Blog Full

Son illərdə bank kartlarından istifadə edən insanların ən çox bəyəndiyi üstünlüklərdən biri də “kəşbək”dir. “Kəşbək” kartla etdiyiniz alış-verişin müəyyən faizinin sizə geri qaytarılması deməkdir. Bəs bu hədiyyə sistemi necə işləyir? Orada tətbiq olunan faizlər necə müəyyən olunur? “Kəşbək” verən banklar, sahibkarlıq subyektləri və ümumilikdə iqtisadiyyat bundan nə qazanır? “vergiler.az” bu və digər sualları cavablandırmaq üçün ekspertlərin köməyi ilə mövzunu araşdırmağa çalışıb.

“Kəşbək” – kart sahiblərinin həyata keçirdikləri nağdsız əməliyyatlardan (alış-veriş, xidmətlər və s.) müştəriyə geri qaytarılan müəyyən faiz və ya sabit məbləğdir. Adətən bu, xərclənən vəsaitin müəyyən faizi həcmində təyin edilir. Banklar və ya kart şirkətləri market, yanacaqdoldurma məntəqəsi, restoran, onlayn alış-veriş, idman və gözəllik salonları, turistik məkanlar və s. üçün geri qaytarılan faizləri müəyyən edirlər. Məsələn: market alış-verişlərinə 3%, restoranlara 5%, onlayn alış-verişə 3,5%, digər xərclərə 1% və s. Vətəndaş kartla ödəniş etdikdə bu faizlərə uyğun məbləğ onun hesabına geri qayıdır. “Kəşbək” bəzən nağd pul kimi karta oturur, bəzən isə bonus balı şəklində toplanır və sonradan xərclənə bilir.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, bankların bu addımı insanları bank xidmətlərindən daha çox yararlanmağa həvəsləndirir. Bununla yanaşı, “kəşbək”lərin tətbiq olunması ilə nağdsız ödənişlər təşviq edilir, kartlardan istifadə daha sərfəli olur.

“Kəşbək” – kart sahiblərinin həyata keçirdikləri nağdsız
əməliyyatlardan (alış-veriş, xidmətlər və s.) müştəriyə
geri qaytarılan müəyyən faiz və ya sabit məbləğdir

Azərbaycan Banklar Assosiasiyasının (ABA) Ödəniş Sistemləri və Rəqəmsal Bankçılıq Ekspert Qrupunun üzvü Azər Rəsulovun sözlərinə görə, “kəşbək”lər müştəri sadiqliyini artırır, yeni müştəri cəlb edir, eyni zamanda bankın mövcud müştərilərini stimullaşdırır, tranzaksiya sayını və dövriyyə həcmini yüksəldir. Başqa sözlə, bu sistem vasitəsilə banklar öz əməliyyat gəlirlərini, onlara tərəfdaş olan ticarət və xidmət obyektləri isə satış həcmini artırır: “Bank kartlarından intensiv istifadə edən vətəndaşlar da əlavə üstünlüklər əldə edirlər. Bankların daha aktiv müştərilərə kredit, depozit və digər məhsullar təklif etməsi asanlaşır (cross-sell və up-sell imkanı). “Kəşbək” proqramı, eyni zamanda, daha çox müştəri cəlb etmək üçün ona dəyər təqdim edir, həmçinin marketinq və data-analitika üçün vacib olan davranış məlumatları verir”.

“Kəşbək” faizlərinin necə müəyyən olunmasına gəlincə, A.Rəsulov bildirib ki, şərtlər, adətən, bankın biznes məqsədi, maliyyə modelləri və tərəfdaş razılaşmalarına əsasən müəyyən edilir. Faizlərin müəyyən olunmasında məhsulun növü, məqsəd və normativlər əsas faktor kimi önə çıxır: “Kəşbək”lərin tətbiq olunmasında əsas məqsəd dövriyyəni artırmaq və yeni müştəri cəlb etməkdir. Ancaq burada da müəyyən fərqlər tətbiq olunur. Məsələn, premium kartlardan xərcləmələrə görə daha yüksək kəşbək faizləri verilir. Ümumi qayda olaraq, banklar “kəşbək” faizini özləri müəyyən edirlər. Ancaq müəyyən istinalar da ola bilər. Tutaq ki, ölkədə hər hansı xüsusi maliyyə, turizm təşviqi və ya vergi qaydaları varsa, onlar məhdudlaşdırıcı amil ola bilər. Ticarət və xidmət obyektlərinin və kart şəbəkələrinin qaydaları da hansısa məhdudiyyətlər qoya bilər”.

