Blog Full

“111-ci hesabda torpaq, tikili və avadanlıqların daxil olması  üzrə müxabirləşmələr”  adlı məqalədə belə aktivlərin əldə edilmə mənbələrinə aydınlıq gətirdik. Qeyd edək ki, müəssisənin uzunmüddətli aktivlərinin tərkibinə daxil olan torpaq, tikili və avadanlıqlar Hesablar Planının 11-ci maddəsinə  uyğun olaraq uçota alınır. Onların uzunmüddətli aktiv kimi tanınması 16 №-li “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartına  əsasən həyata keçirilir. Belə aktivlərin uçotu haqqında buradan oxuya bilərsiniz.

İndi isə müəssisədən torpaq, tikili, avadanlıqların xaric edilməsi hallarını nəzərdən keçirək.  Nümunələrdə verilmiş müxabirləşmələr AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  əsasında tənzimlənir.

Torpaq, tikili, avadanlıqların satışı

Nümunə 1:  “A” MMC dəyəri 2700 manat olan Avadanlığı istifadə etdikdən sonra qalıq dəyəri ilə “D” MMC-ə satmışdır. Yığılmış amortizasiya məbləği 540 manat olmuşdur. Avadanlığın satış qiyməti 2400 manat təyin edilmişdir.

Torpaq, tikili, avadanlıqların əvəzsiz verilməsi

Nümunə 2: “A” MMC qalıq dəyəri 4000 manat olan Əsas vəsaiti “D” MMC-ə əvəzsiz olaraq, yəni qarşılığında hər hansı ödəniş almadan təqdim etmişdir. Yığılmış amortizasiya məbləği 1000 manat olmuşdur.

Əskik gəlmələr

Birinci hal: 1-ci halda torpaq, tikili, avadanlıqların əskik gəlməsinin səbəbləri və bundan təqsirkar hesab edilən şəxslər məlum olur. Belə olduqda, sözügedən torpaq, tikili, avadanlıqlar təqsirkar şəxsin yəni, müəssisənin işçisinin yaxud rəhbər şəxsin hesabına aid ediləcək, onun əməkhaqqısından tutulacaqdır.

Nümunə 3: “A” MMC-də aparılan audit yoxlaması zamanı müəssisəyə məxsus balans dəyəri 5000 manat, yığılmış amortizasiya məbləği 1250 manat olan əsas vəsaitin uçot sənədlərində qeyd olunmasına baxmayaraq, real olaraq mövcud olmaması, itməsi halı aşkarlanmışdır. Auditor Əsas vəsaitin əskik gəlməsinin səbəbini işçinin məsuliyyətsiz yanaşması kimi qiymətləndirmiş və həmin işçi ona qarşı qaldırılan bütün iddiaları qəbul etmişdir. Bu zaman, həmin Əsas vəsait işçinin hesabına aid edilmiş və əməkhaqqısından tutulmuşdur. “A” MMC üçün bu əməliyyat Əsas vəsaitin təqdim edilməsi kimi hesab edilmişdir.

Nümunə 4: İkinci hal: Torpaq, tikili, avadanlıqların əskik gəlməsinin səbəbləri, bundan təqsirkar hesab edilən şəxslər məlum olmur. Eyni misal üzərindən təsəvvür edək ki, təqsirkar şəxs məlum deyil, onun təyin edilməsi mümkün deyil. Əsas vəsait ilk alındığı tarixdə ƏDV məbləği əvəzləşdirilmişdir.

Vergi güzəşti tətbiq etmək üçün məcburi köçkünlər və onlara bərabər tutulan şəxslərdən hansı sənədlər tələb olunur?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 102.4.5-ci maddəsinə əsasən, məcburi köçkünlər və onlara bərabər tutulan şəxslərin hər hansı muzdlu işdən vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 100 manat məbləğində azaldılır.

