Azərbaycanda mövcud olan elektron vergi xidmətləri və rəqəmsal vergi inzibatçılığı artıq süni intellektə keçidin “bünövrəsi”ni təşkil edir. Çünki Süni İntellekt (AI)/Generativ Süni İntellekt (GenAI) üçün ən vacib şərt rəqəmsal məlumat bazası və elektron proseslərdir.
Süni İntellekt — insan zəkasını təqlid edən, məlumatlardan öyrənən və qərarlar qəbul edə bilən texnologiyaların ümumi adıdır. Generativ Süni İntellekt isə AI-nin bir alt sahəsidir və onun əsas fərqi sadəcə mövcud məlumatları təhlil etmək deyil, tamamilə yeni məzmun (mətn, şəkil, audio, video və kod) yaratmaq qabiliyyətidir.
Bəs elektron vergi xidmətləri AI-yə keçid üçün necə baza yaradır?
Hazırkı e-xidmətlər sistemi (e-bəyannamə, e-qaimə-faktura, e-audit elementləri, onlayn qeydiyyat sistemi, e-şəxsi kabinet, e-müraciətlər və digər inteqrasiya olunmuş məlumat bazaları) vergi orqanına imkan verir ki:
– məlumatları real vaxtda toplasın,
– əməliyyatları izləsin,
– riskləri müqayisə etsin,
– vergi ödəyicisinin davranış modelini təhlil etsin.
Bu, artıq süni intellektin işləməsi üçün lazım olan “xammal”dır: böyük verilənləri (Big Data) təşkil edir.
Süni intellektə keçid nə deməkdir?
Bu o deməkdir ki, sistem sadəcə məlumat qəbul etmir, həm də:
– riskləri avtomatik müəyyən edir,
– şübhəli əməliyyatları öncədən aşkar edir,
– yoxlamaları daha ağıllı planlaşdırır,
– vergi ödəyicisinə avtomatik məsləhət verir,
– qanunvericiliyi izah edən virtual köməkçi kimi çıxış edir.
Yəni inzibatçılıq “elektron” olmaqdan çıxıb intellektual inzibatçılığa çevrilir.
Azərbaycanda bu sistemə keçmək üçün nə etmək lazımdır?
1. Məlumat bazalarının birləşdirilməsi və keyfiyyətin artırılması
AI üçün əsas problem məlumatın çoxluğu deyil, keyfiyyətidir.
Ona görə:
– vergi, gömrük, bank, DSMF, statistika, Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti, ədliyyə və digər bazalar inteqrasiya edilməlidir,
– məlumatların təkrarlanması və uyğunsuzluğu aradan qaldırılmalıdır.
2. Risk əsaslı avtomatik analitika sisteminin gücləndirilməsi
Vergi yoxlamaları və nəzarət tədbirləri “əl ilə seçmə” yox, AI risk modeli ilə aparılmalıdır:
– sektor üzrə risk profilləri,
– ƏDV zəncir analizi,
– qeyri-real dövriyyə və şübhəli əməliyyatların aşkarlanması,
– “qara siyahı” yox, “risk balı” (scoring) tətbiqi.
3. GenAI üçün hüquqi-normativ bazanın formalaşdırılması
Süni intellekt vergi sahəsində tətbiq olunursa:
– qərarın kim tərəfindən verildiyi (AI, yoxsa insan) hüquqi müəyyən olunmalıdır,
– AI-nin səhv qərarına görə məsuliyyət mexanizmi formalaşdırılmalıdır,
– vergi ödəyicisinin AI qərarına etiraz hüququ qorunmalıdır,
– şəxsi məlumatların qorunması daha sərt tənzimlənməlidir.
4. Vergi sistemində “Virtual vergi asistenti”nin yaradılması
Bu sistem:
– vergi ödəyicisinin suallarını cavablandırar,
– bəyannaməni doldurmağa kömək edər,
– qanunvericilik maddələrini izah edər,
– vergi risklərini əvvəlcədən xəbərdar edər.
5. Süni intellektin “təlim bazası”nın yaradılması
GenAI-nin işləməsi üçün ona:
– Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi,
– Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin qərarları,
– vergi orqanının metodiki göstərişləri,
– məhkəmə təcrübəsi,
– izahat məktubları,
– daxili prosedurlar kimi sənədlər strukturlaşdırılmış formada verilməlidir (Əks halda AI yanlış cavablar (“hallüsinasiyalar”) verə bilər). Bu, həm xidmət keyfiyyətini artırar, həm də əməkdaş yükünü azaldar.
6. Kadrların hazırlanması (ən vacib məsələ)
Süni intellekt sistemi tətbiq ediləndə:
– vergi müfəttişi analitik bacarıqlı olmalıdır,
– data analitikası, risk analizi, AI qərarlarının interpretasiyası üzrə təlimlər keçirilməlidir,
– İT və vergi hüququ arasında “hibrid mütəxəssislər” formalaşdırılmalıdır.
7. Pilot layihələr (mərhələli tətbiq)
Birbaşa bütün sistemi dəyişmək risklidir. Ən düzgün yol:
– əvvəlcə ƏDV risk analizi,
– sonra e-qaimə-faktura üzrə saxtakarlığın aşkarlanması,
– daha sonra audit seçiminin AI ilə aparılması,
– ən sonda GenAI köməkçisinin tətbiq edilməsi.
8. Etik və təhlükəsizlik mexanizmləri
AI vergi sistemində işləyəcəksə:
– kibertəhlükəsizlik gücləndirilməli,
– məlumat sızmasının qarşısı alınmalı,
– AI-nin qərarları izah edilə bilən olmalıdır (Explainable AI),
– diskriminasiya yaradan modellər aradan qaldırılmalıdır.
Beləliklə, Azərbaycanda elektron vergi xidmətlərinin mövcudluğu süni intellektə keçidi asanlaşdırır, çünki artıq:
– rəqəmsal məlumat var,
– əməliyyatlar elektron mühitdədir,
– vergi ödəyicisinin davranışı izlənilə bilir.
Süni intellektə keçid üçün əsas şərtlər bunlardır:
məlumat keyfiyyəti + inteqrasiya + risk analitikası + hüquqi baza + kadr hazırlığı + təhlükəsizlik.
Fikrimizcə, aşağıda qeyd olunan tədbirlər paketinin Azərbaycanda tətbiq edilməsi mövcud rəqəmsal vergi sisteminin süni intellekt mərhələsinə keçirilməsi üçün əsas istiqamətlər ola bilər:
1. İnstitusional və idarəetmə tədbirləri
1.1. Vergi orqanının strukturunda Süni İntellekt və Analitika üzrə strukturun yaradılması;
1.2. “Vergi inzibatçılığında AI strategiyası (2026–2030)” adlı dövlət səviyyəli strateji yol xəritəsinin qəbul edilməsi;
1.3. Vergi sistemində “data governance” mexanizminin qurulması: yəni məlumatın sahibi, məsul şəxsin, yenilənmə qaydasının və keyfiyyət standartlarının hüquqi formada müəyyən edilməsi.
2. Texnoloji tədbirlər (İT infrastrukturu)
2.1. Vergi məlumat bazaları üzrə vahid Data Warehouse və ya Data Lake infrastrukturunun yaradılması;
2.2. Məlumatların təmizlənməsi (data cleaning), təkrarlanmanın aradan qaldırılması və standartlaşdırılması;
2.3. Vergi xidmətlərində “real vaxt analitikası”nın tətbiq edilməsi (xüsusilə ƏDV üzrə əməliyyatlarda);
2.4. AI modellərinin işləməsi üçün bulud infrastrukturun (cloud) və ya dövlət daxili yüksək təhlükəsizlikli serverlərinin formalaşdırılması.
