müqavilələri (sorğuda göstərilən halda, 01.01.2024-cü ildə 5 illik bağlanılmış müqavilə) üzrə isə dövlət sektorunda çalışan muzdlu işçilərin əməkhaqqından həmin müqavilələr bağlandığı tarixdən 3 il ərzində ödənilən sığorta haqlarına vergi güzəşti tətbiq olunur.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 102.1.8-ci maddəsi və “Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” 16 dekabr 2024-cü il tarixli 98-VIIQD nömrəli Qanunun keçid müddəaları

Mənbə: vergiler.az

Azərbaycan Kredit Bürolarına təqdim olunan fərdi kredit hesabatlarının məzmunu bu ilin sonuna qədər genişləndiriləcək.

Yeniliklər Dünya Bankı Qrupunun “Business Ready” hesabatının “Maliyyə xidmətləri” indikatoru üzrə hazırlanan 2025-ci il Yol Xəritəsində öz əksini tapıb.

Kredit hesabatlarına çərçivə sazişləri və birgə borcalanlarla bağlı yeni məlumat bölmələrinin əlavə olunması nəzərdə tutulur.

Bundan başqa, hesabatların tərkibində zaminlik öhdəliklərinə dair məlumatların artırılması planlaşdırılır. Bu dəyişikliklər kredit tarixçələri üzrə məlumatların daha dolğun toplanmasına, risklərin qiymətləndirilməsinin dəqiqləşməsinə və maliyyə təşkilatları üçün şəffaflığın yüksəldilməsinə xidmət edəcək.

Mənbə: vergiler.az