Blog Full

Torpaq, tikili və avadanlıqlar yoxsa əsas vəsaitlər?

Biz mühasiblər uçot praktikamızda tez-tez “əsas vəsait” anlayışı ilə rastlaşırıq. Bu anlayışla “torpaq, tikili, avadanlıq” arasında hansı əlaqə var? “Azərbaycanda mühasibatın elm kimi inkişafı” adlı məqalədə respublikamızda uçotun inkişafında Rusiya “izi” haqqında danışmışıq. “Əsas vəsaitlər” anlayışı bizə vaxtıyla tərkib hissəsi olduğumuz Sovet mühasibatlığından qalıb. Hazırda da biz bu anlayışdan imtina etməmişik, gündəlik işimizdə ondan istifadə edirik. Lakin beynəxalq mühasibatlıqda onun əvəzinə “Torpaq, tikili, avadanlıq” (Property, Plant and Equipment) anlayışından istifadə edilir. Azərbaycanda mühasibat uçotunun beynəlxalq mühasibatlığa keçid dövrünü yaşadığından, bu anlayışların hər ikisindən paralel istifadə edilir. Həmçinin, “əsas vəsait” anlayışından Azərbaycan Republikamızın Vergi Məcəlləsinin  13.2.17-ci maddəsində də istifadə olunur.

Qeyd edək ki, bir sıra qanunvericilik aktlarında “əsas fondlar” anlayışına rast gəlinir. Onu “əsas vəsait” anlayışı ilə qarışdırmaq olmaz. Nəzəri ədəbiyyatda əsas fondlara istifadәsi uzunmüddәtә nәzәrdә tutulmuş alәtlәr, istehsal vә tәsәrrüfat inventarı, mәhsuldar vә işlәk heyvanlar (qaramal vә s.), çoxillik bitkilәr də aid edilir, “əsas vəsait” anlayışı isə “torpaq, tikili, avadanlıq”-la ekvivalentdir.

Torpaq, tikili və avadanlıqların uçotu

Müəssisənin uzunmüddətli aktivlərinin tərkibinə daxil olan torpaq, tikili və avadanlıqlar Hesablar Planının 11-ci maddəsinə  uyğun olaraq uçota alınır. Onlar 16 №-li “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartına  əsasən istifadə müddəti bir hesabat dövründən artıq olan (müəyyən istisnalar nəzərə alınmaqla) maddi aktivlərdir.

Bu standart:

• qeyd edilən aktivlərin tanınması;
• onların balans dəyərlərinin müəyyən edilməsi;
• amortizasiya ayırmalarının təyini;
• habelə onlara aid dəyərdən düşmə zərərlərinin tanınması kimi məsələləri əhatə edir.

Torpaq, tikili və avadanlıqlar malların istehsalında, tədarükündə, xidmətlərin təşkilində istifadə edilməsi, habelə inzibati məqsədlər, digər tərəflərə icarəyə verilməsi məqsədləri üçün saxlanılır.

Torpaq, tikili və avadanlıqların dəyərinin uçotu

Qeyd edilən Qaydalara əsasən torpaq, tikili və avadanlıqların dəyəri eyni adlı 111 saylı aktiv hesabda aparılır. IAS16-da torpaq, tikili və avadanlıqların aktiv kimi tanınması üçün, həmin obyektin aşağıdakı şərtləri ödəməsi tələb olunur:

• həmin obyektlə bağlı gələcək iqtisadi səmərənin müəssisəyə axını ehtimal edildikdə;
• obyektin dəyəri etibarlı əsasla qiymətləndirilə bildikdə.

Həmin beynəlxalq standartın 15-ci maddəsinə görə tanınma meyarlarına cavab verən obyekt ilkin dəyəri ilə ölçülərək uçota alınmalıdır. İlkin dəyərin tərkib hissələri IAS16-nın 16-22-ci maddələrinin tələbləri nəzərə alınmaqla müəyyən olunur.

