Blog Full

“Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər” hesabı

İşsizlikdən sığorta haqqı, icbari tibbi sığorta haqları həm işçi, həm də işəgötürən tərəfindən ödənilməli olan icbari ödənişdir. Belə öhdəliklərin uçotu 523 saylı “Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər” hesabında aparılır. Bu hesab vergilər və digər məcburi ödənişlər üzrə yaranan öhdəlikləri özündə əks etdirən Hesablar Planının 52-ci maddəsində açılan hesablardan biridir.

İşsizlikdən sığorta haqqı, habelə icbari tibbi sığorta haqları qanunvericilikdə müəyyən edilmiş digər icbari ödənişlər kimi işçiyə hesablanmış əməkhaqqı əsasında hesablanır.

Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər həm işçinin gəlirləri hesabına, həm də işçinin xeyrinə olmaqla işəgötürənin hesabına müəyyən olunur.

İşçiyə ay ərzində işlədiyi günlərə verilən məbləğ qanunvericilikdə müəyyən edilmiş qaydada hesablanmış əməkhaqqı ilə məcburi tutulmaların fərqi kimi ödənilir.

Mühasibat uçotu subyektlərində AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  əsasında uçot hesabları açılır, həmin hesablar üzrə müxabirləşmələr verilir. 523 saylı “Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər” bu qaydaların 42.1 maddəsi üzrə açılan hesablardan biridir. Digər iki hesab aşağıdakılardır:

• 521 №li “Vergi öhdəlikləri”;
• 522 №li “Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər”.

Hesab üzrə tənzimləmələr

Öhdəlik (passiv) hesabı  olan 523 №-li “Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər” hesabında mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi zamanı Azərbaycan Respublikasının qanununlarına əsasən hesablanmış, tutulmuş və hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməli olan digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəlikləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər yarandıqda mühasibat yazılışlarına yuxarıda qeyd edilən qaydaların 42.22.-ci, öhdəliklər ödənildikdə 42.25.-ci, üçüncü şəxs tərəfindən ödənildikdə isə 42.26.-cı bəndi tətbiq edilir.

İstehsal prosesilə əlaqədar olmayan sahədə  müxabirləşmə nümunəsi

523 saylı “Digər məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər” hesabı üzrə uçotla bağlı belə bir nümunəyə baxaq. “A” MMC-nin 5 nəfər işçisinin əməkhaqqı məlumatları aşağıdakı kimidir:

1-ci işçi – 1200 manat;

2-ci işçi – 1200 manat;

3-cü işçi – 1100 manat;

4-cü işçi – 900 manat;

5-ci işçi — 600 manat.

Cəmi hesablanan əməkhaqqı 5000 manat təşkil edir. Tutulmalar hər bir işçi üzrə ayrı-ayrılıqda edilir, uçota alınan zaman isə cəmlənir.

İşçi tərəfindən ödənilən işsizlikdən sığorta, icbari tibbi sığorta haqlarının uçotu belə olacaq:

İşəgötürən tərəfindən ödənilən işsizlikdən sığorta, icbari tibbi sığorta haqlarının uçotu isə belədir:

Ödəniş işsizlikdən sığorta, icbari tibbi sığorta haqqı üzrə ayrı-ayrılıqda həyata keçirilir:

İstehsalla əlaqədar sahədə müxabirləşmə nümunəsi

“A” MMC dəmir qapıların istehsalı ilə məşğul olan müəssisədir. Müəssisənin 35 nəfər işçisinin 27-si istehsal binasında, 8-i isə inzibati binada işləyir. İnzibati binada işləyən işçilərdən fərqli olaraq istehsalatda çalışan işçilərin əməkhaqqı xərcləri, o cümlədən məcburi ödənişlər istehsalat məsrəflərinə aid edilir.

İstehsal binasında işləyən işçilər üçün cəmi hesablanmış əməkhaqqı 14050 manat təşkil edir.

İşsizlikdən sığorta və icbari tibbi sığorta haqqı üzrə hesablanmış faizlər 

“A” MMC tərəfindən may ayının sonunda işçilərin əmək haqqıları ödənilib. Lakin hesablanmış işsizlikdən sığorta, icbari tibbi sığorta haqları müəyyən edilmiş müddət ərzində ödənilmədiyindən faiz hesablanmışdır.

İşçi hesabına, işəgötürən hesabına işsizlikdən sığorta haqqı üzrə hesablanan faiz məbləği ümumilikdə 56 manatdır.

İşçi hesabına, işəgötürən hesabına icbari tibbi sığorta haqqına görə hesablanan faiz məbləği ümumilikdə 85 manatdır.

