Mühasib keçmişdə və gələcəkdə (IV hissə)
III hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun.
Protaqor
Analitik fəlsəfədə qəbul olunduğu kimi şagirdin müəllimlə söhbətinin formasının parodiyasını təsəvvür edək.
Şagird. Debet nədir?
Müəllim. Latın sözüdür, bizim dilə tərcümədə bu mənanı verir: o, borcludur.
Şagird. Aydın olmadı. Məsələn, əgər kassaya pullar daxil olub, pul kimi rubl və qəpiklər kiməsə, nəsə borcludur?
Müəllim. Düzgün qeyd etdiniz. Buna görə də, əgər əsrlər deməsək, bir çox onilliklər ərzində debet dedikdə, sadəcə, dəyərlərin gəlməsi başa düşülürdü. Və görkəmli fransız mühasib E. Deqranj (1768-1818) belə bir qayda irəli sürmüşdü: “Kim alırsa – borclanır, kim verirsə – kreditlənir”.
Şagird. Bəz onda niyə zərəri debetə qeyd edirlər?
Müəllim. Cavab vermək çətindir. Bunun dəyərlərin zəif yerləşdirilməsi ilə izah etməyə çalışdılar. Eyni pula mal ala bilərsiniz və bu debet olacaq, yəni, malların daxil olması kimi, lakin pul oğurlana bilər və sonra pul və malların əvəzinə (debeə) zərər əldə edə bilərik.
Şagird. Lakin, dəyərlər – mallar və ya onların pulunun daxil olması bu bir ayrı məsələdir və aydındır, zərər isə – bu sadəcə heç nədir!
Müəllim. İlk dəfə bu cür fikirləşən təkcə sən deyilsən. Səndən əvvəl də ağıllı adamlar olub: Qərbdə (1846-1924-cü illərdə), bizdə (1857-1956-cı illərdə). Onlar belə öyrədiblər və indi də öyrətməkdə davam edirlər ki, debet – bu, istənilən mühasibatlıq hesabının yalnız sol tərəfidir.
Şagird. Bu düzgündür?
Müəllim. Şübhələr var. Xüsusilə hesabları hesablamaqla bağlı. Hesabı götürək: “Təchizatçılar və podratçılarla hesablaşma”. Onun debet və (və ya) kredit saldosu ola bilər. Birinci halda hesab aktivdir və göstərir ki, bizim kontragentlər bizə borcludur, məsələn, ilkin ödəniş edilib, ikinci halda isə – hesab passiv olur və bu o deməkdir ki, biz onlara borcluyuq. Burada bəzi rahatsızlıqlar var.
Şagird. Bəlkə, sadəcə tədarükçülər mal veriblər, bu səbəbdir və malların göndərilməsi faktı isə bu səbəbin nəticəsidir?
Müəllim. Sizin fərziyyəniz zahirən inandırıcıdır. Məhz, 1866-1935-ci illərdə bu cür öyrədiblər. Lakin bütün bunlara 1894-1952-ci illərdə öyrətdikləri kimi digər tərəfdən də baxmaq olar. Malların daxil olması faktı (səbəbi) kredit borcunun yaranması ilə nəticələndi. İki güzgüdəki kimi bərabər dəyərli və qarşılıqlı kəskin izahlar.
Şagird. Yəni, sol tərəf ən həssas izahatdır?
Müəllim. Ən pis də demək olar. İndi bunu optimal adlandırırlar. Onun böyük mənfiliyi var: bu, debetin məzmununu açıqlamır, prosedurun təsviri ilə iqtisadi həyat faktlarının mahiyyətini dəyişdirərək ondan uzaqlaşır. O debetin nə olduğunu bildirmir, sadəcə qeydlərin necə aparılmasını nəql edir.
Şagird. Lakin, əgər biz deyiriksə ki: debet hesabın sol tərəfidir, müvafiq olaraq kredit də – sağ tərəfidirsə, onda niyə onların yeri dəyişdirilməsin?
Müəllim. Dəyişdirilib. Qədimdə C. Kardano (1501-1576), bizim zamanda isə (1895-1980) krediti sol, debeti isə sağ tərəfdə yerləşdirmişdilər. Və, onu da deyim ki, hər şey baş tutmuşdu. Təsadüfi deyil ki, mühasiblərimizin (1863-1931) ən məşhurlarından biri bunu nifrətlə feldfebel izahı adlandırmışdı (sol, sağ – irəli marş).
Şagird. Bəs sizcə debet nədir?
Müəllim. Vicdanla söyləsək, bilmirəm.
Vakansiya: İnsan resursları üzrə təcrübəçi.
Bu yazımızda sığorta sektoru üzrə pandemiyadan daha az zərərlə və müştəri məmnuniyyətini yüksək saxlamaqla çıxmaq üçün qanunvericiliyə uyğun həll imkanları barədə məlumat verməyə çalışacağıq.
Vakansiya: Mühasib operator.