422 saylı “Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabı üzrə uçot

Mühsaibat və vergi uçotunda tətbiq edilən fərqli metodların nəticəsi kimi meydana çıxan müvəqqəti fərqlər öz növbəsində təxərə salınmış vergi öhdəlikləri yaradır. Belə öhdəliklər həm mənfəət, həm də digər vergilər üzrə yarana bilər. Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri 422 saylı hesabda uçota alınır. Bu hesab, mənfəət vergisindən başqa digər vergilər üzrə yaranan müvəqqəti fərqlərin nəticəsində ortaya çıxan vergi öhdəliklərini əks etdirmək üçün istifadə olunur.

Təxirə salınmış vergi öhdəlikləri nədir?

Təxirə salınmış vergi öhdəlikləri ” (deferred tax liabilities) beynəlxalq mühasibat uçotu standartlarınn tətbiqi ilə sıx bağlıdır. “Mənfəət vergisi” adlı MUBS12 (IAS12) standartı uçot prosesində bu məsələnin tənzimlənməsini təmin edir. Standartda, müəssisələrin maliyyə hesabatlarında tanıdığı gəlirlə vergi orqanlarına təqdim etdiyi vergi bəyannaməsindəki gəlir arasında müvəqqəti fərqlər nəticəsində gələcək dövrlərdə ödəniləcək vergini əks etdirilməsi təlb olunur.

Beləiklə, təxirə salınmış vergi öhdəlikləri – vergi və mühasibat sənədlərində vəsaitlərin uçotu mexanizmindəki fərqlər səbəbindən yaranan vergi tutulan müvəqqəti fərqlərdən yaranır. Onlar gələcək hesabat dövrlərində vergi məbləğlərini tədricən bərabərləşdirmək üçün formalaşdırılır.

Digər təxirə salınmış vergi öhdəliyinə dair bir nümunəyə baxaq.

Nümunə: Müəssisə mühaisbat uçotunda alıcılar və sifarişçilərin uzunmüddətli şübhəli debitor borcları üçün 10 000 manat ehtiyat ayırıb. Şübhəli debitor borclar üçün ehtiyatlar xərc kimi vergi uçotunda tanınmır  və nəticədə müvəqqəti fərq yaranır. Gəlir vergisi dərəcəsinin 20% olduğunu qəbul etsək 2 000 (10000*20%) manat təxirə salınmış vergi öhdəliyi yaranır.

Təxirə salınmış vergi öhdəiklərinin uçotu

Mühasibat uçotunda təxirə salınmış vergi öhdəliklərinin uçotu Hesablar Planının “Uzunmüddətli öhdəliklər” bölməsinin 42-cı maddəsinə aid olan aşağıdakı hesablarda aparır:

• 421 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabı;
• 422 saylı “Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabı.

Müvəqqəti fərqlərlə bağlı mühasibat uçotunda tətbiq edilən digər anlayış təxirə salınmış vergi aktivləridir. Təxirə salınmış vergi aktivlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinin 16-cı maddəsində əks etdirilir. Bu maddəyə aşağıdakı hesablar aid edilir:

• 161 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivləri” hesabı;
• 162 saylı “Digər təxirə salınmış vergi aktivləri” hesabı.

Təxirə salınmış vergi aktivləri və öhdəlikləri üzrə uçot hesablarında müxabirləşmələr, uyğun subhesabların açılması AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

422 saylı “Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabı üzrə tənzimləmələr

422 saylı hesabın təyinatı yuxarıda qeyd edilən qaydaların 36.5 bəndində şərh edilib. Həmin bəndə görə “bu hesabda mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi zamanı digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

422 saylı “Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabında hesabat dövründə yaranmış vergi tutulan müvəqqəti fərqlərin və hesabat tarixində qüvvədə olan vergisi dərəcəsinin hasili kimi müəyyən edilmiş məbləğlər uçota alınır. Hesab üzrə mühasibat yazılışları verilərkən nəzərə alınmalı tələblər aşağıdakı cədvəldə verilib:

Təxirə salınmış vergi öhdəliklərinin analitik uçotu vergi tutulan müvəqqəti fərqin yarandığı aktiv və ya öhdəliklərin növlərinə uyğun olaraq aparılır.

Mühasibat yazılaşlarına praktik nümunə 

Əsas vəsaitin yenidən qiymətləndirilməsi təxirə salınmış vergi öhdəliyinin yaranmasına ən çox səbəb olan hallardan biridir. Müəssisə əsas vəsaitini (məsələn, bina və ya avadanlıq) bazar dəyərinə uyğunlaşdırmaq üçün yenidən qiymətləndirir. Uçot məlumatları aşağıdakı kimidir:

• əsas vəsaitin balans dəyəri – 50 000 manat;

• əsas vəsaitin yenidən qiymətləndirilmiş dəyəri – 70 000 manat;
• yenidən qiymətləndirmə nəticəsində yaranan artım – 20 000 manat;
• gəlir vergisi dərəcəsi – 20%.

Müəssisə bu artımı vergi məqsədləri üçün dərhal tanımır. Vergi ödənişi yalnız əmlak satıldıqda və ya amortizasiya hesablandıqda yaranır. Mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlar bu artımın gələcəkdə vergi öhdəliyi yaradacağını tələb edir. Buna görə də, 20000 manatın 20%-i qədər təxirə salınmış vergi öhdəliyi tanınır. Tövsiyə olunan mühasibat yazılışları aşağıdakı kimi olacaq: