Blog Full - Muhasibat.Az

Oxunma sayı: 136. 611

29 Okt 2020

Mühasibat uçotunun inkişaf mərhələləri (22-ci hissə)

by | posted in: muhasibat, Xəbər | 0

Mühasibat uçotu – inkişaf mərhələləri (22-ci hissə)

21-ci hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

Leote və Gilbo mühasibat uçotu üçün dəqiqliyi tanıyaraq, mənfəətin təxmini statistik uçotunu, uçotun operativliyini artırmağa imkan verən müxtəlif şərti əmsalların və digər sadələşdirmələrin istifadəsini təbliğ ediblər.

Kursel-Senelin başlıca xidməti xərclərin uçotu və kalkulyasiyası barədə doktrinanın, geniş və dar amortizasiya doktrinasının yaradılması olmuşdu. Maya dəyərinin strukturu birbaşa və dolayısı xərcləri ehtiva edirdi. Birbaşa olanlar hazır məhsulların çıxışı ilə mütənasib idi, dolayı olanlar isə əksinə tərs mütənasib idi. Kursel-Senel, belə bir təsnifatın mənasını ayrı-ayrı malların satış qiymətinin birbaşa xərclərdən ibarət olan maya dəyəri səviyyəsinə endirilməli olduğunu görürdü. Çünki digər malların qiymətlərində bəzi artımlar səbəbindən ümumi xərcləri kompensasiya etmək mümkün olacqdı. Ancaq mallar bu səviyyədən daha aşağı qiymətlərə satıla bilməzdi.

Fransada hesabdarlığın müxtəlif formalarının işlənməsinə böyük diqqət yetirilirdi. 1810-cu ildə İsler, maddələrin Yaddaş kitabından Əsas kitaba köçürülməsindən ibarət olan İsveçrə hesabdarlıq formasını təklif etdi. Köçürülmə texnikası təsərrüfat əməliyyatlarının aparılması üçün ayrıca vərəqlərin ayrılmasını nəzərdə tuturdu. Yekun isə Əsas kitaba qeyd edilirdi. J. Kviney hesabdarlığın xüsusi formasını təklif edirdi, jurnalda hər müxabirləşmədən sonra müxbir hesablarının saldosu çıxarılırdı. Jurnaldan əlavə Kviney Əsas kitabın aparılmasını da təklif edirdi. Onun davamçıları saldonun müntəzəm çıxarılması ideyasını vurğulayaraq xronoloji və sistematik yazıları birləşdirən bir kitabla kifayətlənməyi mümkün hesab edirdilər. Öz registrini o, Nəzarət Jurnalı adlandırırdı.

İtaliyada bu ideyaların təsiri altında P. Filippini büdcəçiliyin sadə hesablama formalarının öz variantını təklif etmişdi. İ.A. Jili mərkəzləşdirmə metodunu təklif etmişdir ki, bu ad altında isə təsərrüfat həyatı faktlarının yaranma yerləri üzrə analitik kitabların aparılması, mühasibatlıqda isə yalnız analitik uçotun məcmu qeydlərinin yerinə yetirilməsi başa düşülürdü. Bir çox mühasiblər hesabdarlığın unifikasiyasına tərəfdar idilər. Lakin təcrübə hesabdarlığın vahid formasının yaradılmasının absurdluğunu göstərdi. Çünki hətta bir müəssisədə təmiz formada hər hansı bir formanın tətbiq edilməsi mümkün deyildi.

Beləliklə, 19-cu əsrdə Fransada iqtisadi istiqamətdə mühasibat nəzəriyyəsi yaradıldı. Lakin mühasibat düşüncəsinin bütün uğurları və ikili qeydiyyatın yayılması ilə sadə mühasibat hələ də geniş şəkildə təmsil olunurdu. Mühasiblər, tərəflərin peşə və öhdəliklərinin hüquqi tərifini ehtiva edən bir mühasibat məcəlləsini yaratmağa cəhd edirdilər. Fransız müəlliflərinin mühasibat uçotunun sadə və ikili formaları ilə bağlı kritik işləri mühasibat düşüncəsinin inkişafına öz töhfəsini verdi.

XX əsrdə Fransada mühasibat uçotu

XX əsrin əvvəllərində Fransa mühasibləri hüquqi istiqamətin təsir altında idilər. Lakin bu, uzun sürmədi və nəzarətin mühasibatın başlıca funksiyası kimi tanınması ilə bağlı idi. Bu istiqamətin əsas ifadəçiləri kimi A. Lefevr, L. Batardon, Q. For, A. Bomon, R. Lefor, P. Qarnye və digərləri idilər.

Hüquqi istiqamətin ən böyük nümayəndəsi P. Qarnye olub və o, nəzəri prinsiplərin mühasibat faktının anlayışından köçürülməsinə başlayıb; bütün faktları o, bunlara bölürdü:

1) hüquqi – müqavilə-təchizatlar, alqı-satqılar, podrat və icarə;

2) qiymət, tariflərin iqtisadi dəyişiklikləri;

3) maddi – təbii fəlakətlər, oğurluqlar, əsas vəsaitlərin aşınması ilə bağlı itkilər.

P. Qarnye ümumi xüsusiyyətlərə uyğun olaraq faktların təsnifləşdirilməsi metodologiyasını işləyib hazırlamış və onlardan bütün zəruri məlumatları əldə etmək üçün onları dəyişdirmişdi. Beləliklə, Qarnye uçotun idarəetmə traktovkasını fransız müəllifləri üçün ənənəvi olan təsəvvürlərlə sistemləşdirməyə çalışırdı.

23-cü hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

TELEGRAM KANALIMIZA ÜZV OLUN

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

29 Okt 2020

Xaricdə auditin xüsusiyyətləri (I hissə)

by | posted in: Audit, Xəbər | 0

Xaricdə auditin xüsusiyyətləri (I hissə)

Beynəlxalq auditin nəzəriyyəsi və təcrübəsi rəqabət şəraitində formalaşmışdır. Bu, çoxsaylı tədqiqatlar və həmin materialların ictimai müzakirələri ilə müşayiət olunurdu. Nəticədə, bu ona gətirib çıxardı ki, bu günə qədər möhkəm beynəlxalq hüquqi auditor əsası yaradılmışdır. Auditin təşkili formaları ətraflı işlənib hazırlanmışdır və bu, az əhəmiyyətli deyil. Auditor fəaliyyəti üçün çoxlu sayda metodik materiallar nəşr olunur və daim artırılır.

Xarici müəlliflər, məsələn, D. Roy, qərbdə ilkin auditin yalnız mühasibat hesabatlarının və digər sənədlərin düzgünlüyünün yoxlanılması və təsdiq edilməsi olduğunu söyləyirlər. Daha sonra audit sistem-yönümlü bir forma aldı, praktik olaraq peşəkar auditorlar təşkilatçıların və müştərilərin işlərini icra edənlərin qarşılıqlı münasibətlərini daha yaxından araşdırmağa başladılar. Müasir auditə gəldikdə isə, demək olar ki, bu gün auditor fəaliyyəti riskə əsaslanır. Auditor fəaliyyəti prosesində təkcə təsdiqedici və sistemyönümlü auditin müsbət cəhətlərindən deyil, həm də əsasən statistik və ya qeyri-statistik tədqiqatlara əsaslanan seçmə auditdən də istifadə oluna bilər.

Hər bir ölkədə audit onun maliyyə-iqtisadi sisteminin elementidir ki, bu da onun məzmunu və funksiyalarını müəyyən edir. Müxtəlif ölkələrdə “audit” termininin müxtəlif təriflərindən istifadə olunur.

Amerika mühasiblər assosiasiyasının ABŞ-da əsas audit konsepsiyaları üzrə Komitəsinin nöqteyi-nəzərincə, audit bu iddiaların müəyyən edilmiş meyarlara uyğunluğunu müəyyənləşdirmək və yoxlama nəticələrini maraqlı istifadəçilərə təqdim etmək məqsədilə iqtisadi hərəkət və hadisələr haqqında şəhadətnamələrin obyektiv toplanması və qiymətləndirilməsi prosesidir.

Böyük Britaniyada auditor təcrübəsi üzrə komitə auditin daha sadə tərifini verir. Burada audit dedikdə, müəssisənin maliyyə hesabatlarının auditor tərəfindən xüsusi təyin edilmiş müstəqil baxılması üzrə fəaliyyəti və qanunla müəyyən edilmiş qaydalara riayət olunmaqla onlar haqqında rəyin ifadə edilməsi başa düşülür.

Xaricdə “audit” anlayışı hazırda ixtisaslaşdırılmış ədəbiyyatda və təcrübədə, bir qayda olaraq, geniş mənada tətbiq edilir: auditə mühasibat uçotu və maliyyə hesabatlarının və digər sənədlərin dəqiqliyinin müstəqil yoxlanması, qiymətləndirilməsi, ekspertizası əsas olan müxtəlif fəaliyyət növləri daxildir.

Xarici ədəbiyyatda bu konsepsiyanın daha dar şərhinə də rast gəlmək olar ki, audit adı altında yoxlama başa düşülür. Bunun nəticəsi olaraq maliyyə hesabatlarının düzgünlüyü və obyektivliyi haqqında rəyin formalaşdırılmasıdır. Beləliklə, xaricdə “audit”in müəyyən edilməsində maliyyə hesabatlarının yoxlanılmasına böyük diqqət yetirilir.

Qeyd etmək lazımdır ki, xarici ölkələrdə auditor peşəsinin müxtəlif adları vardır. Məsələn, ABŞ-da mühasib-auditor ictimai və ya diplomlu mühasib adlanır. Fransada auditorlar, mühasib-ekspertlər və ya hesablar üzrə komissarlar adlanır. Almaniyada auditorlar təsərrüfat nəzarətçiləri və ya kitab nəzarətçiləridir. Böyük Britaniyada və bir çox digər Avropa ölkələrində auditor, bu müfəttişdir və ya andlı mühasibdir və s.

Xaricdə müstəqil auditorlar fərdi işləmək hüququna malikdirlər, lakin bir qayda olaraq, onlar ayrı-ayrı təşkilatlarda və ya firmalarda birləşirlər, çünki bu, daha səmərəlidir. Müasir təcrübədə bu cür birliklərə misal kimi Böyük Britaniyadakı andlı mühasiblərin tanınmış mühasib firmalarını, ABŞ-da diplomlu ictimai mühasiblərin firmalarını və s. göstərmək olar.

II hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

TELEGRAM KANALIMIZA ÜZV OLUN

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

29 Okt 2020

Qədim Romada uçot (II hissə)

by | posted in: Xəbər | 0

Qədim Romada uçot (II hissə)

I hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

Vergitutma sisteminin rüşeymləri

Kredit münasibətləri

Mühasibat uçotunun inkişafının ikinci mənbəyi kredit münasibətlərinin sürətlə artması idi. Qədim Roma sahibkarları bir-birlərinə həm pul, həm də mallarla ssuda verirdilər və kredit dövriyyələrini yadda saxlamaq üçün mürəkkəb bir həcmə çatmağa başladıqda, onların uçotunu aparmaq məcburiyyətində qaldılar. Hər bir düzgün təsərrüfat sahibi təkcə vergiyə cəlb olunan əmlakını nəzərə almır, həm də faizlə kredit üzrə verilənlərin uçotunu aparırdı. Adətən, faizlər ayın ilk günündə ödənilirdi. Buna görə faizlərlə verilmiş kreditlərin qeydləri təqvim adlanırdı. Təqvimdə yalnız verilmiş məbləğlər deyil, həm də borcalandan alınan faizlər də göstərilirdi. Beləliklə, Qədim Romada elə bir hesablama prinsipi yaranmışdı ki, bu prinsipə əsasən, uçotda yalnız faktiki olaraq verilmiş və əldə edilmiş vəsaitlərin məbləği deyil, həm də pul almaq hüququ və onların ödənilməsi öhdəlikləri qeydə alınırdı.

Qədim Roma iqtisadiyyatında kreditin mühüm əhəmiyyətini, məşhur XII cədvəllər qanunlarında borcun tələb edilməsi proseduruna ayrılmış bir yer olduğunu göstərir*.

*XII cədvəllər qanunları – e.ə. 451-450-ci illərə aid qədim Roma hüququnun əsas mənbəyidir. Həmin qanunların orijinal mətni qalmayıb. Bizə məlum olan mətn ötən əsrdə sistemləşdirilmiş və qədim Roma və yunan müəlliflərinin əsərlərində yer alan parçalardan ibarət idi.

Qanunun göstərişlərinə əsasən, öhdəliklərini vaxtında ödəməyən borcluya, borcunu ödəyə biləcəyi 30 güzəşt günü verilirdi. Bu müddət keçdikdən sonra borcunu dövlətə ödəyə bilməyən debitoru əmlakı ilə birlikdə xaricə kölə kimi satırdılar.

Əgər kimsə istənilən bir fərdi şəxs qarşısında öz öhdəliklərini yerinə yetirməmişsə və şahidləri onlara borcun ödənilməsinin sübutunu təqdim etməmişsə və heç kəs onun zaminlik hüququna daxil olmaq istəmirsə, kreditor məhkəmənin qərarı ilə borclunu özü ilə apara və qul kimi saxlaya bilərdi. Eyni zamanda, Qanunun III cədvəlinin 3-cü maddəsi borclunun üzərinə “ağırlığı 15 funtdan az olmayan kilidlər və ya qandallar, arzu etdikləri təqdirdə (kreditor – Y.S., M.P) isə bundan daha ağır olanları bağlamağa icazə verirdi. Həbs müddətində borclu öz hesabına qidalanmalı idi.

Əks təqdirdə, qanun kreditorun ona gündə bir funt un verməsinə icazə verirdi. Həbsə alındığı 60 gün ərzində borclu üç dəfə bazara çıxarılırdı və yüksək səslə kiminsə bu şəxsə yazığı gəlib-gəlmədiyi soruşulurdu. Əgər bütün bunlar uğursuz nəticələnirdisə, onda kredit verənlər borclunu öldürmək və meyitini öz aralarında bölmək hüquq əldə edirdilər. Bu, borclunun öhdəlikləri bacardığı qədər ödədiyini simvollaşdırırdı. “Üçüncü bazar günü ilə bağlı III cədvəlin 6-cı maddəsi belə elan edirdi – qoy borclunu hissələrə bölsünlər və əgər kimsə özünə həmin hissədən az və ya çox pay götürərsə, qoy bu onların günahına səbəb olmasın”.

Öhdəliklərin ödənilməsi ilə bağlı bizim fikrimizcə, bu cür barbarlıq dərin nəzəri əsaslara malik idi. Məsələ ondadır ki, qədim Roma mülki hüququ borclunu öhdəliyin passiv subyekti kimi və onun əmlakını tələb hüququnun obyekti kimi fərqləndirmirdi. Bu anlayışlar nəzəriyyə ilə praktikada qarışıq idi. Vəzifə obyekti və subyekti qədim Roma hüquqşünaslarının təqdimatında bir bütövlük təşkil edirdi. Buna görə, ödəniş edilmədiyi təqdirdə, borclunun həm özü, həm də onun əmlakı bölünməyə məruz qalırdı.

Zərər gətirən borclunu sevinclə hissələrə bölüşdürməyə əsas kimi isə təqvimdəki mühasibatlıq qeydləri xidmət edirdi. Qayın (e.ə. II əsr Roma hüquqşünası) Roma hüququ ilə bağlı “Öhdəliklər barədə” məşhur dərsliyində deyilir ki, öhdəlik, məsələn, mühasibat kitabına daxil edilərsə, yazılı sənəd əsasında qurulur … Beləliklə, mühasibat uçotu qeydiyyatı – mühasibat uçotu kitabı – eyni zamanda iqtisadi həyat faktları haqqında məlumatların əsas daşıyıcısı kimi xidmət etmişdir. Bu zaman mühasibat uçotu üzrə qeydlər müvafiq faktlara hüquqi qüvvə verirdi.

Qanlı simvolizmin tərəfdarı olmayan daha praqmatik kreditorlar borcunu ödəyə bilməyən şəxsi ailələri və əmlakları ilə birlikdə köləliyə satmaq hüququna sahib idilər. Lakin onları yalnız xaricə sata bilərdilər, çünki azad Roma vətəndaşı borcunu ödəmədiyinə görə qanunla parçalana bilərdi, ancaq, öz torpağında qul edilə bilməzdi.