Qeyd etdiyimiz kimi, banklar xidmət və ticarət obyektləri üçün fərqli faizlər tətbiq edirlər. Ekspert bunu həmin obyektlərin müştəri bazası və təklif etdikləri xidmətlərin satış tezliyi ilə izah edib: “Faizlərin fərqli olması bir neçə amilə əsaslanır. Çünki hər sektorun marjası və müştəri həssaslığı fərqlidir. Məsələn, supermarketlərdə müştərilər tez-tez alış-veriş edirlər və onların sayı çoxdur. Ona görə də banklar həmin sektordakı əməliyyatlar üzrə kiçik marja tətbiq edirlər. Premium xidmətlərdə isə yüksək “kəşbək” daha cazibədardır. Burada müştəri sayını artırmaq üçün faizlər nisbətən yüksək olur. Bəzi hallarda sahibkarlar “kəşbək”in bir hissəsini özləri ödəməyi öhdəsinə götürür və buna görə daha yüksək faiz əldə etmək mümkün olur. Digər tərəfdən, müştəri davranışlarını dəyişmək və yeni vərdişlər yaratmaq üçün (məsələn, onlayn alış) yüksək “kəşbək” təklif oluna bilər”.

Müəyyən zaman aralığında bankların “kəşbək” faizlərini azaltdığını müşahidə edirik. Bu zaman bəzi müştərilər artıq kartla alış-verişin sərfəli olmadığını düşünür və kartlardan imtina etmək fikrinə düşür. A.Rəsulov bunun banklar üçün qaçılmaz olduğu qənaətindədir: “Kəşbək”lər ləğv olunarsa, banklar bəzi müştərilərini itirə bilərlər. Ancaq nəticə bankın ümumi strategiyasından və alternativ dəyər təklifindən asılıdır. Əgər müştərilər bank kartını yalnız “kəşbək” üçün istifadə edirdilərsə, onun ləğvi müəyyən problem yarada bilər. Əgər bankın digər üstünlükləri – əlavə xidmətlər, “kəşbək” əvəzinə digər loyallıq proqramı, endirimləri və s. varsa, bu təsir azalır”.

Ekspert hesab edir ki, gələcəkdə banklar kart istifadəçilərinə xüsusi kateqoriyalarda daha yüksək “kəşbək” təklif edə, pərakəndə ticarət obyektləri ilə inteqrasiya çərçivəsində loyallıq proqramları, zamana bağlı kampaniyalar təşkil edə bilərlər.

Mənbə: vergiler.az

İşsizlikdən sığortanın məqsədi Azərbaycan Respublikasının əmək bazarında riskin ötürülməsinə əsaslanan münasibətlərin və yeni maliyyələşmə mexanizmlərinin yaradılması, sığortaolunanların itirilmiş əmək haqqlarının kompensasiya olunması və işsizliyin yaranması hallarının qarşısının alınması üçün qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsi yolu ilə əhalinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsinə təminat verilməsidir. 

Bəs həmin sığorta ödənişini kimlər, hansı qaydada ala bilər? İşsizlikdən sığorta ödənişi necə hesablanır? Suallara əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov aydınlıq gətirir. 

İşsizlikdən sığorta “İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda sığortaolunanların itirilmiş əmək haqqlarının kompensasiya edilməsinə yönəldilmiş təminat formasıdır. İşsizlikdan sığorta haqqının hesablanmasına və ödənilməsinə nəzarət, işsizlikdən sığorta haqqı üzrə yaranmış borcların alınması, işsizlikdən sığorta haqqının vaxtında ödənilməməsinə görə faizlərin hesablanması və artıq ödənilmiş işsizlikdən sığorta haqqının qaytarılması Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində vergilər üzrə müəyyən olunmuş qaydada həyata keçirilir.

Qanuna əsasən, işsizlikdən sığorta üzrə sığorta tarifləri aşağıdakı faiz dərəcələri ilə müəyyən edilir:

• sığortaedən tərəfindən ödənilən sığorta haqqı üzrə hesablanmış əməyin ödənişi fondunun 0,5 faizi;
• sığortaolunan tərəfindən ödənilən sığorta haqqı üzrə – işçinin əməkhaqqının 0,5 faizi.

Hər ay üçün hesablanmış sığorta haqqı sığortaedən tərəfindən əməkhaqqı ödənişləri ilə eyni vaxtda, lakin sonrakı ayın 15-dən gec olmayaraq, tam məbləğdə sığortaçıya ödənilir. Sığorta stajının hesablanması aşağıdakı şəkildə həyata keçirilir.

“İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanun 2018-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minib. Ondan əvvəl işsizlik müavinəti “Məşğulluq haqqında” Qanunla tənzimlənirdi. Yeni qanunvericiliyə görə, sığorta stajı aşağıdakı kimi hesablanır:

– “İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanun qüvvəyə minənədək sığortaolunanın xeyrinə məcburi dövlət sosial sığorta haqqı ödənilmiş müddət;
– Qanun qüvvəyə mindikdən sonra sığorta haqqı ödənilən müddət.

“İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanunun 12-ci maddəsinə əsasən, sığorta ödənişinin aşağıdakı 3 növü müəyyən edilib:

1. Əsas sığorta ödənişi;
2. Sığorta ödənişinə əlavə;
3. Minimum sığorta ödənişi.

“İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanunun 13-cü maddəsinə görə, əmək müqaviləsinə aşağıdakı əsaslarla xitam verilən və eyni zamanda işsiz kimi qeydiyyata alınan şəxslər işsizlikdən sığorta ödənişini almaq hüququna malikdirlər:

• dövlət orqanı və ya hüquqi şəxs ləğv edildikdə (maddə 70 a);
• işçilərin və ya dövlət qulluqçularının sayı, yaxud ştatları ixtisar edildikdə (maddə 70 b);
• ǝmək müqaviləsinin müddəti qurtardıqda (maddə 68.2 b).

Sığorta ödənişinin təyin edilməsi ilə bağlı elektron xidmətlər müvafiq icra hakimiyyəti orqanının mərkəzləşdirilmiş elektron informasiya sistemi vasitəsilə həyata keçirilir.

Sığorta ödənişi almaq hüququ olan şəxslərə sığorta ödənişinin təyin olunması aşağıdakı şəkildə həyata keçirilir:

– Əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 70 “a” vǝ 70 “b” maddələri ilə xitam verildiyi hallarda, sığorta hadisəsinin baş verdiyi tarixdən ǝvvəlki 24 təqvim ayı ərzində 12 təqvim ayından çox sığorta stajına malik əmək qabiliyyətli şəxslərə sığorta ödənişi sığorta stajından asılı olmayaraq, onların itirilmiş orta aylıq əməkhaqqının 50 faizi məbləğində hesablanır.

Misal 1

Bankda 01.01.2024-cü il tarixdən mütəxəssis vəzifəsində çalışan işçinin əmək müqaviləsinə bankın fəaliyyətindəki kiçilmədən dolayı Əmək Məcəlləsinin 70 ci maddəsinin “b” bəndi ilə (işçilərin sayı və ştatları ixtisar edildikdə) 18.02.2025-ci il tarixdə xitam verilib. Mütəxəssisin maaşı 1.000 manat olub. 01.01.2024-cü il tarixdən öncə iş təcrübəsi yoxdur.

Mütəxəssisin stajı işsiziliyin başlamasından əvvəlki 24 təqvim ayı 12 təqvim ayından çox (13.5 ay) olduğundan o, “Məşğulluq haqqında” Qanunun tələb etdiyi formada işsiz kimi qeydiyyata alındıqdan sonra ona itirilmiş əməkhaqqının 50 faizi məbləğində, yəni 500 manat sığorta ödənişi olunacaq:

1.000 x 50% = 500 manat.

– Əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 70 “a” və 70 “b” maddələri ilə xitam verildiyi hallarda, sığorta hadisəsinin baş verdiyi tarixdən əvvəlki 24 təqvim ayı ərzində 12 təqvim ayından az, lakin ən azı 1 il sığorta stajı olan əmək qabiliyyətli şəxslərə minimum aylıq əməkhaqqı məbləğində sığorta ödənişi edilir.

Misal 2

“A” Bankı devalivasiya nəticəsində fəaliyyətini davam etdirə bilməyəcək. Hüquqi şəxsin ləğv edilməsi səbəbindən 01.01.2014-cü il tarixdən mütəxəssis vəzifəsində çalışan işçinin əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 70-ci maddəsinin “a” bəndi ilə (hüquqi şəxs ləğv edildikdə) 01.08.2014 ci il tarixdə xitam verilib. Mütəxəssisin maaşı 1.590 manat olub. 01.01.2014-cü il tarixdən öncə 6 ay müddətinə başqa yerdə iş təcrübəsi vardır.

Göründüyü kimi, mütəxəssisin işsizliyin başlamasından öncəki 24 ay ərzində 8 ay cari iş yerində, ümumilikdə isə 1 il 2 ay sığorta stajı vardır. Ona görə də ona minimum aylıq əməkhaqqı məbləğində sığorta ödənişi ediləcək.

Himayəsində 18 yaşa çatmamış uşaq olan (əyani təhsil alan tələbələr və şagirdlər təhsili bitirənədək, lakin 23 yaşından çox olmamaqla) əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 70 “a” və 70 “b” maddələri ilə xitam verildiyi hallarda, nəzərdə tutulmuş şəxslərin əsas sığorta ödənişinə əlavə almaq hüququ vardır. Əlavənin məbləği hər uşağa görə 5 faiz, lakin 20 faizdən çox olmamaq şərtilə artırılır.

Ailədə ər və arvadın hər ikisinə sığorta ödənişi təyin edildikdə, onlardan yalnız birinin müəyyən olunmuş əsas sığorta ödənişinə əlavəni almaq hüququ vardır.