Subhesablar

Torpaq, tikili və avadanlıqlara subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

111 №-li “Torpaq, tikili və avadanlıqların dəyəri” hesabına aşağıdakı subhesablar açılır (qaydaların 12.3. bəndi):

Cədvəldə qeyd edilən subhesablar üzrə aşağıdakı obyektlərin dəyəri öz əksini tapır:

• 111-1 – “Torpağın dəyəri” subhesabında mühasibat uçotu subyektinin mülkiyyətində olan torpaq sahələrini;.
• 111-2 – “Tikililərin dəyəri” subhesabında mühasibat uçotu subyektinin mülkiyyətində olan tikililərin (binalar, qurğular (tikililər), ötürücü qurğular, onların struktur komponentləri);
• 111-3 – “Maşın və avadanlıqların dəyəri” subhesabında mühasibat uçotu subyektinin sahib olduğu, habelə istehsal, xidmət prosesində iştirak edən bütün növ maşın, avadanlıqlar;
• 111-4 – “Nəqliyyat vasitələrinin dəyəri” subhesabında mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətnin həyata keçirilməsilə əlaqədar əldə edilmiş hava nəqliyyatı vasitələrinin, dəmiryol nəqliyyatı vasitələrinin, su nəqliyyatı vasitələrinin, xidmət nəqliyyatlarının, istehsalat nəqliyyatlarının, avtomobil nəqliyyatlarının, idman nəqliyyatları;
• 111-5 – “Digər torpaq, tikili və avadanlıqlarının dəyəri” subhesabında mühasibat uçotu subyektinin sahib olduğu, habelə istehsal, xidmət prosesində iştirak edən digər torpaq, tikili və avadanlıqlar.

Daxil olma və xaric edilmənin uçotu

Torpaq, tikili və avadanlıqları müəssisə müxtəlif mənbələrdən əldə edir. Daxilolma zamanı aktivin dəyəri IAS16-nın tələblərinə, habelə yuxarıda qeyd edilən Qaydaların aşağıda qeyd bəndlərinə uyğun nizamlanır:

• alış nəticəsində yaxud podrat üsulu ilə əldə edilənlər – 11.14;
• mübadilə nəticəsində əldə edilənlər – 12.19;
• təsərrüfat üsulu ilə yaradılmışlar – 12.21;
• maliyyə icarəsilə əldə edilmişlər – 12.22;
• əvəzsiz qaydada alınanlar – 12.25.

111-ci hesabda torpaq, tikili və avadanlıqların daxil olması üzrə müxabirləşmələr  üzrə nümunələr saytımızda, eyni adlı məqalədə verilib.

Torpaq, tikili və avadanlıqların tanınmasının dayandırılması həmin qaydaların 12.26.-ci bəndilə nizamlanır.

Bu aktivlər üzrə xaric olma dedikdə onların satışı, əvəzsiz verilməsi, yenidən qiymətləndirilməsi və sair bu kimi hallar nəzərdə tutulur. Belə hallar üzrə nümunələrə “111-ci hesabda torpaq, tikili və avadanlıqların xaric olması üzrə müxabirləşmələr”  adlı məqaləyə keçid etməklə tanış ola bilərsiniz.

Mühasibat uçotunun əsas vəzifəsi maraqlı tərəfləri şirkətin maliyyə vəziyyəti və fəaliyyət nəticələri barədə dəqiq, şəffaf məlumatlarla təmin etməkdir. Bu prosesdə öhdəliklərin düzgün qeydiyyatı və təsnifatı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. 507 saylı “Digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı bu sahədə əhəmiyyətli rol oynayır.

Uzunmüddətli və qısamüddətli öhdəliklərin fərqi

Mühasibat uçotunda öhdəliklər, onların geri ödəmə müddətinə görə uzunmüddətli və qısamüddətli olaraq iki əsas qrupa bölünür. Bu təsnifat, Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına (xüsusilə IAS 1 – “Maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi”) və Azərbaycanın mühasibat uçotu qanunvericiliyinə uyğun aparılır.

