Mövzunu iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, vergi eksperti İsmayıl Bağırov şərh edir.
Vergi Məcəlləsinin 163.1-ci maddəsində göstərilib ki, bu maddə aşağıdakı hallarda malgöndərənin, işgörənin və xidmət göstərənin vergi tutulan əməliyyatlarına tətbiq edilir:
- 163.1.1. əməliyyat tam və ya qismən ləğv edildikdə, o cümlədən mal tam və qismən geri qaytarıldıqda;
Misal 1: Vergi ödəyicisi mart ayında alıcıya 23.600 manat dəyərində (o cümlədən ƏDV məbləği 3.600 manat (20000 x 18% = 3600) olan mal təqdim edib. Malın dəyəri həmin ay vergi ödəyicisinin bank hesabına daxil olub. Lakin aprel ayında alıcı 5.900 manat (o cümlədən 900 manat ƏDV (5000 x 18% = 900) məbləğində malı satıcıya geri qaytarıb. Bu halda alıcı və satıcı aprel ayındakı dövriyyələrinin məbləğini dəqiqləşdirməlidirlər. Satıcı mal təqdim edərkən ümumi məbləğə ƏDV hesabladığından, həmin malların qaytarılan hissəsinə düşən ƏDV məbləğini 900 manat bəyannamədə azaltmalı, alıcı isə qaytardığı mallara düşən büdcədən əvəzləşdirdiyi 900 manat ƏDV məbləğini büdcəyə bərpa etməlidir.
- 163.1.2. əməliyyatın xarakteri dəyişdikdə;
Misal 2: Vergi ödəyicisi mart ayında 23.600 manatlıq ƏDV ilə birlikdə aldığı və 3.600 manat ƏDV-ni əvəzləşdirdiyi əmlakı may ayında müəssisənin nizamnamə fonduna pay şəklində qoyub. Vergi Məcəlləsinin 164.1.5-ci maddəsinə görə müəssisənin nizamnamə fonduna əmlakın pay şəklində qoyuluşu ƏDV-dən azad edilən əməliyyat hesab edilir. Deməli, vergi tutulan əməliyyatın xarakteri dəyişib və bu səbəbdən də vergi tutulan dövriyyə dəqiqləşdirilməlidir. Çünki Vergi Məcəlləsinin 175.6-cı maddəsinə əsasən, ver-gidən azad olunan əməliyyatlara görə ödənilmiş ƏDV-nin əvəzləşdirilməsinə yol verilmir. Bu halda may ayı üçün vergi tutulan dövriyyə dəqiqləşdirilməli və büdcəyə hesablanmalı olan ƏDV-nin məbləgi 3.600 manat (20.000 x 18% = 3.600 ) artırılmalıdır.
- 163.1.3. qiymətlərin aşağı düşməsi və ya hər hansı digər səbəbdən əməliyyat üçün razılaşdırılmış kompensasiya dəyişdikdə;
Misal 3: 2025-ci ilin may ayının 20-də A müəssisəsi alıcıya ƏDV-li dəyəri 1.180 manat (o cümlədən 180 manat ƏDV (1000 x 18% = 180) olan mal göndərib. Həmin tarixə malın dəyəri ödənilib və müvafiq elektron qaimə-fak-tura təqdim edilib. Göstərilən əməliyyat üzrə A müəssisəsi may ayının bəyannaməsində büdcəyə 180 manat ƏDV hesablayıb. İyun ayında malın qiyməti aşağı salınaraq 944 manat (o cümlədən 144 manat ƏDV (800 x 18% = 144) razılaşdırılıb.
Belə olan halda A müəssisəsi may ayının vergi tutulan dövriyyəsini iyun ayı üçün təqdim edilən bəyannamədə dəqiqləşdirir və büdcəyə hesablanan ƏDV məbləğini 36 manat (180 – 144 = 36 ) azaldır.
Misal 4: Tutaq ki, A firması B firmasına 28 iyun 2025-ci il tarixində ƏDV daxil dəyəri 11.800 manat (10.000 + 1.800 ƏDV = 11.800 ) olan mal satıb və həmin tarixdə malın dəyəri ödənilib. 30 günə yaxın müddət keçəndən sonra B firması A firmasına iddia bildirib ki, satdığı malların qiymətləri yüksəkdir, qiymətlər aşağı salınmasa, mallar geri qaytarılacaq. A firması bunu qəbul edir və razılaşır ki, satdığı malların ƏDV-li dəyəri 9.440 manat (8.000 manat + 1.440 manat ƏDV = 9.440) məbləğində qəbul olunsun. Həmçinin bu əməliyyatla bağlı tərəflər 30.07.2025-ci il tarixində müvafiq sənədləşmələr aparırlar.
Belə olan halda A firması iyun ayının ƏDV bəyannaməsində dövriyyə kimi 11.800 manat (10.000 manat + 1.800 manat ƏDV) göstərəcək. Amma 30.07.2025-ci il tarixdə əməliyyat üçün müəyyən edilən malın dəyəri dəyişdiyindən iyul 2025-ci il tarixli ƏDV hesabatında 163-cü maddəni əsas göstərməklə dövriyyədə dəqiqləşdirmə ediləcək və 2.360 manat (2.000 manat + 360 manat ƏDV = 2.360) azaldılan dövriyyə yazılacaq.
- 163.1.3. vergi ödəyicisi elektron qaimə-faktura verdikdən sonra vergi tutulan dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi üçün əsas verən hallar üzə çıxdıqda və bu cür dəqiqləşdirmə qanunvericiliyə müvafiq olaraq aparıldıqda.
Misal 5: A müəssisəsi 2025-ci ilin may ayında B müəssisəsinə ƏDV daxil 1.180 manat (o cümlədən 180 manat ƏDV(1000 x 18% = 180) dəyərində mal göndərib, lakin alıcıya təqdim olunan elektron qaimə-fakturada malın ƏDV-li dəyərini səhvən 1.298 manat (o cümlədən 198 manat ƏDV (1100 x 18% = 198) göstərilib. Malın dəyəri B müəssisəsi tərəfindən may ayında ödənilib.
Müvafiq olaraq göstərilən əməliyyat üzrə may ayının bəyannaməsində A müəssisəsi büdcəyə 198 manat ƏDV hesablayıb, B müəssisəsi isə 198 manat ƏDV məbləğini büdcə ilə əvəzləşdirib.
İyun ayında bəlli olub ki, may ayında təqdim olunan elektron qaimə-fakturada malın dəyəri səhv göstərilib.
Belə olan halda:
- A müəssisəsi may ayının vergi tutulan dövriyyəsini iyun ayı üçün təqdim edilən bəyannamədə dəqiqləşdirir və büdcəyə hesablanan ƏDV məbləğini 18 manat (198 – 180 = 18) azaldır (iyun ayının ƏDV bəyannaməsinin 319-cu sətrində);
- B müəssisəsi may ayının vergi tutulan dövriyyəsini iyun ayı üçün təqdim edilən bəyannamədə dəqiqləşdirir və əvəzləşdirilmiş 18 manat (198 – 180 = 18) ƏDV məb¬ləğini büdcəyə hesablayır (iyun ayının ƏDV bəyannaməsinin 318-ci sətrində).
Vergi Məcəlləsinin 163.2-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisi Vergi Məcəlləsinin 163.1-ci maddəsində göstərilən hallardan birinin nəticəsində:
163.2.1. ƏDV üçün elektron qaimə-fakturanı vermiş və ƏDV-nin məbləğini həmin elektron qaimə-fakturada düzgün göstərməmişdirsə; yaxud
163.2.2. ƏDV-nin bəyannaməsində verginin məbləğini düzgün göstərməmişdirsə, Vergi Məcəlləsinin 174.2-ci və ya 175.5-ci maddələrinə müvafiq surətdə dəqiqləşdirmə aparılır. Dəqiqləşdirmə qiymətləndirmə bazasında dəyişikliyin baş verdiyi hesabat dövründə aparılır.
Misal 6: “A” MMC “B” MMC-yə 2025-ci ilin may ayında ƏDV daxil 1.180 manat (o cümlədən 180 manat ƏDV(1000 x 18% = 180) dəyərində mal göndərib, lakin alıcıya təqdim olunan elektron qaimə fakturada malın ƏDV-li dəyərini səhvən 1.400 manat (o cümlədən 213,6 manat ƏDV(1186.4 x 18% = 213.6) göstərib. Malın dəyəri “B” MMC tərəfindən may ayında ödənilib. Göstərilən əməliyyat üzrə may ayının bəyannaməsində “A” MMC büdcəyə 213,6 manat ƏDV hesablayıb, “B” MMC isə 213,6 manat ƏDV məbləğini büdcə ilə əvəzləşdirib. İyun ayında müəyyən olunub ki, may ayında təqdim olunan elektron qaimə-fakturada malın dəyəri səhv göstərilib.
Belə olan halda:
- “A” MMC may ayının vergi tutulan dövriyyəsini iyun ayı üçün təqdim edilən bəyannamədə dəqiqləşdirir və büdcəyə hesablanan ƏDV məbləğini 33,6 manat (213,6 – 180 = 33,6 ) azaldır:
- “B” MMC may ayının vergi tutulan dövriyyəsini iyun ayı üçün təqdim edilən bəyannamədə dəqiqləşdirir və əvəzləşdirilmiş 33,6 manat (213,6 – 180 = 33,6 ) ƏDV məbləğini büdcəyə hesablayır:
Göründüyü kimi, təqdim olunmuş elektron qaimə-fakturalar satıcıda ƏDV tutulan dövriyyəni, alıcıda isə əvəzləşdirilən dövriyyəni müəyyən edir və bir-birinə bərabərdir. Əgər təqdim olunmuş elektron qaimə-fakturalarda dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi üçün əsas verən hallar aşkar olunursa, bu halda həm satıcının və həm də alıcının dövriyyəsində müvafiq dəqiqləşdirmələr aparmaq zəruriyyəti yaranır. Dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi zamanı büdcəyə hesablanmalı və ya əvəzləşdirilməli olan ƏDV məbləği hər iki tərəfdə arta və ya azala bilər.
Mənbə: vergiler.az