Misal 3

Birinci misalda qeyd olunmuş şəxsin 18 yaşına çatmamış 2 uşağı vardır. Bu halda ona sığorta ödənişi aşağıdakı şəkildə olacaq:

Əsas: 1.000 x 50% = 500 manat;
Əlavǝ: 500 x 10 % (5% x 2) = 50 manat;
Cəmi sığorta ödənişi: 500 + 50 = 550 manat.

Misal 4

Misal 1-də qeyd olunan şəxsin 18 yaşına çatmamış 5 uşağı vardır. Bu halda onun sığorta ödənişinə 25 faiz deyil (5 x 5%), 20 faiz əlavə olunacaq. Çünki qanunla əlavə sığorta haqqının maksimum həddi 20 faizlə məhdudlaşıb.

Əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin “b” bəndinə əsasən (əmək müqaviləsinin müddəti qurtardıqda) xitam verildiyi halda, sığorta hadisəsinin baş verdiyi əvvəlki ardıcıl gələn 36 təqvim ayı ərzində müddətli əmək müqaviləsi üzrə ən azı 30 ay sığorta stajına malik olan əmək qabiliyyətli şəxslərə minimum aylıq əməkhaqqı məbləğində sığorta ödənişi edilir.

24 dekabr 2021-ci il tarixli Azərbaycan Respublikasının Qanunu əsasən, “İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanunda dəyişiklik edilib. Dəyişiklik nəticəsində müddətli əmək müqaviləsinin müddətinin bitməsi səbəbindən işdən azad olunan şəxslər üçün tələb olunan staj müddəti 36 aydan 30 aya endirilib, sığorta ödənişinin təyin olunması üçün əmək qabiliyyətli şəxslərin işsiz kimi qeydiyyata alındığı tarixdən sonra 3 ay gözləmə müddəti isə ləğv edilib.

Misal 5

01.02.2017 cü il tarixdən bankda mütəxəssis vəzifəsində çalışan işçinin əmək müqaviləsinin müddəti 30.04.2021-ci il tarixində bitib və onun əmək müqaviləsi Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin “b” bəndi ilə ləğv edilib.

Göründüyü kimi, işsizliyin başlamasından əvvəlki ardıcıl 36 ay müddətində işçinin 30 aydan çox stajı vardır. Ona minimum aylıq əməkhaqqı məbləğində sığorta ödənişi ediləcək.

İlk dəfə sığorta ödənişi təyin olunduğu vaxtdan 24 ay ərzində “Məşğulluq haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda nəzərdə tutulan münasib işlə təmin olunmayan şəxsin bir dəfə təkrar müraciət edərək yenidən minimum sığorta ödənişi almaq hüququ vardır. “İşsozlikdən sığorta haqqında” Qanunun 13.2.3-cü maddəsində nəzərdə tutulan şəxslərə təkrar sığorta ödənişinin təyin olunmasına yol verilmir.

Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin “b” bəndinə əsasən, əmək müqaviləsinə xitam verilmiş işsiz şəxslər istisna olmaqla, ilk dəfə sığorta ödənişi təyin olunduğu vaxtdan 24 ay ǝrzində münasib işlə təmin edilməyən şəxslərin təkrar müraciət edərək yenidən minimum sığorta ödənişi almaq hüququ vardır. Təkrar müraciət zamanı minimum sığorta ödənişi ödənilir. Sığorta ödənişi ilkin müraciət zamanı 6 ay, Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin “b” bəndinə əsasən əmək müqaviləsinə xitam verilmiş işsiz şəxslərə 3 ay, təkrar müraciət zamanı isə 3 ay müddətinə təyin edilir.

Bir şəxs üçün sığorta ödənişinin verilmə müddəti ilkin müraciət zamanı sığorta ödənişi təyin edildiyi aydan sonrakı 24 ay ərzində 9 aydan artıq ola bilməz.

Sığorta ödənişi almış şəxsə Əmək Məcəlləsinin 70-ci maddəsinin “a” və”b” bəndləri ilə xitam verildiyi halda, növbəti dəfə yenidən sığorta ödənişi təyin olunması üçün ən azı növbəti 12 ay, əmək müqaviləsinin müddətinin bitməsi ilə xitam verildiyi halda isə 30 ay sığorta stajı tələb olunur. Xatırladaq ki, 24.12.2021-ci ilədək bu müddət 36 ay idi.

Onu da nəzərə çatdıraq ki, sığorta stajı dedikdə, 1 yanvar 2018-ci ilə qədər sığortaolunanın xeyrinə məcburi dövlət sosial sığorta haqqı ödənilmiş müddət, 1 yanvar 2018-ci ildən sonra isə sığorta haqqı ödənilən müddət nəzərdə tutulur.

Mənbə: vergiler.az