• Uzunmüddətli öhdəliklər – 12 aydan artıq müddətə ödənilməsi gözlənilən borc və öhdəliklərdir. Məsələn, uzunmüddətli bank kreditləri, istiqrazlar və ya illər sonra ödəniləcək digər borclar bu kateqoriyaya daxildir.
• Qısamüddətli öhdəliklər – 12 ay ərzində və ya növbəti hesabat dövrü ərzində ödənilməsi planlaşdırılan borc və öhdəliklərdir. Təchizatçılara olan borclar, qısa müddətli bank kreditləri, əmək haqqı borcları və ya vergi öhdəlikləri qısamüddətli öhdəliklərə nümunədir.

Belə təsnifatın əsas səbəbi, maliyyə hesabatlarının düzgün və şəffaf şəkildə təqdim edilməsin təmin etməkdir. Bu şirkətin likvidliyini (qısa müddətli borclarını ödəmək qabiliyyətini) və ödəmə qabiliyyətini (uzunmüddətli borclarını ödəmək qabiliyyətini) anlamaqda, düzgün qərarlar qəbul etməkdə mühüm rol oynayır.

Qısamüddətli öhdəlikləri uçota alan mühasibat hesabları

Haqqında danışacağımız 507 saylı “Digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilmiş hesablar planının 5-ci “Qısamüddətli öhdəliklər” bölməsində təqdim olunur. Bu bölmənin əhatə etdiyi uçot hesabları 5 maddə üzrə qruplaşdırılıb:

• “Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”;
• “Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”;
• “Vergi və sair məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər”;
• “Qısamüddətli kreditor borcları”;
• “Sair qısamüddətli öhdəliklər”.

Həmin maddələrdə toplanmış uçot hesablarının tam tərkibi ilə buradan tanış olmaq olar. Hesablar planın 4-cü “Uzunmüddətli öhdəliklər” maddəsində  toplanmış mühasibat uçotu hesabları haqqında isə bizim eyni adlı səhifədə məlumat verilib.

507 saylı hesabın təyinatı və əhatə dairəsi

507 saylı “Digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı “Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” maddəsinə (50-cı maddə) aid olan hesablardan biridir. Həmin maddəyə aid olan digər hesablar bunlardır:

• 501 saylı hesab: “Qısamüddətli bank kreditləri”;
• 502 saylı hesab: “İşçilər üçün qısamüddətli bank kreditləri”;
• 503 saylı hesab: “Qısamüddətli konvertasiya olunan istiqrazlar”;
• 504 saylı hesab: “Qısamüddətli borclar”;
• 505 saylı hesab: “Geri alınan məhdud tədavül müddətli imtiyazlı səhmlər (qısamüddətli)”
• 506 saylı hesab: “Törəmə (asılı) müəssisələrə uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”.

“Digər qısamüddətli faiz yaradan öhdəliklər” – əhatəli anlayışdır, xüsusi növlərə aid edilməyən bütün qısamüddətli faiz yaradan öhdəlikləri özündə birləşdirir və şirkətin likvidliyini qiymətləndirmək üçün hərtərəfli təhlil tələb edir.

507 saylı “Digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabında 501 – 506 saylı hesablarda göstərilməyən bütün digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Hesabat tarixindən sonra 12 aydan daha çox müddətə ödənilməli olan, hesablar planının 401 – 407 saylı hesablarda göstərilməyən bütün digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər 408 saylı hesabda uçota alınır.

“Digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı üzrə tənzimləmələr

507 saylı hesab üzrə uçot qeydlərinin tənzimlənməsi yuxarıda qeyd edilən qaydaların 40.35-40.41 bəndləri əsasında aparılır. Tənzimləməlin mahiyyəti aşağıdakı cədvəldə verilib:

 Praktik nümunə

“ABC” şirkəti bir layihə üçün müştəridən ilin əvvəlində bir il ərzində ödəmək şərti ilə layihənin maliyyələşdirilməsi məqsədilə 3 faizlə 5000 manat avans alır. Həmçinin əvvəlki illərdə eyni faizlə alınmış 10000 manat avans borcu ödəmə müddətinə 12 ay qaldığı üçün qısamüddətli kimi təsnif edilir. İlin sonunda hər iki avans borc ödənilir. Mühasibat yazılışları aşağıdakı cədvəldə verilib.

Yekun olaraq, 507 saylı “Digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı müəssisənin ani maliyyə ehtiyaclarını qarşılamaq üçün istifadə etdiyi, lakin standart kateqoriyalara sığmayan borc alətlərini əks etdirir. Bu hesabın düzgün uçotu, şirkətin cari likvidliyinin və maliyyə öhdəliklərinin şəffaf şəkildə idarə olunması üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir. Odur ki, onun mahiyyətini anlamaq və tətbiq etmək maliyyə hesabatlarının doğruluğunu təmin edir.

Mühasibat uçotunun məqsədlərindən biri müəssisənin maliyyə vəziyyəti və maliyyə nəticələri haqqında dəqiq və şəffaf məlumat təqdim etməkdir. Bu baxımdan öhdəliklərin düzgün təsnifləndirilməsi və uçotu mühüm əhəmiyyət daşıyır. 408 saylı “Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı bu sahədə mühüm rol oynayır.

Uzunmüddətli və qısamüddətli öhdəliklərin fərqi

Mühasibat uçotunda öhdəliklərin müddətə görə təsnifatı onların təqdimatı və qiymətləndirilməsi baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu təsnifat Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına (xüsusilə IAS 1-“Maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi”) və Azərbaycanın mühasibat uçotu qanunvericiliyinə uyğun olaraq aşağıdakı kimi aparılır:

• uzunmüddətli öhdəliklər – 12 aydan artıq müddətə ödənilməsi nəzərdə tutulan borc və öhdəliklərdir;
• qısamüddətli öhdəliklər – 12 ay ərzində və ya növbəti hesabat dövrü ərzində ödənilməsi planlaşdırılan borc və öhdəliklərdir.

Belə təsnifat maliyyə hesabatlarının düzgün təqdimatı və mühasibat uçotu məlumatları istifadəçilərinin  (maliyyə analitikləri, vergi orqanları, investorlar və s.) düzgün qərar verməsi üçün vacibdir.

Uzunmüddətli öhdəlikləri uçota alan mühasibat hesabları

Uzunmüddətli öhdəliklər  AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilmiş hesablar planının 4-ci “Uzunmüddətli öhdəliklər” bölməsində təqdim olunur. Bu bölmənin əhatə etdiyi uçot hesabları 5 maddə üzrə qruplaşdırılıb:

• “Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”;
• “Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”;
• “Təxirə salınmış vergi öhdəlikləri”;
• “Uzunmüddətli kreditor borcları”;
• “Sair uzunmüddətli öhdəliklər”.

Həmin maddələrdə toplanmış uçot hesablarının tam tərkibi ilə buradan tanış olmaq olar. Hesablar planın 5-ci “Qısamüddətli öhdəliklər” maddəsində  toplanmış mühasibat uçotu hesabları haqqında isə bizim eyni adlı səhifədə məlumat verilib.

408 saylı hesabın təyinatı və əhatə dairəsi

408 saylı “Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı “Uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” maddəsinə (40-cı maddə) aid olan hesablardan biridir. Həmin maddəyə aid olan digər hesablar bunlardır:

• 401 saylı hesab: “Uzunmüddətli bank kreditləri”;
• 402 saylı hesab: “İşçilər üçün uzunmüddətli bank kreditləri”;
• 403 saylı hesab: “Uzunmüddətli konvertasiya olunan istiqrazlar”;
• 404 saylı hesab: “Uzunmüddətli borclar”;
• 405 saylı hesab: “Geri alınan məhdud tədavül müddətli imtiyazlı səhmlər (uzunmüddətli)”
• 406 saylı hesab: “Maliyyə icarəsi üzrə uzunmüddətli öhdəliklər”;
• 407 saylı hesab: “Törəmə (asılı) müəssisələrə uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”.