Sorğuya cavab olaraq bildirilib ki, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 4 yanvar tarixli 4 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Əməkhaqqından tutulan vergi hesablanarkən fiziki şəxslərin vergi güzəştləri hüququnun müəyyənləşdirilməsi üçün sənədlərin Siyahısı”nın 1.14-cü bəndinə əsasən, məcburi köçkünlər və onlara bərabər tutulan şəxslər Azərbaycan Respublikası Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin məcburi köçkün statusu haqqında vəsiqəsi əsasında müəyyənləşdirilir.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 101-ci, 102-ci maddələri, “Əməkhaqqından tutulan vergi hesablanarkən fiziki şəxslərin vergi güzəştləri hüququnun müəyyənləşdirilməsi üçün sənədlərin Siyahısı”

Mənbə: vergiler.az

Mühasibat uçotunda bəzən elə öhdəliklərlə qarşılaşırıq ki, onların yaranması haqqında dəqiq məlumatlar yoxdur, bu yalnız ehtimal edilir. Ehtiyatlılıq prinsipini rəhbər tutan müəssisələr, baş verməsi ehtimal olunan bu cür hadisələr nəticəsində yaranacaq öhdəlikləri də uçota alırlar.

Bu tip öhdəliklər haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirən hesablardan biri 515 saylı “Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” hesabıdır. Zərdab Peşə iseynin müəllimi Cəmil Əsədov tərəfindən hazırlanmış bu məqalədə sözügedən hesab üzrə uçotun əsas prinsipləri izah edilir.

Qısamüddətli öhdəliklər nədir?

Mühasibat uçotunun əsas vəzifəsi müəssisənin maliyyə vəziyyəti, fəaliyyət nəticələri və pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında şəffaf və etibarlı məlumat təqdim edən bir sistem qurmaqdır. Bu sistemin mühüm elementlərindən biri öhdəliklərin uçotudur. Öhdəliklər, müəssisənin gələcəkdə digər şəxslərə pul, xidmət və ya digər iqtisadi faydalar təqdim etməsi ilə nəticələnəcək indiki borclarıdır. Öhdəliklər, adətən, uzun və qısamüddətli olmaqla iki əsas qrupa bölünür.

Qısamüddətli öhdəliklər müəssisənin bir il və ya bir normal əməliyyat dövründə icra edilməsi gözlənilən borclarıdır. Bunlara misal olaraq qısamüddətli bank kreditləri, istiqrazlar, zəmanət öhdəlikləri, işçilərlə bağlı müavinət və öhdəliklər nümunə göstərilə bilər. Qısamüddətli öhdəliklər şirkətin likvidliyini qiymətləndirmək, hərtərəfli təhlil etmək üçün vacib göstəricidir. Belə öhdəliklərin uçotu AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilmiş hesablar planının 5-cü bölməsinə (“Qısamüddətli öhdəliklər”)  aid olan mühasibat hesablarında aparılır. 515 saylı ” Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” hesabı da bu bölməyə aiddir.

Hesablar planının uzunmüddətli öhdəliklər haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatları əks etdirən uçot hesabları haqqında ətraflı məlumatı buradan almaq olar.

Qiymətləndirilmiş öhdəliklər konsepsiyası 

Qiymətləndirilmiş öhdəliklər (və ya ehtiyatlar/provision) – bu gün üçün keçmiş hadisənin nəticəsində yaranan və müəssisənin hazırda daşıdığı öhdəlikdir, lakin onun dəqiq məbləğini və ya ödənilmə tarixini müəyyənləşdirmək çətindir.

Beynəlxalq mühasibat standartlarına, xüsusilə  37 saylı MUBS: “Yaradılmış ehtiyat fondları, şərti öhdəliklər və şərti aktivlər” (IAS 37) standartına görə belə öhdəliklərə aşağıdakı əsas xüsusiyyətlər xasdır:

• həm məbləğ, həm də vaxt baxımından qeyri müəyyəndir:.
• müəssisə üçün hüquqi (qanunla və ya müqavilə ilə rəsmi şəkildə müəyyən edilir) və ya konstruktiv (müəssisənin öz davranışı, siyasəti və ya ictimai öhdəliyi nəticəsində yaranan bir gözləntidir) xarakter daşıyır;
• keçmiş hadisədən doğur – məsələn, işdən çıxarma qərarı, məhkəmə iddiası, hər hansı zəmanət öhdəliyi, hüquqi müqavilə və s.
• gələcəkdə ödəniş tələb edir: adətən pul vəsaiti və ya digər aktivin çıxışı ilə nəticələnir.

Qiymətləndirilmiş öhdəliklərə bunları nümunə göstərmək olar

• məhkəmə iddiaları – məhkəmə işinin şirkətin əleyhinə yekunlaşma ehtimalı olduqda;
• ətraf mühitin bərpası – sənaye fəaliyyəti nəticəsində torpağın bərpası zərurəti;.
• təmir xərcləri – zəmanət müddətində məhsullar üçün təmir məsuliyyəti;
• işdən azad olunma müavinətləri – işçi ixtisarı ilə bağlı ödəniş gözlənilirsə, ehtiyat yaradıla bilər.

Qiymətləndirilmiş öhdəliklərin mühasibat uçotunda tanınması üçün aşağıdakı üç meyarın hər birinin  mövcud olunması zəruridir:

1. Keçmiş hadisədən yaranan mövcud borc: öhdəlik keçmişdə baş vermiş bir hadisə nəticəsində yaranmış hazırkı borc olmalıdır.
2. İqtisadi fayda axını ehtimalı: öhdəliyin yerinə yetirilməsi üçün gələcəkdə iqtisadi faydaların müəssisədən çıxması ehtimalı yüksək olmalıdır.
3. Etibarlı dəyərləndirmə: öhdəliyin məbləği etibarlı şəkildə qiymətləndirilə bilməlidir.

Azərbaycan Respublikasının mühasibat uçotu sistemində qiymətləndirilmiş öhdəliklərin uçotunun, o cümlədən 515 saylı “Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” üzrə uçotun tənzimlənməsi, “Mühasibat uçotu haqqında” AR Qanunu, Maliyyə Nazirliyinin yuxarıda qeyd edilən qaydaları və digər qanunvericilik aktları əsasında aparılır.

515 saylı hesabın təyinatı və əhatə dairəsi

Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar yuxarıda qeyd edilən hesablar planının 50-cı maddəsinə aid olan hesablarda əks etdirilir. Bunlar aşağıdakılardır:

• 511 saylı “İşdən azad olma ilə bağlı qısamüddətli müavinətlər və öhdəliklər”;
• 512 saylı “Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri”;
• 513 saylı “Qısamüddətli hüquqi öhdəliklər”;
• 514 saylı “Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları”;
• 515 saylı “Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”.

“Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” ifadəsi zamanı və ya məbləği dəqiq bilinməyən, lakin gələcəkdə iqtisadi faydaların çıxışına səbəb olacaq müxtəlif növ qısamüddətli borcları əhatə edir, məsələn:

• əməyin təhlükəsizliyi qaydalarının pozulması ilə əlaqədar xəsarət almış işçilərin 12 ay ərzində müalicə xərcləri və müavinətləri;
• məhsul satışı üçün şirkət aşağı keyfiyyətli məhsullar üçün ödənmiş pulun 1 il ərzində geri qaytarılması haqqında elan verir; düzdür hüquqi müqavilə yaxud qanunla rəsmiləşdirilməyib, lakin şirkət imicini itirməmək üçün buna gedir;
• hüquqi öhdəlik olmasa da müəssisəyə qarşı açılmış və ya açılma ehtimalı yüksək olan, nəticəsi qeyri-müəyyən, lakin məhkəmə tərəfindən müəssisənin əleyhinə qərar veriləcəyi təqdirdə 12 ay ərzində böyük məbləğdə ödəniş tələb edə biləcək məhkəmə işləri bağlı potensial zərərlər;
• qısa müddətli sığorta müqavilələri ilə bağlı öhdəliklər və digər bu kimi hallarda.

515 saylı hesab 511- 514-cü hesablarda uçota alınmayan qısamüddətli və qiymətləndirilə bilən öhdəlikləri uçota almaq üçün istifadə olunur. Bu hesab passiv hesabdır və müəssisənin balansının öhdəliklər bölməsində əks olunur. Hesab üzrə 515-1 saylı “Sığorta müqavilələri üzrə qısamüddətli öhdəliklər” adlı subhesab açılır.

Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər eyni adlı 414 saylı hesabda uçotu aparılır. 

515 saylı “Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” hesabı üzrə tənzimləmələr

515 saylı hesab üzrə mühasibat uçotu yazılışlarının tənzimlənməsi yuxarıda qeyd edilən qaydaların 41.24-41.32-ci  bəndləri əsasında aparılır:

Praktik müxabirləşmə nümunələri

Müəssisə cari ilin yanvar ayında öz işçiləri üçün bədbəxt hadisələrin könüllü sığortası ilə bağlı sığorta şirkəti ilə 1 illik müqavilə bağlayıb. Müqavilənin dəyəri 24000 manatdır. Bu məbləğ hər ay bərabər hissələrlə ödəniləcək. Müqavilənin qüvvədə olduğu dövrdə   baş vermiş sığorta hadisəsi nəticəsində işçilərinin birinə 1000 manat sığorta ödənişi edilb. Bu məbləğ sığorta şirkəti tərəfindən müəssisənin hesablaşma hesabına köçürülərək müəssisənin kassasından nağd şəkildə ödənib.

Bütün yuxarıda deyilənləri ümumiləşdirib deyə bilərik ki, 515 saylı  “Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” hesabından düzgün idarə edilməsi, müəssisənin maliyyə şəffaflığını gücləndirməklə yanaşı, həm də onun strateji planlaşdırma qabiliyyətini və likvidliyini qiymətləndirmək, hərtərəfli təhlil etmək üçün vacib bir alətdir.

Mühasibat uçotu praktikasında elə öhdəliklərə rast gəlinir ki, onların yaranması ehtimala söykənir. Ehtiyatlılıq prinsipini əsas götürərək müəssisələr baş verməsi dəqiq olmayan, amma ehtimal edilən hadisələrlə bağlı yarana biləcək öhdəliyi də uçota alırlar. 414 saylı “Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” hesabı belə öhdəliklər üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatları əks etdirən mühasibat uçotu hesablarından biridir. Sizə təqdim olunan məqalədə bu hesab üzrə uçotun əsas prinsipləri şərh olunur.

Uzunmüddətli öhdəliklər anlayışı

Mühasibat uçotunun əsas vəzifəsi müəssisənin maliyyə vəziyyəti, fəaliyyət nəticələri və pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında şəffaf və etibarlı məlumat təqdim edən bir sistem qurmaqdır. Bu sistemin mühüm elementlərindən biri öhdəliklərin uçotudur. Öhdəliklər, müəssisənin gələcəkdə digər şəxslərə pul, xidmət və ya digər iqtisadi faydalar təqdim etməsi ilə nəticələnəcək indiki borclarıdır. Öhdəliklər, adətən, qısa və uzunmüddətli olmaqla iki əsas qrupa bölünür.

Uzunmüddətli öhdəliklər müəssisənin bir il və ya bir normal əməliyyat dövründən daha uzun müddətə icra edilməsi gözlənilən borclarıdır. Bunlara misal olaraq uzunmüddətli bank kreditləri, istiqrazlar, icarə öhdəlikləri  nümunə göstərilə bilər. Qısamüddətli öhdəliklərdən fərqli olaraq, uzunmüddətli öhdəliklər adətən daha böyük məbləğləri əhatə edir və müəssisənin uzunmüddətli maliyyə dayanıqlığını dəyərləndirmək üçün vacib göstəricidir. Belə öhdəliklərin uçotu AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilmiş hesablar planının 4-cü bölməsinə (“Uzunmüddətli öhdəliklər”) aid olan mühasibat hesablarında aparılır. 414 saylı “Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” hesabı da bu bölməyə aiddir.

Hesablar planının qısamüddətli öhdəliklər haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatları əks etdirən uçot hesabları haqqında ətraflı məlumatı buradan almaq olar.

Qiymətləndirilmiş öhdəliklər konsepsiyası 

Qiymətləndirilmiş öhdəliklər (və ya ehtiyatlar/provision) – müəssisənin gələcəkdə ödəniş edəcəyini gözlədiyi, lakin məbləği və ya ödənilmə vaxtı dəqiq olmayan, hazırkı öhdəliklərdir. Bu öhdəliklər aşağıdakı 3 meyar bir yerdə ödəndikdə tanınır:

1. Keçmiş hadisələr nəticəsində yaranan indiki öhdəliyin olması.
2. Öhdəliyin icrası üçün iqtisadi fayda axının olma ehtimalı.
3. Öhdəliyin məbləğinin etibarlı dəyərlə qiymətləndirilə bilməsi.

Beynəlxalq mühasibat uçotu standartlarında öhdəliklərin tanınması, ölçülməsi və maliyyə hesabatlarında açıqlanması  MUBS 37 “Yaradılmış ehtiyat fondları, şərti öhdəliklər və şərti aktivlər” (IAS 37) əsasında aparılır.

Azərbaycan Respublikasının mühasibat uçotu sistemində qiymətləndirilmiş öhdəliklərin uçotu, o cümlədən 414 saylı “Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” üzrə uçotun tənzimlənməsi, “Mühasibat uçotu haqqında” AR Qanunu, Maliyyə Nazirliyinin yuxarıda qeyd edilən qaydaları və digər qanunvericilik aktları əsasında aparılır.

414 saylı hesabın təyinatı və əhatə dairəsi

Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar yuxarıda qeyd edilən hesablar planının 40-cı maddəsinə aid olan hesablarda əks etdirilir. Bunlar aşağıdakılardır:

• 411 saylı hesab: “İşdən azad olma ilə bağlı uzunmüddətli müavinətlər və öhdəliklər”;
• 412 saylı hesab: “Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri”;
• 413 saylı hesab: “Uzunmüddətli hüquqi öhdəliklər”;
• 414 saylı hesab: “Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”.

“Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” ifadəsi, müəyyən bir növ öhdəliyi deyil, zamanı və ya məbləği dəqiq bilinməyən, lakin gələcəkdə iqtisadi faydaların çıxışına səbəb olacaq müxtəlif növ uzunmüddətli borcları əhatə edir, məsələn:

• şirkətin hüquqi tənzimlənməyən öhdəlikləri – şirkət aşağı keyfiyyətli məhsullar üçün 12 aydan daha çox müddətdə pulun geri qaytarılması haqqında elan verir; bu qanunla rəsmiləşdirilməyib, lakin şirkət öz reputasiyasını qorumaq üçün bunu həyata keçirir;
• hüquqi öhdəlik olmasa da müəssisəyə qarşı açılmış və ya açılma ehtimalı yüksək olan, nəticəsi qeyri-müəyyən, lakin məhkəmə tərəfindən müəssisənin əleyhinə qərar veriləcəyi təqdirdə böyük məbləğdə ödəniş tələb edə biləcək uzunmüddətli məhkəmə işləri bağlı potensial zərərlər;
• uzun müddətli sığorta müqavilələri ilə bağlı öhdəliklər və digər bu kimi hallarda.

414 saylı hesab 411-413-cü hesablarda uçota alınmıyan uzunmüddətli və qiymətləndirilə bilən öhdəliklərin uçotu üçün istifadə olunur. Bu hesab passiv hesabdır və müəssisənin balansında öhdəliklər bölməsində əks olunur. Hesab üzrə 414-1 saylı “Sığorta müqavilələri üzrə uzunmüddətli öhdəliklər” adlı subhesab açılır.

Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklərin uçotu eyni adlı 515 saylı hesab üzrə aparılır.

414 saylı “Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” hesabı üzrə tənzimləmələr

414 saylı hesab üzrə mühasibat uçotu yazılışlarının tənzimlənməsi yuxarıda qeyd edilən qaydaların 35.19-35.27-ci  bəndləri əsasında aparılır:

Praktik müxabirləşmə nümunələri

Nümunə 1: Müəssisə cari ilin yanvar ayında avadanlıqlarını 4 il müddətinə sığortalayıb. Ödəniləcək sığorta haqqı, 60000 manat, illər üzrə bərabər hissələrlə ödəniləcək. Cari ildə sığorta hadisəsi-avadanlıqlarda nasazlıq baş verir. Nasazlığın aradan qaldırılması üçün xidmət müəssisəsinə 2000 manat ödənilir. Sığorta şirkəti müqaviləyə əsasən həmin məbləği tam kompensasiya edir.

Nümunə 2: Müəssisə uzunmüddətli məhkəmə işi ilə bağlı potensial zərəri 40000 manat qiymətləndirib. Məhkəmənin ikinci ilində proses yekunlaşıb. Çıxarılan qərara əsasən 37800 manat iddiaçı tərəfə ödənib.

Ümumiləşdirib deyə bilərik ki, 414: “Digər uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” hesabınnən düzgün idarə edilməsi, müəssisənin maliyyə şəffaflığını gücləndirməklə yanaşı, həm də onun strateji planlaşdırma qabiliyyətini və uzunmüddətli sabitliyini dəstəkləyən bir alətdir. Bu, sadəcə bir qanuni tələb deyil, həm də müəssisənin gələcək uğurları üçün əsaslı bir maliyyə idarəetmə alətidir.