Mühasibat uçotunun mənbəyi nədir? (II hissə)

posted in: Xəbər | 0

Riyaziyyatçı rahib (I hissəyə nəzər yetirin)

15-ci əsrdə yüksək səviyyəli elmi və fəlsəfi araşdırmalar aparan rahiblərin ənənəsi çərçivəsində italiyalı rahib Luka Paçoli mühasibat uçotunun ümumi strukturunu yeniləyərək, müasir mühasibat uçotunun əsasını qoymuşdur. Geniş ictimaiyyətə “Mühasibat uçotunun atası” kimi tanınan Luka Paçoli, mühasibat uçotu üçün ikili qeydiyyat sisteminin üstünlüklərinin nümayiş olunduğu “Summa de Arithmetica, Geometria, Proportioni et Proportionalita” (Aritmetika, Həndəsə, Proporsionallıq və mütənasibliyin qısa xülasəsi) adlı dərs kitabını 1494-cü ildə nəşr etmişdir.

İdeya bir təşkilatın resurslarını digər təşkilatlar tərəfindən bu resurslara qarşı hər hansı tələbdən ayrı olaraq sıralamaqdan ibarət idi. Sadə formada bu, ayrı-ayrı debet və kreditlərlə balansın yaradılması demək idi. Bu yenilik mühasibat uçotunu daha səmərəli etmiş və şirkətlərin ümumi gücü barədə daha aydın təsəvvür yaratmışdı. Ancaq bu qeyd yalnız mühasibi işə götürən sahibkar üçün edilirdi. Ümumi ictimaiyyətin bu cür qeydlərə girişi yox idi – ən azından hələ yox idi.

İkili qeydiyyat sistemi bax bu cür təsəvvür oluna bilərdi. Siz burada debet və kreditlər üçün iki ayrı sütun, eləcə də hər bir əməliyyatın təsviri və ödəniş üsulunu görə bilərsiniz: pul və ya mallar. Sözügedən halda bu toyuqlar, toxum, yumurtalar və mebeldir.

Debet Kredit
Satılmış toyuqlar Debet nağd 48.00 dollar
Satılmış toyuqlar Kredit toyuqlar 48.00 dollar
Toxum aldım Debet toxum 48.00 dollar
Toxum aldım Nağd kredit 48.00 dollar
Satılmış yumurta Debet nağd 900.00 dollar
Satılmış yumurta Kredit yumurta 900.00 dollar
Kamod aldım  Debet mebel 900.00 dollar
Kamod aldım Nağd kredit 900.00 dollar
Amerikaya gəlişi

Mühasibatlıq Amerikaya Avropa müstəmləkəçiliyi ilə birgə keçid etmişdi. Bəzən mühasibatlıq adlandırılsa da, mühasiblər hələ də sahibkarlar üçün əsas məlumatların daxil edilməsi və hesablaşma əməliyyatlarını həyata keçirirdilər. Bununla belə, sözügedən müəssisə sahiblərinin bu prosesdə şəxsən iştirak etməsi və şirkətlərinin maliyyə vəziyyətindən xəbərdar olması üçün kifayət qədər kiçik idi. Müəssisə sahiblərinin mürəkkəb maliyyə hesabatları və ya xərc-fayda analizləri hazırlamaq üçün peşəkar mühasiblərə ehtiyacları yox idi.

Amerika dəmir yolları

Birləşmiş Ştatlarda korporasiyaların ortaya çıxması və dəmir yollarının çəkilməsi, mühasibat uçotunu mühasibat təcrübəsinə çevirən katalizator rolunu oynamağa başladı. Bu iki amildən şübhəsiz ki, dəmir yolları ən güclü olanı idi. Malların və insanların təyinat nöqtəsinə çatması üçün sizə təchizat şəbəkələri, çatdırılma qafiki, gediş haqqı, rəqabətqabiliyyətli qiymətlər və hər şeyin ən səmərəli şəkildə necə həyata keçirildiyini dəyərləndirmək üçün bir üsul lazım idi.

Mühasibat uçotuna xərc qiymətləndirmələri, maliyyə hesabatları, istehsal göstəriciləri, istehsal hesabatları və müəssisələrə əsaslandırılmış qərarların qəbul edilməsi üçün lazım olan məlumatları təqdim etməkdən ötrü bir çox digər göstəricilər daxil edilməlidir.

Dəmir yolları da şəhərdən şəhərə böyük sürətlə məlumatları ötürməyə imkan verirdi. İşgüzar əməliyyatları əvvəlki tək aylar ərzində deyil, bir neçə gün ərzində həyata keçirmək mümkün idi. Dəmir yolları ortaya çıxana qədər ölkədə hətta zaman göstəricisi də qeyri-bərabər idi. Buna qədər günün başlanması və bitməsi məsələsini hər bir yaşayış məskəni ictimai rəyə əsasən müəyyən edirdi.

1883-cü ildə bu vahid sistemlə əvəz olundu, çünki malların müəyyən stansiyalara proqnozlaşdırılan vaxtda çatdırılması və boşaldılması zəruri idi.

Dəmir yollarının işə salınması səbəbindən ölkənin ölçüsünün kiçilməsi və vahidliyin tətbiqi investisiyaları stimullaşdırırdı və bu da öz növbəsində mühasibat uçotuna daha çox önəm verilməsinə gətirib çıxardı. 1800-ci illərə qədər investisiya yatırımları ya bilik, ya da şans oyunu idi. Adamlar sahə bilikləri və ya sahibkarlarla tanış olmaları səbəbində şirkətlərin buraxdıqları səhmləri əldə etməyə başlamışdılar. Digərləri  pullarını sərmayə kimi kor-koranə yatırırdılar, qohumlarını və dostlarını da buna təşviq edirdilər.

Hər hansı bir şirkətə və ya biznes sahəsinə investisiya qoymaq istəyinizi yoxlamaq üçün heç bir maliyyə hesabatı yox idi.

Beləliklə, bununla bağlı risklər investisiyaların yalnız zəngin olanlar üçün nəzərdə tutulduğunu təmin etdi – zənginlər üçün idman qumar oyunlarına bərabər tutula bilərdi. Bu obraz indiyə kimi mühafizə olunmaqdadır.


III hissəyə nəzər yetirin


Print Friendly, PDF & Email

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *