Blog Full

Mühsaibat və vergi uçotunda tətbiq edilən fərqli metodların nəticəsi kimi meydana çıxan müvəqqəti fərqlər öz növbəsində təxərə salınmış vergi öhdəlikləri yaradır. Belə öhdəliklər həm mənfəət, həm də digər vergilər üzrə yarana bilər. Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri 422 saylı hesabda uçota alınır. Bu hesab, mənfəət vergisindən başqa digər vergilər üzrə yaranan müvəqqəti fərqlərin nəticəsində ortaya çıxan vergi öhdəliklərini əks etdirmək üçün istifadə olunur.

Təxirə salınmış vergi öhdəlikləri nədir?

Təxirə salınmış vergi öhdəlikləri ” (deferred tax liabilities) beynəlxalq mühasibat uçotu standartlarınn tətbiqi ilə sıx bağlıdır. “Mənfəət vergisi” adlı MUBS12 (IAS12) standartı uçot prosesində bu məsələnin tənzimlənməsini təmin edir. Standartda, müəssisələrin maliyyə hesabatlarında tanıdığı gəlirlə vergi orqanlarına təqdim etdiyi vergi bəyannaməsindəki gəlir arasında müvəqqəti fərqlər nəticəsində gələcək dövrlərdə ödəniləcək vergini əks etdirilməsi təlb olunur.

Beləiklə, təxirə salınmış vergi öhdəlikləri – vergi və mühasibat sənədlərində vəsaitlərin uçotu mexanizmindəki fərqlər səbəbindən yaranan vergi tutulan müvəqqəti fərqlərdən yaranır. Onlar gələcək hesabat dövrlərində vergi məbləğlərini tədricən bərabərləşdirmək üçün formalaşdırılır.

Digər təxirə salınmış vergi öhdəliyinə dair bir nümunəyə baxaq.

Nümunə: Müəssisə mühaisbat uçotunda alıcılar və sifarişçilərin uzunmüddətli şübhəli debitor borcları üçün 10 000 manat ehtiyat ayırıb. Şübhəli debitor borclar üçün ehtiyatlar xərc kimi vergi uçotunda tanınmır  və nəticədə müvəqqəti fərq yaranır. Gəlir vergisi dərəcəsinin 20% olduğunu qəbul etsək 2 000 (10000*20%) manat təxirə salınmış vergi öhdəliyi yaranır.

Təxirə salınmış vergi öhdəiklərinin uçotu

Mühasibat uçotunda təxirə salınmış vergi öhdəliklərinin uçotu Hesablar Planının “Uzunmüddətli öhdəliklər” bölməsinin 42-cı maddəsinə aid olan aşağıdakı hesablarda aparır:

• 421 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabı;
• 422 saylı “Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabı.

Müvəqqəti fərqlərlə bağlı mühasibat uçotunda tətbiq edilən digər anlayış təxirə salınmış vergi aktivləridir. Təxirə salınmış vergi aktivlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinin 16-cı maddəsində əks etdirilir. Bu maddəyə aşağıdakı hesablar aid edilir:

• 161 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivləri” hesabı;
• 162 saylı “Digər təxirə salınmış vergi aktivləri” hesabı.

Təxirə salınmış vergi aktivləri və öhdəlikləri üzrə uçot hesablarında müxabirləşmələr, uyğun subhesabların açılması AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

422 saylı “Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabı üzrə tənzimləmələr

422 saylı hesabın təyinatı yuxarıda qeyd edilən qaydaların 36.5 bəndində şərh edilib. Həmin bəndə görə “bu hesabda mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi zamanı digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

422 saylı “Digər təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabında hesabat dövründə yaranmış vergi tutulan müvəqqəti fərqlərin və hesabat tarixində qüvvədə olan vergisi dərəcəsinin hasili kimi müəyyən edilmiş məbləğlər uçota alınır. Hesab üzrə mühasibat yazılışları verilərkən nəzərə alınmalı tələblər aşağıdakı cədvəldə verilib:

Təxirə salınmış vergi öhdəliklərinin analitik uçotu vergi tutulan müvəqqəti fərqin yarandığı aktiv və ya öhdəliklərin növlərinə uyğun olaraq aparılır.

Mühasibat yazılaşlarına praktik nümunə 

Əsas vəsaitin yenidən qiymətləndirilməsi təxirə salınmış vergi öhdəliyinin yaranmasına ən çox səbəb olan hallardan biridir. Müəssisə əsas vəsaitini (məsələn, bina və ya avadanlıq) bazar dəyərinə uyğunlaşdırmaq üçün yenidən qiymətləndirir. Uçot məlumatları aşağıdakı kimidir:

• əsas vəsaitin balans dəyəri – 50 000 manat;

• əsas vəsaitin yenidən qiymətləndirilmiş dəyəri – 70 000 manat;
• yenidən qiymətləndirmə nəticəsində yaranan artım – 20 000 manat;
• gəlir vergisi dərəcəsi – 20%.