Beləliklə, qədim Roma qanunvericiliyi ödəməmə problemini həll etdi və mühasibat məlumatlarına hörməti artırdı.

III hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

TELEGRAM KANALIMIZA ÜZV OLUN

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

29 Okt 2020

KOBİA-nın tərəfdaşlığı ilə Sosial Sahibkarların Beynəlxalq Forumu keçirilib

by | posted in: Xəbər | 0

Oktyabrın 28-də Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyinin (KOBİA) tərəfdaşlığı və “Education HUB”ın təşkilatçılığı ilə onlayn formatda Sosial Sahibkarların Beynəlxalq Forumu keçirilib.

KOBİA-dan Azərbaycanda ikinci dəfədir təşkil olunan forumun məqsədi sosial sahibkarlığın ölkənin sosial-iqtisadi inkişafında rolunu, dövlətin bir sıra məqsədlərinə nail olmaq üçün innovativ vasitə olduğunu diqqətə çatdırmaq və bu sahədə beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsidir. Onlayn tədbirdə dövlət qurumlarının, beynəlxalq təşkilatların, səfirliklərin nümayəndələri, Milli Məclisin deputatları, qeyri-hökumət təşkilatları və sahibkarlar iştirak ediblər.

Forumda çıxış edən KOBİA-nın idarə heyətinin sədri Orxan Məmmədov sosial sahibkarlığın əhəmiyyəti, bu sahənin ölkəmizdə inkişafı və təşviqi istiqamətində görülən işlər barədə fikirlərini bölüşüb. Qeyd olunub ki, özünüməşğulluğun artırılması, həssas qrupların, o cümlədən aztəminatlı ailələrin, regionlarda yaşayan əhalinin, xüsusən də qadınların sosial biznesə cəlb olunması müsbət əhəmiyyət daşıyır və bu istiqamətlərdə Azərbaycanda da davamlı olaraq dövlət dəstəyi tədbirləri həyata keçirilir. KOBİA ölkəmizdə sosial sahibkarlığın inkişafını dəstəkləyir və sosial baxımdan həssas qruplarla bağlı ötən dövr ərzində başladığı layihələri uğurla davam etdirir. Agentlik sosial sahibkarlıq sahəsində əlavə dəstək və təşviq mexanizmlərini özündə birləşdirən qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi, sosial sahibkarlığın dəstəklənməsi və təşviqi, sosial sahibkarlarla birlikdə onların layihələrinin icrasında iştirak istiqamətlərində dəstəyini və iştirakını bundan sonra da davam etdirəcək.

O. Məmmədov Ermənistanın sentyabrın 27-dən etibarən Azərbaycana qarşı hərbi təxribatı nəticəsində yaşayış məntəqələrinə ziyanın dəyməsi, mülki obyektlərin dağıdılması, mülki şəxslərin öldürülməsi və yüzlərlə vətəndaşımızın yaralanması barədə də məlumat verib. Bildirilib ki, Ermənistanın vandalizm aktları nəticəsində Azərbaycanın 9 şəhər və rayonu üzrə 250-dən çox sahibkarlıq subyektinə ziyan dəyib. Hazırda sahibkarlara dəymiş ziyanın müəyyənləşdirilməsi istiqamətində müvafiq tədbirlər görülür və sahibkarlara lazımi dəstək göstəriləcək.

Onlayn tədbirdə Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədr müavini Sədaqət Qəhrəmanova, Dövlət Məşğulluq Agentliyinin idarə heyətinin sədri Mustafa Abbasbəyli, Milli Məclisin deputatı Müşviq Cəfərov və digərləri çıxış edərək sosial sahibkarlığın əhəmiyyəti, ölkəmizdə bu sahənin təşviqi ilə bağlı fikirlərini bildirib, xarici spikerlər sosial sahibkarlıq sahəsində təcrübələrini bölüşüb və müxtəlif ölkələrin sosial sahibkarlıq sahəsində qanunvericiliyi barədə məlumat verib, sosial biznesin yaradılması, sosial inkişaf üçün innovativ həllər və davamlı inkişaf üçün sektorlararası əməkdaşlıq müzakirə olunub, panel iclaslar keçirilib.

Mənbə: vergiler.az