Audit tarixinin mənşəyi
“Audit” latınca “audio” (o, dinləyir, müvafiq olaraq “auditor” – dinləyən) sözündən təşəkkül tapıb.
Orta əsrlər Avropasında savadlı və yazı yaza bilən insanların sayı az olduğu vaxtlarda, auditor vəzifəli şəxslərin hesabatlarını dinləməli olan qulluqçuya deyilirdi. Auditin inkişafının ilkin mərhələsində aldatma və dələduzluq faktlarının ifşa edilməsi məqsədi ilə vəzifəli şəxslərin fəaliyyətinə nəzarət auditorun üzərinə düşürdü.
Hələ qədim dünyada mülkiyyətə sahiblənmək və onun idarə edilməsi funksiyaları dövlət və quldarlıq mülkiyyəti kimi dövrün təsərrüfat fəaliyyətinin əsas subyektləri arasında bölünən kimi, ilk dəfə olaraq auditə şüurlu ehtiyac duyulurdu. Uçot prosesinin bu cür təşkili, ilk növbədə, dövlət xəzinəsinin və ya ayrı-ayrı quldarın əmlakının oğurlanmasının qarşısını almaq istəyi ilə şərtlənirdi. Bundan əlavə, hesabların düzgünlüyünü yoxlamaq üçün inventarlaşdırmadan da istifadə edilmişdir. Ancaq bu nəzarət üsullarına da tam şəkildə etibar edilmədi.
O zamanlar üçün mühasibləri “dinləmə” prosesi ənənəvi praktikası mövcud idi. Mümkün qədər böyük mənfəət əldə etməyə çalışan sahibkarlar, hesabat verilənləri dinləmək, yəni onlara nəzarət etmək üçün vəzifələr yaratmışdılar və ora nəzarətçilər təyin edirdilər.
Qədim dünyada auditə ehtiyac
Auditin peşəkar fəaliyyət növü kimi İngiltərədə ortaya çıxdığı güman edilir. Dövrümüzə qədər gəlib çatmış ən qədim ingilis dilli uçot sənədlərindən biri 1130-cu il üçün İngiltərə və Şotlandiyanın xəzinədarlıq arxivində audit barədə qeyddir. XVI əsrdə uçot kitablarının hüquqi nəzarəti rəsmi olaraq dünyanın bir çox ölkələrində tətbiq edilmişdir. Uçot qeydlərinin yoxlanılmasını həyata keçirən şəxsi göstərmək üçün İngiltərədə artıq “auditor” terminindən istifadə olunmuşdur.
Ona görə də auditorların fəaliyyətini tənzimləyən dünyanın ilk qanunvericilik aktının 1285-ci ildə İngiltərə kralı I Edvard tərəfindən verilməsi heç də təəccüblü deyil. Bu qanuna uyğun olaraq, dövlət adından auditorlara müəyyən imtiyazlar verilirdi, bu imtiyazlar təkcə senyorların vəkil edilmiş xidmətçilərindən deyil, həm də mülki qulluqçuların bəzi kateqoriyalarından idi. Qanuna uyğun olaraq, ilk məcburi yoxlamaların məqsədi mühasibat qeydlərinə və hesabatlarına müstəqil baxılması idi. Audit proseduru kimi seçmə yoxlama konsepsiyası hələ məlum deyildi. Bir qayda olaraq, audit sifarişçi (zadəgan, kral) üçün ayrı – ayrı şəxs, onun nəticələrinin ictimai elan olunduğu halda isə komissiya tərəfindən həyata keçirilib.
O dövrün auditorları hələ peşəkar statusa malik deyildilər, baxmayaraq ki, yoxlamaları vicdanla, işə bələd olmaqla, onları dəvət etmiş şəxsin maraqlarına lazımi diqqətlə və hörmətlə aparmağa borclu idilər. Auditorun müstəqilliyi onun təyin edilməsi ilə “sifarişçi” tərəfindən və yoxlanılmış şəxs arasında hər hansı bir şəxsi əlaqələrin qadağan edilməsi ilə razılıq əsasında əldə edilirdi.
Auditin inkişafı və peşəkarlaşdırılması
XVII-XIX əsrlərdə maliyyə böhranlarının aktual problemə çevrildiyi dövrdə audit daha çox inkişaf etmişdir. Böhranların nəticəsi olaraq müflisləşmiş müəssisələrin sayı çoxalırdı, bu da əhalinin maraqlarını müdafiə edən mühasib-ekspertlərə olan tələbatı artırırdı. Auditorun faktiki işi mühasibat uçotunun düzgün aparılmasına və hesabatların tərtib edilməsinə nəzarət etməkdən ibarət idi. Böhran başa çatdıqdan sonra səhmdar cəmiyyətlərinin sürətli inkişafı başladı. Maraqlı şəxslər qərar qəbul etmək üçün həm illik hesabatlarda olan məlumatların həcmini və bu hesabatların və auditorların nəticələrini mütləq xəbərdar etməyi kifayət qədər tələb etməyə başladılar.
Səhmdar cəmiyyətlərin spekulyativ fəaliyyətinin müstəqil auditinin keçirilməsi ilə bağlı ilk sənədləşdirilmiş hadisə 1720-ci ildə Böyük Britaniyada “Cənubi Qara Dəniz Şirkəti” nin iflası sayılır. Bu hadisə tarixdə “Cənubi Qara Dəniz qovuqcuğu” kimi tanınır. Şirkətin direktorluğunun dividendlərin ödənilməsi üzrə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməyə, yaxud birja dövriyyəsinə buraxılmış səhmləri almağa hazır olmadığı üzə çıxarkən, işə dövlət orqanları müdaxilə edib. Onlar tərəfindən bu şirkətin köməkçi hesablarının müstəqil əlavə yoxlanılması üçün mühasib təyin edildi.
Auditin inkişafında İngiltərənin təcrübəsi digər ölkələrə və ilk növbədə ABŞ-a böyük təsir göstərmişdir. Daha sonra Fransada (1867) və ABŞ-da (1887) məcburi müstəqil audit haqqında oxşar qanunlar qəbul edilmişdir.
Auditor təcrübəsində bu cür irəliləyişə baxmayaraq, auditor yalnız XIX əsrin ikinci yarısında peşəkar işgüzar dünyaya tam hüquqla daxil ola bilib. XIX əsrin sonlarında səyyar auditorlar hesabat məsuliyyətinin dərəcəsinin qiymətləndirilməsi məqsədilə bütün ölkə üzrə səpələnmiş nəqliyyat agentliklərinə baş çəkiblər.
Auditin modernləşdirilməsi və onun beynəlxalq təsiri
Müstəqil audit yalnız XIX əsrin onunda peşəkar praktiki fəaliyyətin müstəqil sahəsi kimi formalaşmışdı. XX əsrin əvvəllərində ABŞ-da auditor xidmətlərinə tələbdə dəyişikliklər auditin bir sıra məqsədlərində köklü dəyişikliklərə səbəb oldu. Fond birjasında səhmlərin diskontlaşdırılması, fərdi şəxslərdən və ya bank kreditlərindən borcların alınması və s. maraqlı şəxslərə öz şirkətinin dəqiqliyi və etibarlılığı barədə yoxlanmış maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi qaydası oldu.
1929-cu ilədək auditor yoxlamasının obyekti yalnız təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələri (mənfəət və ya zərər) idi. “Böyük depressiya” dan sonra, qiymətli Kağızlar və birja Komissiyası (SEC) auditor nəticəsinin məzmunu və strukturu ilə bağlı xüsusi tələblər hazırlamışdı. Həmin sənəd tarixlə bağlı qeydi özündə saxlamalı, işin bütün detallarını təsvir etməli, auditorun təqdim edilmiş hesabatlılıq, uçot prinsipləri və prosedurları ilə bağlı fikrini dəqiq müəyyənləşdirməli idi. Bu tələblər nəticələrin iki paraqrafa bölünməsi ilə nəticələndi. Birincisi, görülən işin təsviri, ikincisi, auditorun düşüncəsinin ifadəsi.
II hissəyə nəzər yetirmək üçün daxil olun