3. Risk əsaslı vergi nəzarətinin gücləndirilməsi
3.1. Vergi ödəyiciləri üzrə risk balı sisteminin (scoring model) tətbiq edilməsi;
3.2. ƏDV əməliyyatları üzrə şəbəkə analizi (network analysis) ilə “saxta şirkət zənciri”nin aşkarlanmasının təmin olunması;
3.3. Auditlərin seçilməsi üçün süni intellekt alqoritmlərinin tətbiq edilməsi, audit resurslarının yüksək riskli sahələrə yönəldilməsi;
3.4. Risk indikatorlarının sektorlar üzrə fərqləndirilməsi, tikinti, ticarət, xidmət, idxal, e-ticarət kimi sahələr üzrə ayrıca risk modellərinin hazırlanması.
4. GenAI əsaslı xidmətlərin yaradılması
4.1. Vergi ödəyiciləri üçün “Virtual Vergi Asistenti” sisteminin tətbiq olunması. Bu sistem:
– vergi qanunvericiliyini sadə dildə izah etməli;
– bəyannamə doldurulmasına kömək etməli;
– vergi borcu və öhdəlikləri üzrə xəbərdarlıq verməli;
– müraciətləri avtomatik cavablandırmalıdır.
4.2. Vergi əməkdaşları üçün “AI köməkçi” sisteminin qurulması:
– yoxlama aktlarının hazırlanması,
– izahat məktublarının layihəsinin yazılması,
– qanunvericilik maddələrinin axtarışı və şərhi,
– analitik hesabatların hazırlanması.
5. Hüquqi-normativ və etik tədbirlər
5.1. Süni intellektin tətbiqi zamanı vergi ödəyicisinin hüquqlarının qorunması:
– AI qərarlarının izah olunması (explainability),
– etiraz mexanizmi,
– insan tərəfindən yekun təsdiq prinsipi.
5.2. Süni intellektin istifadə etdiyi məlumatların məxfiliyi ilə bağlı ayrıca tənzimləmə mexanizminin hazırlanması.
5.3. AI modellərinin nəticələrinin ədalətliliyi və diskriminasiya yaratmaması üçün “alqoritmik audit” mexanizminin tətbiq edilməsi.
6. Kadr potensialının formalaşdırılması
6.1. Vergi əməkdaşları üçün Data Analitika və AI təlim proqramlarının tətbiq edilməsi;
6.2. Vergi hüququ + İT bacarığı olan “hibrid mütəxəssislər”in hazırlanması;
6.3. Dövlət universitetləri ilə əməkdaşlıq çərçivəsində “Vergi analitikası və rəqəmsal nəzarət” modulu üzrə ixtisas proqramlarının yaradılması.
7. Pilot layihələrin tətbiqi (mərhələli keçid)
Azərbaycanda süni intellektə keçidin aşağıdakı pilot layihələrlə başlanılmasını tövsiyə edilir:
– Pilot 1: ƏDV zəncirinin avtomatik risk analizi
– Pilot 2: Saxta əməliyyatların və “qaimə şişirtməsinin” aşkarlanması
– Pilot 3: Audit seçiminin AI ilə avtomatlaşdırılması
– Pilot 4: Vergi borcunun proqnozlaşdırılması və erkən xəbərdarlıq sistemi
– Pilot 5: GenAI əsaslı “Virtual Vergi Asistenti”nə keçid.
Bu mərhələlilik həm texniki riskləri azaldar, həm də sistemin hüquqi və ictimai qəbulunu təmin edər.
Beləliklə, Azərbaycanda elektron vergi xidmətlərinin mövcudluğu süni intellekt əsaslı vergi inzibatçılığına keçid üçün mühüm baza rolunu oynayır. Lakin bu keçid yalnız texnoloji modernizasiya deyil, eyni zamanda məlumatların inteqrasiyası, hüquqi tənzimləmə, təhlükəsizlik mexanizmləri və kadr potensialının gücləndirilməsi ilə müşayiət olunmalıdır. Süni intellektin tətbiqi risk əsaslı vergi nəzarətinin səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, vergi ödəyicilərinə göstərilən xidmətlərin keyfiyyətini yüksəldəcək, “kölgə iqtisadiyyatı”nın azalmasına və büdcə gəlirlərinin daha sabit formalaşmasına şərait yaradacaqdır.
Mənbə: vergiler.az
