Blog Full

Qısamüddətli debitor borclar üzrə uçot

Alıcıların və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları üzrə mühasibat uçotu zamanı aşağıdakı beynəlxalq standartlardan istifadə olunur:

“Maliyyə Alətləri” adlı 9 saylı MHBS (IFRS 9);
“Maliyyə alətləri: Tanınma və ölçülmə” adlı 39 saylı MUBS (IAS 39);
“Müştərilərlə müqavilələrdən gəlir” adlı 5 saylı MHBS (IFRS 15)

Mühasibat uçotu subyektlərində qısamüddətli debitor borcları üzrə müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir (kredit təşkilatları istisnadır).

Aktiv 211 saylı hesabı alıcıların və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları üzrə əməliyyatların hərəkəti üçün nəzərdə tutulub. Həmin hesab hesablar planının 2-ci bölməsinin (“Qısamüddətli aktivlər”) 21-ci maddəsinə (“Qısamüddətli debitor borcları”) aiddir. Mühasibat uçotu subyektləri 211 saylı “Alıcıların və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları” hesabı öz fəaliyyətinin həyata keçirilməsilə əlaqədar malların (işlərin, xidmətlərin) satışı prosesində alıcılar, sifarişçilər tərəfindən ödənilməli olan qısamüddətli debitor borcların hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Hesab üzrə uçot haqqında buradan daha çox məlumat almaq olar.

211 saylı “Alıcıların və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları” hesabı üzrə bəzi müxabirləşmə nümunələri aşağıda verilib.

Uzunmüddətli debitor borcları qısamüddətli debitor borcları kimi təsnifləşdirildikdə

Nümunə 1:“A” MMC ofis avadanlıqlarının satışı fəaliyyətini həyata keçirir. ƏDV ödəyicisi olan cəmiyyət anbarındakı 13000 manatlıq malları 2022-ci ilin may ayında “B” MMC-ə 16000 manata satmışdır. Tərəflər arasında olan razılaşmaya əsasən “B” MMC ödənişi hissə-hissə olmaqla 2023-cü ilin dekabr ayına qədər ödəmək imkanına malikdir.

Nümunədən göründüyü kimi nəzərdə tutulan ödəmə müddəti hesabat tarixindən sonrakı 12 aylıq dövrdən artıqdır.

Sıra №-si	Əməliyyatın adı	Debet	Kredit	Məbləğ (AZN)
1	Satılan malların maya dəyəri nəzərə alındıqda	701 – Satışın maya dəyəri üzrə xərclər	205 – Mallar	13000.00
2	Satışın həyata keçirilməsi nəticəsində debitor borcları formalaşdıqda	171 – Alıcılar və sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları	601 – Satış	16000.00
3	ƏDV hesablandıqda	171 – Alıcılar və sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları	545 – Digər qısamüddətli öhdəliklər	2880.00

“B” MMC iyun ayında malların 1500 manatlıq hissəsinin ödənişini həyata keçirmişdir. Belə olduğu təqdirdə 1500 manatlıq uzunmüddətli debitor borcları qısamüddətli debitor borclar olaraq uçota alınacaq, silinəcəkdir.

Sıra №-si	Əməliyyatın adı	Debet	Kredit	Məbləğ (AZN)
1	Uzunmüddətli debitor borclar qısamüddətli debitor borcları kimi nəzərə alındıqda (Əsas məbləğ)	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	171 – Alıcılar və sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları	1500.00
2	Uzunmüddətli debitor borclar qısamüddətli debitor borcları kimi nəzərə alındıqda (ƏDV məbləği)	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	171 – Alıcılar və sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları	270.00
3	Satılmış malların əsas məbləği bank hesabına daxil olduqda	223 – Bank hesablaşma hesabları	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	1500.00
4	Satılmış malların ƏDV məbləği ƏDV Depozit hesabına daxil olduqda	226 – ƏDV-nin Depozit hesabı	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	270.00
5	Daxil olan ödənişə əsasən büdcə qarşısında vergi öhdəliyi yarandıqda (ƏDV)	545 – Digər qısamüddətli öhdəliklər	521 – Vergi öhdəlikləri	270.00
6	Hesabat dövrü üzrə yaranmış vergi öhdəliyi büdcəyə ödənildikdə	521 – Vergi öhdəlikləri	226 – ƏDV-nin Depozit hesabı	270.00