Məcburi ödənişlər üzrə hesablanmış faizin uçotu aşağıdakı kimidir:

İşsizlikdən sığorta haqqı barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün buraya, icbari tibbi sığorta haqqı barədə isə buraya keçid ala bilərsiniz.

Azərbaycana humanitar yardım kimi gətirilən mallar, mövcud qaydada qeydiyyatdan keçmiş humanitar təşkilatlarla yanaşı hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən idxal edilən zaman yalnız Nazirlər Kabinetinin razılığı ilə vergidən azad edilə bilər.

“Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Qanunun tətbiqi və “Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin təsdiq edilməsi, qüvvəyə minməsi və bununla bağlı hüquqi tənzimləmə məsələləri haqqında” Qanununun icrasına dair Prezident İlham Əliyevin fərmanına edilən dəyişikliklərdə öz əksini tapıb.

Əvvəllər belə malların siyahısı Beynəlxalq Humanitar Yardım üzrə Respublika Komissiyasının razılığı ilə müəyyən olunurdu.

Qeyd edək ki, Azərbaycana humanitar yardım kimi gətirilən mallar əlavə dəyər vergisindən (18 %) azaddır.

Mənbə: report.az

İstehsalat təqvimi

Respublikamızda iş vaxtının uçotu, iş və istirahət günlərinin bölüşdürülməsi qrafikinin zəruriliyi qanunla müəyyən olunub. Bu zaman iş qrafikinin yaradılmasının müəyyən aspektlərini müəyyən edən çoxsaylı normativ hüquqi aktlar nəzərə alınır. Bu məqsədlə insan resurslarının idarə edilməsi ilə məşğul olan mütəxəssislərin gündəlik istifadə etdiyi belə sənədlərdən biri istehsalat təqvimidir.

 

İstehsal təqvimi iş vaxtına nəzarət və onun idarə edilmişi üçün faydalı bir vasitədir. Təqvim:

• iş proseslərinin planlaşdırılması;
• əmək resurslarından optimal istifadəyə;
• müəssisənin məhsuldarlığını artırmağa kömək edir.

İstehsalat təqvimi haqqında daha geniş məlumatı buradan ala  bilırsiniz.

İş vaxtı

“İş vaxtı”, “iş vaxtının rejimi”, “iş vaxtının uçotu” kimi anlayışlar Əmək Məcəlləsinin dördüncü bölməsində şərh olunur. Məcəllənin 89-cu maddəsinə görə “Tam iş vaxtı — müddəti bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş həftəlik və gündəlik iş saatları ərzində işçilərin əmək funksiyasını yerinə yetirməsi üçün müəyyən edilmiş zamandır.”

Gündəlik işin müddəti, onun başlama və bitmə vaxtı, işdə fasilələr daxili əmək qaydaları, əmək və kollektiv müqavilələr ilə müəyyən edilmiş şərtlərə uyğun təyin olunur. Qanunvericiliyə əsasən gündəlik normal iş vaхtının müddəti 8, həftəlik normal iş vaхtının müddəti isə 40 saatdan artıq olmamalıdır.

Tam və natamam iş vaxtının əsas xüsusiyyətləri haqqında bu məqalədə daha geniş məlumat verilib.

İş vaxtına istehsal təqvimi vasitəsi ilə nəzarət

İstehsalat təqvimi iş vaxtına nəzarət vasitəsi kimi effektli alətdir. O, müəssisənin fəaliyyətini planlaşdırmağa, resursları düzgün istifadə etməyə və işçilərin iş vaxtını idarə etməyə imkan verir. Bunlar isə öz növbəsində işçilərin hüquqlarının qorunması, habelə əmək qanunvericiliyinə  uyğunluğun təmin edilməsi üçün vacibdir. Bu isə öz növbəsində maliyyə sanksiyaları, cərimələr, məhkəmə çəkişməsindən qaçmaq deməkdir. Nəticədə, vaxt və maliyyə itkilərinin qarşısı alınır. Aşağıda istehsalat təqvimini nəzarət aləti kimi şərh edən bir neçə nümunə verilib.

İş günləri və istirahət günlərinin tənzimlənməsi

İstehsalat təqvimi iş, istirahət və bayram günlərini müəyyənləşdirir;

Necə nəzarət olunur:

• təqvimdə iş günləri və qeyri-iş günləri dəqiq şəkildə qeyd olunub;
• iş vaxtına uyğun olaraq istirahət günlərinin balansı təmin edilir.

Fayda: işçilərin yorğunluğu azaldılır, istirahət vaxtı ilə iş vaxtı arasında balans qorunur.

Növbəli iş rejimlərinin idarə olunması

Təqvim növbəli iş rejimlərində işçilərin növbələrini izləmək və koordinasiya etmək üçün əsas rol oynayır.

