Blog Full

545 saylı “Digər qısamüddətli öhdəliklər” hesabı

545-ci “Digər qısamüddətli öhdəliklər” Hesablar Planının 54-cü maddəsi (“Sair qısamüddətli öhdəliklər”)  üzrə açılan hesablardan biridir.

Mühasibat uçotu subyektlərində uçot hesablarının açılması, onlar üzrə müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir. Bu qaydalara görə 54-cü maddə üzrə aşağıdakı hesablar açıla bilər.

Öhdəlik (passiv) hesabı olan 545 №-li “Digər qısamüddətli öhdəliklər” hesabında mühasibat uçotu subyektinin 541 – 544 №li hesablarında göstərilməyən, hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməli və işlərin görülməsi tələb olunan bütün digər öhdəlikləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Digər qısamüddətli öhdəliklər yarandıqda yuxarıda qeyd edilən qaydaların 44.33-cü, onlar uzunmüddətli kimi təsnifləşdirildikdə 44.35-ci, belə öhdəliklər ödənildikdə 44.37-ci bəndi tətbiq edilir.

Görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin qəbulu nəticəsində yaranan əlavə dəyər vergisi nəzərdə tutulan qaydaların 44.34-cü bəndinə əsasən tənzimlənir.

Digər qısamüddətli öhdəliklərin üçüncü şəxs tərəfindən ödənilməsi zamanı mühasibat yazılışları qeyd edilən qaydaların 44.38-ci bəndi əsasında aparılır.

Belə öhdəliklərin bağışlanılması və ya iddia müddətinin keçməsi ilə əlaqədar qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada silinməsi bu qaydaların 44.39-cu bəndi əsasında tənzimlənir.

Bank hesablaşma hesabına avans daxil olduqda 545 saylı hesab üzrə müxabirləşmələr

 “A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pulunun yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. Məsələni həll etmək üçün daimi müştərisi olan “B” MMC-dən malları təqdim edənədək həmin malların ödənişinin bir qismini avans formasında almışdır. Avans məbləği 60000 manatdır.

“A” müəssisəsi 2 aydan sonra 96000 manatlıq malları “B” MMC-ə təqdim etmişdir.

Alınmış avans uçota alınır:

Mallar təqdim olunduqdan sonra alınmış avans nəzərə alınır:

Uzunmüddətli debitor borcları qısamüddətli debitor borclara aid edildikdə

“A” MMC ofis avadanlıqlarının satışı fəaliyyətini göstərir. ƏDV ödəyicisi olan cəmiyyət anbarındakı 13000 manatlıq malları 2022-ci ilin may ayında “B” MMC-ə 16000 manata satmışdır. Tərəflər arasında olan razılaşmaya əsasən “B” MMC ödənişi hissə-hissə olmaqla 2023-cü ilin dekabr ayına qədər ödəmək imkanına malikdir.

Nümunədən göründüyü kimi nəzərdə tutulan ödəmə müddəti hesabat tarixindən sonrakı 12 aylıq dövrdən artıqdır.

“B” MMC iyun ayında malların 1500 manatlıq hissəsinin ödənişini həyata keçirmişdir. Belə olduğu təqdirdə 1500 manatlıq uzunmüddətli debitor borcları qısamüddətli debitor borclar olaraq uçota alınacaq, silinəcəkdir.

Material ehtiyatları əskik gəldikdə digər qısamüddətli öhdəliklər üzrə müabirləşmələr

“A” MMC-də aparılan audit yoxlaması zamanı müəssisəyə məxsus 1200 manat dəyərində şüşə lövhələrin əskik gəlməsi halı aşkarlanmışdır. Auditor şüşə lövhələrin əskik gəlməsinin səbəbini işçinin məsuliyyətsiz yanaşması kimi qiymətləndirmiş, həmin işçi ona qarşı qaldırılan bütün iddiaları qəbul etmişdir. Bu zaman, həmin lövhələr işçinin hesabına aid edilmiş, onun əməkhaqqısından tutulmuşdur. “A” MMC üçün bu əməliyyat xammal, materialların təqdim edilməsi kimi hesab edilmişdir.

2-ci halda şüşə lövhələrin əskik gəlməsinin səbəbləri, bundan təqsirkar hesab edilən şəxslər məlum olmur. Eyni misal üzərindən təsəvvür edək ki, təqsirkar şəxs məlum deyil, onun təyin edilməsi mümkün deyil.

Alış tarixində ƏDV əvəzləşdirilməmişdir:

Alış tarixində ƏDV əvəzləşdirilmişdir:

Alınmış avanslar

Avans ödənişlərinə şirkətlər arası münasibətlərdə çox rast gəlmək olar. Onların uçotu 543 saylı “Alınmış qısamüddətli avanslar” hesabında aparılır.

Xüsusilə xarici təşkilatlarla əməkdaşlıq zamanı etibar, etimad məsələləri ilə bağlı 30%, 50% bəzən hətta 100% avans tələbiylə rastlaşırıq. Əgər siz yerli təşkilatsınızsa, bu sizin üçün verilmiş avansdır. Amma yerli təşkilat olaraq, siz də ixrac əməliyyatları zamanı xarici firmadan, yaxud yerli firmalardan avans tələb edə bilərsiniz. Bu hallar müqavilədə dəqiq göstərilməlidir.

Avansların uçotu borcun ödəmə müddətindən asılı olaraq aparılır. Tədavül (ödəniş) müddəti hesabat tarixindən sonra 12 aydan çox olan avanslar qısamüddətli, bütün digər hallarda isə alınmış uzunmüddətli avanslar kimi xarakterizə edilir.

“Alınmış qısamüddətli avanslar” hesabı üzrə tənzimləmələr

543 saylı hesab üzrə tənzimləmələr zamanı aşağıdakı beynəlxalq standartların tələbləri nəzərə alınmalıdr:

• 7 nömrəli “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat” MUBS (IAS 7);
• 15 nömrəli “Müştərilərlə müqavilələrdən gəlir” MHBS (IFRS 15);

543 saylı “Alınmış qısamüddətli avanslar” hesabı üzrə müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  vasitəsilə tənzimlənir. Bu hesab Hesablar Planının  54-cü “Sair qısamüddətli öhdəliklər” maddəsi üzrə açılan hesablardan biridir.

Öhdəlik (passiv) hesabı olan 543 №-li “Alınmış qısamüddətli avanslar” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən cari dövrdə alıcılara, sifarişçilərə göstərəcəyi xidmətlərə görə əldə edilmiş pul vəsaitləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir (Qaydalar/44.14).

Alınmış qısamüddətli avanslar yarandıqda mühasibat yazılışları yuxarıda qeyd edilən qaydaların 44.14-cü, geri ödənildikdə 44.19.-cu, uzunmüddətli kimi təsnifləşdirildikdə 44.22-ci bəndi əsasında verilir.7

Alınmış qısamüddətli avanslarla bağlı satılmış mallar, görülmüş işlər və göstərilmiş xidmətlərlə bağlı müxabirləşmələr həmin qaydaların 44.17.-ci, bağlı əlavə dəyər vergisinə görə büdcə qarşısında vergi öhdəliyi yarandıqda həmin qaydaların 44.15.-ci bəndinə uyğun verilir.

Belə avanslar qısamüddətli kimi təsnifləşdirildiyi zaman həmin qaydaların 44.16.-cı bəndi tətbiq edilir.

Bank hesablaşma hesabına avans daxil olduqda müxabirləşmə nümunələri

“A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pulunun yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. Məsələni həll etmək üçün daimi müştərisi olan “B” MMC-dən malları təqdim edənədək həmin malların ödənişinin bir qismini avans formasında almışdır. Avans məbləği 60000 manatdır.

“A” müəssisəsi 2 aydan sonra 96000 manatlıq malları “B” MMC-ə təqdim etmişdir.

Alınmış avans uçota alınır:

Mallar təqdim olunduqdan sonra alınmış avans nəzərə alınır:

Alınmış avanslar üzrə qısamüddətli kreditor borcları uzunmüddətli kimi təsnifləşdirildikdə

“A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pulunun yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. Məsələni həll etmək üçün daimi müştərisi olan “B” MMC-dən malları təqdim edənədək həmin malların ödənişinin bir qismini avans formasında almışdır. Avans məbləği 105000 manatdır. Müqavilənin bağlanma tarixinə olan şərtlərinə əsasən A MMC malları 2 aydan təqdim etməlidir.

Lakin sonradan müqavilədə edilən dəyişikliyə əsasən malların təqdim edilməsi müddəti uzadılaraq 13 ay təyin edilmişdir.

Müqavilənin yeni şərtləri nəzərə alındıqda:

Məzənnə fərqi yarandıqda alınmış avanslar üzrə nümunələr

Müəssisə daha çox gəlir əldə etmək, əlaqələri genişləndirmək məqsədilə mallarını ixrac edir, yəni ölkə hüdudlarından kənarda da malların satışını həyata keçirir. Malları alan ölkə Rusiya olduğundan malların satış qiyməti dollarla təyin olunmuşdur. 36000 dollarlıq mallar təqdim edilməmişdən əvvəl ödənişin 40%-i yəni 14400 dolları müəssisənin bank hesabına ödənilmişdir. Mallar 1 aydan sonra təqdim edilmişdir. Avansın dail olma tarixinə 1$ = 1.70₼ manat olaraq dəyərləndirilmişdir.

Qeyd  etmək istəyirik ki, malların ödənişinin həyata keçirildiyi gün valyuta məzənnəsinə əsasən gələn pulların miqdarında artma yaxud azalma halları müşahidə oluna bilər.

1-ci hal: 1 $ = 1.72 ₼

2-ci hal: 1 $ = 1.67 ₼

1-ci hal üzrə görürük ki, dolların məzənnəsi qalxıb. Bu o deməkdir ki, müəssisə avansın alınma anına olan məbləğlə malların təqdim edilmə anına olan məbləğ arasındakı fərq qədər zərər əldə edib.

1 $ = 1.70 ₼  →  14400 × 1.70 = 24480

1 $ = 1.72 ₼  →  14400 × 1.72 = 24768

Mənfi məzənnə fərqi  →  24768 – 24480 = 288

2-ci hal üzrə görürük ki, dolların məzənnəsi aşağı düşüb. Bu o deməkdir ki, müəssisə avansın alınma anına olan məbləğlə malların təqdim edilmə anına olan məbləğ arasındakı fərq qədər gəlir əldə edib.

1 $ = 1.70 ₼  →  14400 × 1.70 = 24480

1 $ = 1.67 ₼  →  14400 × 1.67 = 24048

Müsbət məzənnə fərqi  →  24480 – 24048 = 432

Alınmış avans qaytarıldıqda 543 -cü hesab üzrə mühasibat yazılışlarına nümunə

Şirkət istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pulunun yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. Bunun üçün dost təşkilatdan malları təqdim edənədək 45000 manat avansı öncədən almışdır.

Malların istehsal edilmə prosesi uzun çəkdiyi üçün təşkilat ödəmiş olduğu avansın geri qaytarılmasını tələb etmişdir.

Alınmış avans geri qaytarıldıqda uçotu: