Blog Full

Peşəkar mühasib sertifikatı imtahanlarının hər iki mərhələsi üzrə 2025-ci ilin imtahan tarixləri açıqlanıb. İmtahan qrafiki aşağıdakı kimidir:

Azərbaycanın kredit bazarı inamlı artım nümayiş etdirərək 2025-ci ilin iyun ayının sonuna 28,47 milyard manata çatıb. Bu, ötən ilin göstəricilərindən 11,96% çoxdur. Paytaxt hələ də əsas maliyyə mərkəzi olaraq qalır, lakin bölgələr daha sürətli artım templərini nümayış etdirirlər.

Kredit portfelinin əsas həcmi Bakıda cəmləşir

Mərkəzi Bankın məlumatına görə, ənənəvi olaraq kredit portfelinin əsas hissəsi — ₼21,78 milyard və ya ümumi həcmin 76,5 faizi Bakının payına düşür. Paytaxt üzrə kreditləşmə illik 11 faiz artıb ki, bu, həm korporativ, həm istehlak seqmentlərinin sabit inkişafını əks etdirir.

Bölgələr artım tempində liderlik edir

Paytaxtın mütləq həcm üzrə üstünlüyünə baxmayaraq, bir sıra iqtisadi rayonlar daha yüksək artım tempi göstərib. İllik ifadədə əsas artım drayveri Abşeron–Xızı iqtisadi rayonu olub — kredit portfeli 24,28% artaraq 1,15 milyard manata çatıb.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda da artım iki rəqəmli diapazondadır. Hələlik nisbətən kiçik portfel həcminə (11,8 milyon manat) malik olmasına baxmayaraq, Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu 2025-ci ilin əvvəlindən (illik müqayisə üçün məlumat yoxdur) 24,17 faiz artım ilə liderlərdən biri olub. Qarabağ iqtisadi rayonunda isə artım 11,8 faiz təşkil edərək 500 milyon manatı keçib.

Gəncə–Daşkəsən iqtisadi rayonu Abşeron–Xızıdan sonra ən böyük regional borcalan statusunu qoruyur — 842,6 milyon manat (+12,9 faiz).

İqtisadi rayonlar üzrə kreditləşmə:

– Bakı iqtisadi rayonu – 21,78 mlrd. manat (+11%)

– Naxçıvan iqtisadi rayonu – 461,488 mln. manat (+13,6%)

– Abşeron–Xızı iqtisadi rayonu – 1,147 mlrd. manat (+24,3%)

– Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu – 194,694 mln. manat (+10,56%)

– Gəncə–Daşkəsən iqtisadi rayonu – 842,645 mln. manat (+12,9%)

– Qarabağ iqtisadi rayonu – 500,026 mln. manat (+11,8%)

– Qazax–Tovuz iqtisadi rayonu – 536,274 mln. manat (+13,1%)

– Quba–Xaçmaz iqtisadi rayonu – 486,839 mln. manat (+15,13%)

– Lənkəran–Astara iqtisadi rayonu – 663,568 mln. manat (+14,87%)

– Mərkəzi Aran iqtisadi rayonu – 572,969 mln. manat (+11,55%)

– Mil–Muğan iqtisadi rayonu – 308,174 mln. manat (+11,76%)

– Şəki–Zaqatala iqtisadi rayonu – 517,089 mln. manat (+16,76%)

– Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu – 11,814 mln. manat (+24,14%)

– Şirvan–Salyan iqtisadi rayonu – 446,351 mln. manat (+11,56%)

Mütləq rəqəmlərdə Bakı hələ uzun müddət kreditləşmənin əsas mərkəzi olaraq qalacaq, lakin artım templərində təşəbbüsü artıq ayrı-ayrı iqtisadi zonalar ələ almağa başlayır.

Banklar üçün bu, yeni imkanlar deməkdir: regional biznes və əhali daha fəal borcalan olur, kredit portfelinin şaxələndirilməsi isə konsentrasiya risklərini azaldır.

Mənbə: vergiler.az

Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 16-cı maddəsinə əsasən, əmək münasibətlərində vətəndaşlığına, cinsinə, irqinə, dininə, milliyyətinə, dilinə, yaşayış yerinə, əmlak vəziyyətinə, ictimai-sosial mənşəyinə, yaşına, ailə vəziyyətinə, əqidəsinə, siyasi baxışlarına, həmkarlar ittifaqlarına və ya başqa ictimai birliklərə mənsubiyyətinə, qulluq mövqeyinə, həmçinin işçinin işgüzar keyfiyyətləri, peşəkarlıq səriştəsi, əməyinin nəticələri ilə bağlı olmayan digər amillərə görə işçilər arasında hər hansı ayrıseçkiliyə yol verilməsi, həmin amillər zəminində bilavasitə və ya dolayısı ilə imtiyazların və güzəştlərin müəyyən edilməsi, habelə hüquqlarının məhdudlaşdırılması qəti qadağandır.

Qanunvericiliyin bu tələbini insan resursları üzrə mütəxəssis Kəmalə Yusifova şərh edir. 

İnsanın immunçatışmazlığı virusu ilə yaşayan şəxslərin işləməsinə yol verilməyən peşə növləri və vəzifələr istisna olmaqla, onları insanın immunçatışmazlığı virusuna yoluxması səbəbinə görə işə qəbul etməkdən, işdə irəli çəkməkdən imtina etmək və ya işdən azad etmək qadağandır. İşəgötürən işçinin insanın immunçatışmazlığı virusuna yoluxması barədə məlumata malik olduqda bu məlumatı açıqlamamalıdır.

Şəxsin dağınıq skleroz xəstə olması səbəbinə görə əmək müqaviləsinin bağlanmasından imtina etmək və ya əmək müqaviləsinə xitam vermək (işəgötürənin müvafiq işi (vəzifəsi) olmadığı, habelə belə şəxslərin əməyindən istifadə olunmasına yol verilməyən iş yerlərinə işə götürməkdən imtina olunan hallar istisna olmaqla) yolverilməzdir.

Əlilliyi olan şəxsin səhhətinin peşə vəzifələrini yerinə yetirməsinə mane olduğu, yaxud başqa şəxslərin səhhəti və əmək təhlükəsizliyi üçün təhlükə törətdiyi hallar istisna olmaqla, onunla əlillik səbəbindən əmək müqaviləsini bağlamaqdan, işdə irəli çəkməkdən imtina edilməsinə, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinə və öz razılığı olmadan başqa işə (peşəyə, vəzifəyə) keçirilməsinə yol verilmir.
Əmək münasibətləri prosesində işçilər arasında ayrıseçkiliyə yol verən işəgötürən və ya digər fiziki şəxs qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada müvafiq məsuliyyət daşıyır.

İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 205-1.1-ci maddəsinə əsasən, əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında qanunvericiliyin pozulmasına, yəni:

• əmək münasibətlərində əlillik əlamətinə görə hər hansı ayrıseçkiliyə yol verilməsinə, habelə kollektiv və əmək müqavilələrində digər işçilərlə münasibətdə əlilliyi olan şəxslərin əmək hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına;
• əlilliyi olan şəxsin səhhətinin peşə vəzifələrini yerinə yetirməsinə mane olduğu, yaxud başqa şəxslərin səhhəti və əmək təhlükəsizliyi üçün təhlükə törətdiyi hallar istisna olmaqla, onunla əlillik səbəbindən əmək müqaviləsini bağlamaqdan, işdə irəli çəkməkdən imtina edilməsinə, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinə və öz razılığı olmadan başqa işə (peşəyə, vəzifəyə) keçirilməsinə;
• müəssisənin ləğv edilməsi halları istisna olmaqla, müddətindən asılı olmayaraq, reabilitasiya müəssisəsində və digər reabilitasiya subyektlərində müalicə keçən əlilliyi olan şəxslərlə bağlanılmış əmək müqaviləsinin işəgötürən tərəfindən ləğv edilməsinə;
• müəssisənin ləğv edilməsi halları istisna olmaqla, həmin istehsalatda bədbəxt hadisələr nəticəsində əmək qabiliyyətini itirmiş və ya peşə xəstəliyinə tutulmuş və bunun nəticəsində əlilliyi müəyyən edilmiş işçi ilə əmək müqaviləsinin işəgötürən tərəfindən ləğv edilməsinə;
• əlilliyi olan şəxslərin tibbi, peşə-əmək, psixoloji-pedaqoji reabilitasiyası və sosial bacarıqların inkişafı məqsədilə tərtib olunmuş Fərdi Reabilitasiya Proqramının dövlət orqanları və dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslər tərəfindən icrasının təmin edilməməsinə;
• işəgötürənlər həmin istehsalatda bədbəxt hadisələr nəticəsində əmək qabiliyyətini itirmiş və ya peşə xəstəliyinə tutulmuş və bunun nəticəsində əlilliyi müəyyən edilmiş işçilərin, onların arzusu ilə və “Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 11-ci maddəsinə uyğun olaraq təsdiq edilmiş Fərdi Reabilitasiya Proqramını nəzərə alaraq, işə düzəlməsi üçün iş yerləri ayırmamağa və ya yenilərini təşkil etməməyə görə, 300 manatdan 500 manatadək məbləğdə cərimə edilir.

İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 205-1.2-ci maddəsinində isə göstərilib ki, istehsalatda bədbəxt hadisələr və peşə xəstəlikləri nəticəsində əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərin yaşadığı fərdi evlərin onlar üçün uyğunlaşdırılması ilə bağlı xərclərin təqsirkar hüquqi və fiziki şəxslər, dövlət orqanları tərəfindən ödənilməməsinə görə 500 manatdan 1000 manatadək məbləğdə cərimə edilir.

Qadınlara, əlilliyi olan şəxslərə, yaşı 18-dən az olan və sosial müdafiəyə ehtiyacı olan digər şəxslərə, habelə Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislərə əmək münasibətlərində güzəştlərin, imtiyazların və əlavə təminatların müəyyən edilməsi ayrıseçkilik hesab edilmir.

Ayrıseçkiliyə məruz qalan işçi pozulmuş hüququnun bərpa edilməsi tələbi ilə məhkəməyə müraciət edə bilər.

Mənbə: vergiler.az

Sizə təqdim edilən məqalədə 432 saylı “Törəmə (asılı) cəmiyyətlərə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında yerli və beynəlxalq uçot qaydalarına uyğun uçotun aparılması şərh olunur.

Törəmə (asılı) cəmiyyətlər

Törəmə cəmiyyətlər anlayışı və onlarda mühasibat uçotunun aparılması üzrə əsas prinsiplər  həm yerli qanunvericilikdə, həm də beynəlxalq uçot standartlarında hüquqi və iqtisadi baxımdan müəyyən edilir.
Azərbaycan Respublikasının “Mülki Məcəlləsi”- nə  görə ”təsərrüfat cəmiyyəti o halda törəmə cəmiyyət sayılır ki, digər (əsas) təsərrüfat ortaqlığı və ya cəmiyyəti onun nizamnamə kapitalında üstün iştirakına görə və ya onlar arasında bağlanmış müqaviləyə müvafiq surətdə həmin cəmiyyətin qəbul etdiyi qərarları müəyyənləşdirmək imkanına malik olur.”

27 saylı MUBS: “Fərdi maliyyə hesabatları.” (IAS 27) və 28 saylı MUBS: “Asılı müəssisələrə və birgə müəssisələrə investisiya qoyuluşları.” (IAS 28) standartlarına əsasən, törəmə müəssisə ana müəssisənin nəzarəti altında olur və bu nəzarət mülkiyyət payı, idarəetmə hüquqları və ya müqavilə əsasında təmin edilir. İqtisadi mahiyyət baxımından, törəmə müəssisə ana şirkətin biznes strategiyasına uyğun fəaliyyət göstərir, lakin hüquqi baxımdan müstəqil təsərrüfat subyektidir.

Kreditor borclar nədir?

Məqalənin əvvəlində 432 saylı hesabda törəmə (asılı) cəmiyyətlərə uzunmüddətli kreditor borcların uçotu aparıldığın qeyd etmişik. Bəs kreditor borc nədir?

1 saylı MUBS: “Maliyyə hesabatlarının təqdimatı” (IAS 1) standartına əsaslanaraq (maddə 61) kreditor borcları aşağıdakı kimi təsnif etmək olar:

• qısamüddətlilər (cari);
• uzunmüddətlilər (qeyri cari).

Uzunmüddətli kreditor borclar – hesabat tarixindən etibarən 12 aydan artıq müddətdə ödənilməsi nəzərdə tutulan öhdəliklərdir

32 saylı MUBS 32: “Maliyyə alətləri: təqdimat” (IAS 32) baxımından kreditor borc maliyyə öhdəliyi kimi tanınır, çünki bu, müəssisənin müqavilə üzrə digər subyektə pul və ya digər maliyyə aktivləri ödəmə öhdəliyini əks etdirir (maddə 11).

Uzunmüddətli kreditor borclar üzrə uçot prinsipləri

432 saylı “Törəmə (asılı) cəmiyyətlərə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilmiş hesablar planının 43-cü “Uzunmüddətli kreditor borcları” bölməsinə aid olan hesablardan biridir. Bu bilməyə aid olan digər hesablar bunlardır:

• 431-ci hesab: “Malsatan və podratçılara uzunmüddətli kreditor borcları”;
• 433-cü hesab: “Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları”;
• 434-cü hesab: “Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları”;
• 435-ci hesab: “Digər uzunmüddətli kreditor borcları”.

Uzunmüddətli kreditor borclar beynəlxalq uçot standartlarının tələblərinə əsasən aşağıdakı prinsiplərlə uçota alınır:

• tanınma (recognition) – müəssisə maliyyə öhdəliyini yalnız müqavilə və ya qanunvericilik əsasında real öhdəlik yarandıqda tanıyır.
• ölçmə (measurement) – ilk tanınma zamanı öhdəlik ədalətli (fair) dəyər üzrə ölçülür;
• təqdimetmə (presentation) – maliyyə hesabatında uzunmüddətli öhdəliklər bölməsində ayrıca göstərilir.
• izah (disclosure) –öhdəliklərin şərtləri, faiz dərəcələri, təminatlar və ödəniş qrafikləri açıqlanmalıdır.

432 saylı “Törəmə (asılı) cəmiyyətlərə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı

Hesabın təyinatı AR MN-nin yuxarıda qeyd edilən qaydalarının 37.10-cu maddəsində şərh olunub: “432 №li “Törəmə (asılı) cəmiyyətlərə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunmayan əsas fondlar, qeyri-maddi aktivlər, ehtiyatlar, görülmüş işlər və göstərilmiş xidmətlərin əldə edilməsi üzrə, habelə faizlərə görə törəmə (asılı) cəmiyyətlərə yaranan kreditor borcları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

Törəmə müəssisədən 12 aydan artıq müddətə ödənməli borc vəsaitlərinin tanınması, yəni öhdəliyin yaranması hesabın krediti, öhdəliyin qismən və ya tam ödənilməsi, müddətin 12 aydan az qalan hissəsinin qısamüddətli hesablara keçirilməsi üzrə yazılışlar isə hesabın debeti üzrə əks etdirilir.

Hesab üzrə tənzimləmələr

432 saylı “Törəmə (asılı) cəmiyyətlərə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı üzrə tənzimləmələr AR MN-nin qeyd edilən qaydalarının 37.10-30.17-ci bəndləri əsasında aşağıdakı formada aparılır:

Mühasibat yazılışlarına nümunə

 “Abc” MMC öz törəmə müəssisəsindən ƏDV məbləği 3600 manat (vergi dərəcəsi 18%), ƏDV daxil qiyməti 23600 manat olan material ehtiyatları alıb. Tərəflər arasında bağlanmış müqaviləyə görə onların dəyəri 12 aydan artıq müddətdə ödəniləcək.

432 saylı “Törəmə (asılı) cəmiyyətlərə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabından da istifadə edilməklə mühasibat yazılışları aşağıdakı cədvəldə verilib.

Törəmə (asılı) müəssisələrin uzunmüddətli debitor borcları 172 saylı hesabda aparılır.