Necə nəzarət olunur:

• hər bir işçinin iş saatları və növbələri təqvimdə qeyd edilir;
• təqvimdəki növbə cədvəlləri ilə faktiki işlənmiş saatlar müqayisə olunur.

Fayda: işçilər arasında növbələrin ədalətli bölgüsü təmin edilir, növbələr arası üst-üstə düşmələr və fasilələr idarə olunur.

Əlavə iş saatlarının qeydiyyatı və onlara nəzarət

İstehsalat təqvimi əlavə iş saatlarını izləmək üçün vasitə rolunu oynayır.

Necə nəzarət olunur:

• təqvimdə normadan artıq işlənən saatlar qeyd olunur;
• əlavə işlərin qanunvericiliyə uyğun olub-olmadığı yoxlanılır.

Fayda: işçilərə əlavə iş üçün düzgün ödənişlər təmin edilir, normadan artıq işlərin səbəbləri analiz edilir və optimallaşdırılır.

Məhsuldarlığın artımına üçün nəzarət

Təqvim vasitəsilə iş vaxtı məhsuldarlığa uyğun optimallaşdırılır.

Necə nəzarət olunur:

• gündəlik və aylıq istehsalat hədəfləri qeyd edilir.
• faktiki işlənmiş vaxt və görülən işlər arasında uyğunluq yoxlanılır;

Fayda: işçilərin vaxt itkisi minimuma endirilir, istehsalat hədəflərinə çatmaq üçün iş vaxtından daha səmərəli istifadə olunur.

Qısaldılmış və xüsusi iş rejimlərinin idarə olunması

İstehsalat təqvimi qısaldılmış iş günlərinin və xüsusi rejimlər istehsalat təqvimində idarə olunmasında istifadə edilə bilər.

Necə nəzarət olunur:

• təqvimdə qısaldılmış iş günləri və xüsusi hallara uyğun iş rejimləri göstərilir;
• hər bir işçinin həmin günlərdə çalışdığı vaxt təqvimlə müqayisə edilir.

Fayda: işçilərin qanuni hüquqlarına uyğun iş saatları tənzimlənir.

Elektron sistemlərdən istifadə

Müasir müəssisələrdə istehsalat təqvimi elektron nəzarət vasitələri ilə inteqrasiya olunur.

Necə nəzarət olunur:

• təqvim ERP (Enterprise Resource Planning) və ya HRM (Human Resource Management) sistemlərində tətbiq olunur;
• elektron cədvəllər vasitəsilə real vaxt rejimində iş saatları izlənilir.

Fayda: mümkün insan səhvlərinin qarşısı alınır, şəffaflıq artır və hesabatlar avtomatik olaraq tərtib olunur.

İş vaxtı itkilərinin analizi

İstehsalat təqvimi iş vaxtı itkilərini müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilir.

Necə nəzarət olunur:

• planlaşdırılmış iş saatları ilə faktiki iş saatları arasında fərqlər təqvimə əsaslanaraq analiz edilir.
• səbəblər (gecikmələr, texniki problemlər və s.) təhlil olunur və tədbirlər görülür.

Fayda: vaxt itkisi azaldılır və işçilərin məhsuldarlığı artırılır.

Nəticə

Beləliklə, istehsalat təqvimi iş vaxtına nəzarət vasitəsi kimi:

• iş vaxtının planlaşdırılmasın və izlənilməsin təmin edir.
• növbəli iş rejimlərinin, əlavə işlərin və istirahət vaxtlarının idarə olunmasın asanlaşdırır.
• işçilərin məhsuldarlığını artırır və qanunvericiliyə uyğunluğu təmin edir.
• şəffaflıq və hesabatlılığı yüksəldir.

Sonda qeyd edək ki, istehsalat təqvimi  Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi tərəfindən bütün mövcud dövlət qaydaları və Əmək Məcəlləsinin tələbləri nəzərə alınmaqla hazırlanır və təsdiq edilir. Təqvim müxtəlif sahələrdə, o cümlədən, kənd təsərrüfatı, sənaye, xidmət sektoru  və s. geniş tətbiq olunur.

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir. 