Müəssisə bu artımı vergi məqsədləri üçün dərhal tanımır. Vergi ödənişi yalnız əmlak satıldıqda və ya amortizasiya hesablandıqda yaranır. Mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlar bu artımın gələcəkdə vergi öhdəliyi yaradacağını tələb edir. Buna görə də, 20000 manatın 20%-i qədər təxirə salınmış vergi öhdəliyi tanınır. Tövsiyə olunan mühasibat yazılışları aşağıdakı kimi olacaq:

1 avqust 2025-ci il tarixindən etibarən Birbank kartları üzrə bonus mexanizmi yenilənib. Yeni şərtlər çərçivəsində istifadəçilər partnyor ticarət və xidmət məntəqələrində etdikləri ödənişlərə görə artıq keşbek deyil, limitsiz Umico bonusları qazanırlar. Bu dəyişiklik daha çox qazanc imkanı yaradır və müştəri təcrübəsini daha da zənginləşdirir.

Belə ki, daha öncə Birbank Cashback və Birbank Star kart sahibləri partnyor məntəqələrdə etdikləri alış-veriş zamanı keşbek qazanırdılarsa, yeni qaydalara əsasən bu ödənişlərə görə Umico bonusları təqdim olunur. Bonusların məbləğinə heç bir limit tətbiq olunmur. Yenilikdən faydalanmaq üçün Birbank mobil tətbiqində müvafiq ay üzrə ən azı bir Umico bonusu kateqoriyası seçilməlidir. Əgər istifadəçi keşbek kateqoriyasını seçərsə, partnyor ödənişləri üzrə bonus əldə edə bilmir. Yalnız Umico bonus kateqoriyasının seçilməsi ilə limitsiz bonus toplamaq mümkündür.

Yenilənmiş sistem istifadəçilərə həm seçilmiş bonus kateqoriyası, həm də partnyor məntəqələrdə alış-veriş üzrə bonus qazanmaq imkanı yaradır. Məsələn, əgər cari ay üçün müştəri “Hotellər – 3%” bonus kateqoriyasını seçibsə və ödəniş etdiyi hotel 5% bonus təqdim edən partnyordursa, o həm 3% kateqoriya bonusunu, həm də 5% partnyor bonusu qazanır. Nəticədə müştəri həmin əməliyyat üzrə ümumilikdə 8% Umico bonusu əldə edir.

Hazırda Birbank Cashback və Birbank Star kartlarında aylıq limit keşbek kateqoriyaları üçün ümumilikdə 50 AZN, Umico bonus kateqoriyaları üçün isə ümumilikdə 100 AZN təşkil edir. Həmçinin Birbank Premium Cashback və Birbank Umico kartları üçün bonus kateqosiyasında 100 AZN limit tətbiq olunur. Müştərilər uyğun Birbank kartlarından istifadə etməklə bu imkanlardan yararlana bilərlər.

Daim ən son rəqəmsal yeniliklər və bank məhsulları təqdim edən Kapital Bank-ın əmtəə nişanı olan Birbank, 3 milyondan çox aktiv istifadəçisi olan mobil tətbiqi, 121 filial və 52 şöbədən ibarət Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi ilə müştərilərinin xidmətindədir. Bank 2025-ci ilədək ölkənin birinci bankı Kapital Bank adı altında müştərilərinə xidmət göstərib və Paşa Holding-ə daxildir. Kapital Bank isə hazırda maliyyə institutu olaraq fəaliyyətini davam etdirir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün  https://birbank.az/ saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz.

Qanunvericiliyə əsasən, dövlət orqanlarına və sosial fondlara  bağışlanan əmlaklara görə vergi hesablanmır. Ancaq həmin əmlakların əldə edilməsi üçün xərclənən ƏDV məbləğlərinin əvəzləşdirilməsi aktual olaraq qalır. Mövzunu iqtisadçı ekspert Mahmud Abasquliyev şərh edir.  

Vergi Məcəlləsinin 160.4-cü maddəsinə əsasən, hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən daşınar və daşınmaz əmlakların, qeyri-maddi aktivlərin, habelə əmlak kompleksi şəklində müəssisələrin dövlət orqanlarına (qurumlarına), eləcə də siyahısı müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən təsdiq edilən ictimai və sosial məqsədlər üçün yaradılmış fondlara əvəzsiz olaraq verilməsi vergi tutulan əməliyyat sayılmır.

Sahibkarları düşündürən əsas məqamlardan biri də bu prosesi həyata keçirən zaman alınan əsas vəsaitlərə görə ödənilən ƏDV məbləğinin əvəzləşdirilməsi ilə bağlıdır. Bəs bu mümkündürmü?

Vergi Məcəlləsinin 175.6-cı maddəsinə əsasən, cari ildə alınan əsas vəsaitlər (daşınar və daşınmaz əmlaklar) dövlət qurumlarına və ictimai məqsədlər üçün yaradılmış fondlara əvəzsiz verilsə də, onlara görə qarşı tərəfə ödənilən 18 faizlik ƏDV məbləği əvəzləşdirilə bilər.

Misal: Müəssisə 2025-ci ilin avqust ayında əsas məbləği 100.000 manat, ƏDV məbləği 18.000 manat olan nəqliyyat vasitəsini qanunvericiliyə müvafiq formada ödəniş edərək alıb. Həmin nəqliyyat vasitəsini cari ayda dövlət qurumuna əvəzsiz olaraq verib.

Avqust ayı üzrə ƏDV bəyannaməsi:

Əlavə 3-cü bölmə 2-ci hissə

ƏDV-yə cəlb edilməyən məbləğ = 100.000 manat (təqdim etmə və daxil olma xanası)

Əvəzləşdirilən məbləğ (318-ci xana) = 18.000 manat olacaq.

Mənbə: vergiler.az