“Digər uzunmüddətli faiz yaradan öhdəliklər” – geniş anlayışdır, xüsusi növlərə təsnif edilməyən bütün uzunmüddətli faiz yaradan öhdəlikləri özündə birləşdirir və şirkətin maliyyə dayanaqlığın qiymətləndirmək üçün diqqətlə təhlil tələb edir.

408 saylı “Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabında 401 – 407 saylı hesablarda göstərilməyən bütün digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməli olan, hesablar planının 501 – 506 saylı hesablarda göstərilməyən bütün digər qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər 507 saylı hesabda uçota alınır.

“Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı üzrə tənzimləmələr

408 saylı hesab üzrə uçot qeydlərinin tənzimlənməsi yuxarıda qeyd edilən qaydaların 34.39-34.45 bəndləri əsasında aparılır. Tənzimləməlin mahiyyəti aşağıdakı cədvəldə verilib:

Praktik nümunə

“ABC” şirkəti böyük bir layihə üçün müştəridən 3 illik müddətə, layihənin maliyyələşdirilməsi məqsədilə 3 faizlə 10000 manat avans alır. Mühasibat yazılışları aşağıdakı cədvəldə verilib.

Beləliklə, 408 saylı “Digər uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı öz spesifikliyi ilə seçilir və yalnız 401–407-ci hesablarla əhatə olunmayan hallarda istifadə olunur. Bu hesab müəssisənin maliyyə hesabatlarında öhdəliklərin düzgün təsnif və təqdim olunmasına şərait yaradır və MUBS tələblərinə uyğun şəffaflıq təmin edir.

Nazirlər Kabineti büdcə təşkilatlarında mühasibat uçotunun elektron formada aparılması mərhələlərinin müəyyən edilməsi haqqında qərar qəbul edib.

Qərarı Baş nazir Əli Əsədov imzalayıb.

Qərara əsasən, büdcə təşkilatlarının “e-mühasibat” informasiya sistemində yerləşdirilmiş mühasibat uçotunun aparılmasını təmin edən proqram təminatı vasitəsilə mühasibat uçotunu elektron formada aparması aşağıdakı mərhələlərdə həyata keçiriləcək:

1. Tabeli təşkilatı (təşkilatları) olmayan büdcə təşkilatları – 2027-ci il yanvarın 1-dən.
2. Birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarını tərtib edən büdcə təşkilatları – 2028-ci il yanvarın 1-dən.

Büdcə təşkilatlarında mühasibat uçotunun elektron formada aparılması mərhələlərinin müəyyən edilməsi haqqında

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 119-cu maddəsinin səkkizinci abzasını rəhbər tutaraq, “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikasının 2025-ci il 7 mart tarixli 154-VIIQD nömrəli Qanununun tətbiqi və “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2005-ci il 7 fevral tarixli 192 nömrəli Fərmanında dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2025-ci il 19 aprel tarixli 375 nömrəli Fərmanının 2.2-ci bəndinin icrasını təmin etmək məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti qərara alır:

Büdcə təşkilatları tərəfindən “e-mühasibat” informasiya sistemində yerləşdirilmiş mühasibat uçotunun aparılmasını təmin edən proqram təminatı vasitəsilə mühasibat uçotunun elektron formada aparılması aşağıdakı mərhələlərdə həyata keçirilsin:

1. Tabeli təşkilatı (təşkilatları) olmayan büdcə təşkilatları – 2027-ci il yanvarın 1-dən.

2. Birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarını tərtib edən büdcə təşkilatları – 2028-ci il yanvarın 1-dən.

Əli Əsədov

Azərbaycan Respublikasının Baş naziri

Mənbə: report.az