Əmək Məcəlləsinin 73-cü maddəsinin 1-ci hissəsinin öncəki və cari redaksiyasını bir cədvəldə təqdim edirik ki, həmkarlarımız üçün dəyişikliklərin mahiyyəti tam aydın olsun:

Maddə 73. Müddətli əmək müqaviləsinə xitam verilməsi qaydası

 

İndi isə Əmək Məcəlləsinin 73-cü maddəsinin 1-ci hissəsi ilə bağlı bəzi məqamlara aydınlıq gətirək. Dəyişikliyə qədər müddətli əmək müqaviləsinin bitməsi ilə bağlı işəgötürən tərəfindən işçiyə müddət başa çatmadan öncə xəbərdarlıq verməsi qanunvericilikdə nəzərdə tutulmamışdı. Yəni, işəgötürən müqavilə müddəti bitdikdən sonrakı 1 həftə ərzində əmək müqaviləsinə xitam verə bilirdi. Yeni dəyişiklikdən sonra əgər işəgötürən müddətli əmək müqaviləsinə müddətin bitməsinə görə xitam vermək istəyirsə, mütləq işçiyə xəbərdarlıq etməlidir. Maddənin tələblərini misalla izah etmədən öncə bir məqamı vurğulayaq ki, Əmək Məcəlləsində edilən dəyişiklik Rusiya təcrübəsində çoxdan tətbiq edilirdi. Məlumat üçün bildirək ki, Rusiyanın əmək qanunvericiliyində müddətli əmək müqaviləsinin bitməsi ilə bağlı işçiyə xəbərdarlıq edilməsi nəzərdə tutulub. Rusiya Əmək Məcəlləsinin 79-cu maddəsinə əsasən, işəgötürən tərəfindən işçiyə işdən çıxarılmağa ən azı üç təqvim günü qalmış əmək müqaviləsinin müddətinin başa çatmasına görə ona xitam verilməsi barədə yazılı məlumat verilməlidir.

Azərbaycan qanunvericiliyində yeni dəyişikliklərin müxtəlif hallarını nəzərdə tutan misal vasitəsilə izah edək.

Misal: İşəgötürən 10 yanvar 2024-cü il tarixdə işçi ilə 8 aylıq əmək müqaviləsi imzalayıb. Müqavilə müddəti 10 sentyabr 2024-cü il tarixdə başa çatmalıdır.

Birinci hal

İşəgötürən 20 avqust 2024-cü il tarixdə işçiyə kağız daşıyıcıda xəbərdarlıq edir ki, müddətli əmək müqaviləsinin müddəti qurtardıqda, yəni 10 sentyabr 2024-cü il tarixdə müqaviləyə xitam verəcək. Bu zaman işəgötürən Əmək Məcəlləsinin 73-cü maddəsinin birinci hissəsindəki müddətli əmək müqaviləsinin müddətinin bitməsinə azı bir həftə qalmış tələbini gözləmiş olacaq.

İkinci hal

İşçi 25 avqust 2024-cü il tarixdə işəgötürənə bildirir ki, müddətli əmək müqaviləsinin artırılmasını istəmir. İşəgötürən müddətli əmək müqaviləsinin artırılmasında maraqlı olsa belə, əmək müqaviləsinin müddətinin bitdiyi gün ona xitam verməlidir. Çünki işçi Əmək Məcələsinin tələblərinə uyğun olaraq xəbərdarlıq müddətini gözləməklə xəbərdarlığını həyata keçirib.

Üçüncü hal

İşəgötürən 8 sentyabr 2024-cü il tarixdə işçiyə xəbərdarlıq göndərir ki, 10 sentyabrda başa çatan əmək müqaviləsinin müddəti uzadılmayacaq. İşəgötürən əmək müqaviləsinin müddətinin bitməsi haqqında ən azı bir həftə tələbi ilə bağlı xəbərdarlıq müddətini ötürdüyü üçün əmək müqaviləsi növbəti 8 ay müddətinə uzadıla bilər.

Dördüncü hal

İşçi 7 sentyabr 2024-cü il tarixdə müddətli əmək müqaviləsinin bitməsi ilə bağlı işəgötürəni xəbərdar edir. Amma işəgötürən işçinin ən azı bir həftəlik xəbərdarlıq müddətini ötürdüyünü bildirərək müddətli əmək müqaviləsinin 8 aylıq müddətə artırılacağını bildirir. Bu zaman işçi 8 aylıq müddəti gözləmək istəmədiyi halda, 69-cu maddənin tələblərinə uyğun olaraq işdənçıxma ərizəsini təqdim edə bilər. İşəgötürən işçini 10 sentyabr 2024-cü il tarixdən sonra işdən azad edərsə, xitamla bağlı ǝmrdə xitamın əsasını müqavilənin müddətini bitməsi kimi yox, işçinin öz ərizəsi ilə işdən çıxması kimi qeyd etməlidir.

İşəgötürən və işçi tərəfindən xəbərdarlıq müddətini xüsusi qeyd etməkdə məqsədimiz odur ki, həmkarlarımız müddətli əmək müqaviləsinin bitməsi ilə bağlı tələbləri gözləsinlər.

Mənbə: vergiler.az