Qısamüddətli debitor borcları kreditor borclarla əvəzləşdirildikdə

Nümunə 2: “A” MMC 5 ildir ki, “B” MMC ilə qarşılıqlı surətdə mal (iş, xidmət) alqı-satqısı ilə məşğuldur. Vəziyyət elə bir hal aldı ki, tərəflər malların və xidmətlərin mübadiləsini (barter) həyata keçirmək qərarına gəldilər. Maya dəyəri 6500 AZN olan malları təqdim edən tərəf “A” MMC, onun əvəzində xidmətləri təqdim edən tərəf “B” MMC olaraq qərarlaşdırılmışdır. Bazar qiyməti nəzərə alınaraq mübadilə (barter) olunan malların və xidmətlərin dəyəri 8000 AZN təyin edilmişdir. “A” MMC-nin uçot məlumatları aşağıdakı kimi olacaqdır:

Sıra №-si	Əməliyyatın adı	Debet	Kredit	Məbləğ (AZN)
1	Satılan malların maya dəyəri nəzərə alındıqda	701 – Satışın maya dəyəri üzrə xərclər	205 – Mallar	6500.00
2	Satışın həyata keçirilməsi nəticəsində debitor borcları formalaşdıqda	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	601 – Satış	8000.00
3	ƏDV nəzərə alındıqda	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	545 – Digər qısamüddətli öhdəliklər	1440.00
4	Mübadilə (barter) nəticəsində xidmət alışı həyata keçirildikdə	721 – İnzibati xərclər	531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları	8000.00
5	ƏDV hesablandıqda	241 – Əvəzləşdirilən ƏDV	531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları	1440.00
6	Satılmış malların ƏDV məbləği ƏDV Depozit hesabına daxil olduqda	226 – ƏDV-nin Depozit hesabı	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	1440.00
7	Daxil olan ödənişə əsasən büdcə qarşısında vergi öhdəliyi yarandıqda (ƏDV)	545 – Digər qısamüddətli öhdəliklər	521 – Vergi öhdəlikləri	1440.00
8	Alınmış xidmətin ƏDV ödənişi həyata keçirildikdə	531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları	226 – ƏDV-nin Depozit hesabı	1440.00
9	Mübadilə nəticəsində yaranan borclar qarşılıqlı olaraq əvəzləşdirildikdə	531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	8000.00
10	Ödənilən ƏDV daxil olan ƏDV məbləği ilə əvəzləşdirildikdə	241 – Əvəzləşdirilən ƏDV	521 – Vergi öhdəlikləri	1440.00
11	Əldə edilən gəlir ümumi mənfəətə aid edildikdə	601 – Satış	801 – Ümumi mənfəət (zərər)	8000.00
12	Maya dəyəri xərci ümumi mənfəətə silindikdə	801 – Ümumi mənfəət (zərər)	701 – Satışın maya dəyəri üzrə xərclər	6500.00

Məzənnə fərqi yarandıqda qısamüddətli debitor borcları

Nümunə 3: “A” MMC daha çox gəlir əldə etmək, əlaqələri genişləndirmək məqsədilə mallarını ixrac edir, yəni ölkə hüdudlarından kənarda da malların satışını həyata keçirir. Malları alan ölkə Rusiya olduğundan malların satış qiyməti dollarla təyin olunmuşdur. Maya dəyəri 48000 manat hesablanmış mallar 42000 dollara satılmışdır. Satış tarixinə 1$ = 1.70₼ manat olaraq dəyərləndirilmişdir. Ona görə də malların satış qiyməti 71400 manat olmuşdur.

Qeyd etmək istəyirik ki, malların ödənişinin həyata keçirildiyi gün valyuta məzənnəsinə əsasən gələn pulların miqdarında artma yaxud azalma halları müşahidə oluna bilər.

1-ci hal: 1 $ = 1.72 ₼

2-ci hal: 1 $ = 1.67 ₼

Sıra №-si	Əməliyyatın adı	Debet	Kredit	Məbləğ (AZN)
1	Satılan malların maya dəyəri nəzərə alındıqda	701 – Satışın maya dəyəri üzrə xərclər	205 – Mallar	48000.00
2	Satışın həyata keçirilməsi nəticəsində debitor borcları formalaşdıqda	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	601 – Satış	71400.00

1-ci hal üzrə görürük ki, dolların məzənnəsi qalxıb. Bu o deməkdir ki, müəssisə malların satış anına olan məbləğlə ödəniş anına olan məbləğ arasındakı fərq qədər gəlir əldə edib.

1 $ = 1.70 ₼ → 42000 × 1.70 = 71400

1 $ = 1.72 ₼ → 42000 × 1.72 = 72240

Müsbət məzənnə fərqi → 72240 – 71400 = 840

Sıra №-si	Əməliyyatın adı	Debet	Kredit	Məbləğ (AZN)
1	Məzənnə fərqindən gəlir nəzərə alındıqda	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	611 – Sair əməliyyat gəlirləri	840.00
2	Satılmış malların əsas məbləği bank hesabına daxil olduqda	223 – Bank hesablaşma hesabları	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	72240.00

2-ci hal üzrə görürük ki, dolların məzənnəsi aşağı düşüb. Bu o deməkdir ki, müəssisə malların satış anına olan məbləğlə ödəniş anına olan məbləğ arasındakı fərq qədər zərər əldə edib.

1 $ = 1.70 ₼ → 42000 × 1.70 = 71400

1 $ = 1.67 ₼ → 42000 × 1.67 = 70140

Mənfi məzənnə fərqi → 71400 – 70140 = 1260

Sıra №-si	Əməliyyatın adı	Debet	Kredit	Məbləğ (AZN)
1	Satılmış malların əsas məbləği bank hesabına daxil olduqda	223 – Bank hesablaşma hesabları	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	70140.00
2	Məzənnə fərqindən zərər nəzərə alındıqda	731 – Sair əməliyyat xərcləri	211 – Alıcılar və sifarişçilərin qısamüddətli debitor borcları	1260.00

Debitor və kreditorlarla hesablaşmalar haqqında eyni adlı səhifədən tanış olmaq olar.

Müharibə veteranı adı almış fiziki şəxslərə hansı vergi güzəşti tətbiq olunur?

Lerik rayonunun ucqar kəndlərindən birində bərbər fəaliyyəti ilə məşğul oluram. Hər ay vergi və sığorta haqlarını ödədikdən sonra sabit qəbzin alınması üçün Lerik şəhərində yerləşən Vergi ödəyicilərinə xidmət mərkəzinə müraciət edib sabit qəbz almışam. Bilmək istəyirəm ki, sabit qəbzin alınmasının sadələşdirilməsi ilə bağlı hər hansı dəyişiklik gözlənilirmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, 2025-ci il yanvarın 1-dən Vergi Məcəlləsinin 221.8.5- ci maddəsində edilmiş dəyişikliyə əsasən, müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqanın (qurumun) müəyyən etdiyi formada vergi orqanı ilə vergi ödəyicisi arasında razılaşma müqaviləsi bağlanıldıqda bu Məcəllənin 218.4.4-cü maddəsində göstərilən fiziki şəxslər hesablanmış vergini, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqlarını tam məbləğdə ödədikdən sonra “Sadələşdirilmiş vergi üzrə sabit məbləğin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz” vergi orqanına müraciət etmədən 1 iş günündən gec olmayaraq elektron qaydada verilir. Tətbiq olunan yeni mexanizmlə artıq sabit qəbz almaqla fəaliyyət göstərən vergi ödəyiciləri öncədən vergi orqanı ilə müəyyən edilmiş formada razılaşma müqaviləsi bağladıqdan sonra yalnız hesablanmış vergini, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqlarını tam məbləğdə ödəməklə sabit qəbzi 1 iş günü müddətində elektron qaydada əldə edəcək və hər dəfə sabit qəbzin alınması üçün vergi orqanına müraciət olunmasına zərurət yaranmayacaq.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 221.8.5-ci maddəsi

Mənbə: vergiler.az