Blog Full

Əsas vəsaitlərin faydalı istismar müddəti

Müəyyən zaman daxilində hər şey, o cümlədən torpaq, tikili və avadanlıqlar da köhnəlir, öz dəyərini itirir. Onların dəyərlərini tədricən istehsalında iştirak etdikləri məhsulun maya dəyərinə köçürürlər. Bu proses torpaq, tikili və avadanlıqların amortizasiyası, tam köçürülmə müddəti isə faydalı istifadə müddəti adlanır. Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi (amortizasiya) üzrə hesablamalar zamanı belə aktivlərin faydalı istifadə müddətini müəyyən etmək zərurəti yaranır.

Aktivin faydalı istismar müddəti müəyyən edilən zaman aşağıdakı amillər nəzərə alınmalıdır:

1. Müəssisənin aktivdən gözlənilən istifadəsi – onun ehtimal olunan imkanlarına yaxud fiziki istehsal gücünə əsasən müəyyən edilir;
2. Ehtimal edilən fiziki köhnəlmə – istismar amillərindən asılıdır (məsələn, aktivdə istifadəsi gözlənilən növbələrin sayı, təmir, texniki xidmət, saxlanılma şəraiti, boşdayanma dövründə aktivə qulluq);
3. İstehsal prosesinin dəyişilməsi, yaxud təkmilləşdirilməsi, habelə aktivdən istifadə etməklə istehsal olunan məhsullara bazarda tələbatın dəyişilməsi ilə əlaqədar meydana çıxan mənəvi yaxud kommersiya cəhətdən köhnəlmə;
4. Aktivdən istifadə üzrə hüququ, həmin qəbildən olan məhdudiyyətlər (məsələn, aktivlərin icarəyə verilmə müddəti).

Torpaq, tikili və avadanlıqlar kimi tanınmış aktivin faydalı istifadə müddəti müəssisə üçün onun ehtimal edilən faydalılığı nəzərə alınmaqla müəyyən edilir.

Mühasibat uçotunda torpaq, tikili və avadanlıqların amortizasiyası

Mənəvi, yaxud kommersiya cəhətdən köhnəlmə, aktivin boşdayanması zamanı fiziki köhnəlmə aktivdən istifadədən alınan iqtisadi faydanın azalmasına gətirib çıxarır və onun faydalı istifadə müddətini azaldır. Bunu nümunədə şərh edək.

Nümunə 1. Faydalı istifadə müddəti 5 il olan torpaq, tikili və avadanlıqlar kimi uçota alınmış obyektinin maya dəyəri 12000 manat, ləğvolunma dəyəri 2000 manat təşkil edir. İki ildən sonra obyektin istifadəsi nəzərdən keçirilmiş, onun ləğvetmə dəyəri 1000 manat təşkil etmiş, yerdə qalan faydalı xidmət müddəti 4 il müddətində tanınmışdır. Ləğvetmə dəyərinin və faydalı istifadə müddətinin yenidən nəzərdən keçirilməsi ilə əlaqədar amortizasiya ayırmalarının dəyişdirilmiş məbləğinin hesablanması aşağıdakı cədvəldə təqdim olunur (cədvəl 1):

Cədvəl 1. Torpaq, tikili və avadanlıqların amortizasiyası zamanı dəyişdirilmiş məbləğin hesablanılması (manatla)

Yəni, vergi uçotundan fərqli olaraq mühasibat uçotunda əsas vəsaitlər üçün konkret amortizasiya dərəcəsi mövcud deyildir. Torpaq, tikili və avadanlıqların amortizasiyası üzrə hansı dərəcənin hansı əsas vəsaitə tətbiq etməyə yuxarıda sadaladığımız meyarları nəzərə almaqla müəssisə özü qərar verir.

Nə zaman ki, aktiv istifadə üçün yararlı olur, onda amortizasiyanın hesablanılmasına başlanılır.

Amortizasiya hesablanmasının dayandırılması

Amortizasiya hesablanması aşağıdakı iki tarixdən daha əvvəlki tarixlə dayandırılır:

1. Aktivin satış üçün nəzərdə tutulmuş formada təsnifləşdirildiyi tarixə (IFRS 5 “Satış üçün nəzərdə tutulan uzunmüddətli aktivlər və dayandırılmış fəaliyyət”);
2. Aktivin tanınmasının dayandırıldığı tarixə torpaq, tikili və avadanlıqların obyektinin balans dəyərinin tanınması mütləq qaydada xaric olduqda, ya da onun istismarından hər hansı bir gələcək iqtisadi fayda gözlənilmədikdə.

Hesablanma aşağıdakı hallarda dayandırılmır:

• aktivdən istifadə ümumiyyətlə dayandırıldıqda yaxud ondan fəal istifadə edilmədikdə;
• təmir edildikdə və ona xidmət göstərildiyi vaxtda.

Əgər torpaq, tikili və avadanlıqların amortizasiyası tam şəkildə həyata keçirilibsə hesablanma sonlandırılır.

Həmçinin, qeyd edək ki, istehsal vahidi metodu tətbiq olunan hallarda da ayırmalar sıfıra bərabər ola bilər (aktiv vasitəsilə hər bir məhsul istehsal olunmadıqda).

Torpağa görə amortizasiya hesablanırmı?

Belə bir sual yarana bilər: torpaq sahələri və onların üzərində olan binalar onlar birlikdə satın alınsalar uçotda ayrıca obyektlər kimi əks etdirilməlidirlər ya ayrı?

Bununla bağlı qeyd edə bilərik ki, bəli, onların hər biri ayrıca əsas vəsait hesab olunduğundan bir yerdə yaxud ayrıca alınması heç bir əhəmiyyət daşımır.

Lakin ayrıca əsas vəsait kimi qeydə alınmasına baxmayaraq torpağın istifadə müddəti qeyri-məhdud olduğu üçün ona torpaq, tikili və avadanlıqların amortizasiya hesablanılması qaydalarının tətbiqi nəzərdə tutulmur. Bu münasibət zibil tullantılarının atılması üçün nəzərdə tutulan karyerlər və meydançalar qismində istifadə olunan torpaq sahələrə də aiddir.

Bu binalara aid deyil, onların xidmət müddəti məhduddur. Bu səbəblə də onlar amortizasiya edilən aktivlər siyahısında yer alıblar.

Binanın yerləşdiyi torpağın dəyərinin artması yaxud azalması binanın amortizasiya məbləğinə təsir göstərmir.

Nümunə 2. Sex binasının inşası üçün torpaq sahəsi satın alınmışdır. Həmin torpaq sahəsinin ümumi dəyəri 113000 manat, o cümlədən həmin torpaq sahəsinə ödənilən məbləğ 100000 manat, daşınmaz əmlak üzrə komisyon agenti xərci – 3000 manat, bu torpaq sahəsində yerləşən köhnə binanın sökülməsi xərcləri 10000 manat təşkil edir. Belə ehtimal edilir ki, torpaq sahəsində tikilən yeni sex binasının faydalı istifadə müddəti 20 ilə bərabər olacaq. Torpaq sahəsinin 103000 manata (100000+3000) bərabər olan dəyəri amortizasiya məruz qalmır torpaq sahəsində yerləşən köhnə binanın sökülməsinə çəkilən xərclər 10.000 manat təşkil edir və o, 20 il ərzində amortizasiya olunmalıdır.

Bir sıra hallarda torpaq sahəsi özü-özlüyündə faydalı istismar müddətinə malik ola bilər. Belə hallarda torpaq, tikili və avadanlıqların amortizasiyası üçün elə bir üsul tətbiq edilməlidir ki, gələcək iqtisadi səmərəni əks etdirə bilsin. Belə ki, əgər torpaq sahəsi maliyyə icarəsinə verilirsə, onun faydalı istifadə müddəti icarə müddəti ilə məhdudlaşır.

“Sosial müdafiəyə xüsusi ehtiyacı olan və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən vətəndaşlar üçün kvota tətbiq edilməsi Qaydası”nın və “Kvota şamil edilməyən müəssisələrin Siyahısı”nın təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2005-ci il 22 noyabr tarixli 213 nömrəli Qərarında dəyişiklik edilməsi barədə

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 119-cu maddəsinin səkkizinci abzasını rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti qərara alır:

“Sosial müdafiəyə xüsusi ehtiyacı olan və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən vətəndaşlar üçün kvota tətbiq edilməsi Qaydası”nın və “Kvota şamil edilməyən müəssisələrin Siyahısı”nın təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2005-ci il 22 noyabr tarixli 213 nömrəli Qərarında (Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2005, № 11, maddə 1073 (Cild I) aşağıdakı dəyişikliklər edilsin:

1. Adında və 1-ci hissədə “vətəndaşlar” sözü “şəxslər” sözü ilə əvəz edilsin.
2. Həmin Qərarla təsdiq edilmiş “Sosial müdafiəyə xüsusi ehtiyacı olan və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən vətəndaşlar üçün kvota tətbiq edilməsi Qaydası” üzrə:

2.1. adında, preambulasında, 1.1-ci bəndin birinci abzasında, 1.3-cü bəndin birinci və yeddinci abzaslarında, 3.3-cü, 3.4-cü bəndlərdə ismin müvafiq hallarında “vətəndaşlar” sözü ismin müvafiq hallarında “şəxslər” sözü ilə əvəz edilsin;

2.2. 1.2-ci bəndə “orta” sözündən sonra “illik” sözü əlavə edilsin;

2.3. 2.1-ci və 2.2-ci bəndlər aşağıdakı redaksiyada verilsin:

“2.1. Bu Qaydanın 1.2-ci bəndinə uyğun olaraq müəyyən edilən kvota Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin (bundan sonra – Nazirlik) Mərkəzləşdirilmiş elektron informasiya sistemində (bundan sonra – MEİS) qeydə alınmış məlumatlar əsasında 2 real vaxt rejimində MEİS tərəfindən avtomatlaşdırılmış qaydada hesablanır. Kvota müəyyən edilərkən alınan nəticələr tam ədəd olmadıqda MEİS tərəfindən ən yaxın tam ədədə yuvarlaqlaşdırılır.

2.2. İşəgötürənlər kvota barədə məlumatı kvota müəyyən edildiyi gündən 5 (beş) iş günü müddətində “e-sosial” internet portalında yaradılmış elektron kabinetləri vasitəsilə əldə edirlər.”;

2.4. 2.3-cü və 2.4-cü bəndlər ləğv edilsin;

2.5. 3-cü hissə üzrə:

2.5.1. 3.1-ci bənd aşağıdakı redaksiyada verilsin: “3.1. Müəssisələr üçün kvota üzrə müəyyən olunmuş iş yerlərinə işçilərin qəbul edilməsi Nazirliyin tabeliyində Dövlət Məşğulluq Agentliyinin yerli qurumlarının (bundan sonra – Agentliyin yerli qurumları) və ya “DOST” mərkəzlərinin göndərişi ilə həyata keçirilir. İşəgötürən MEİS-in “Məşğulluq” altsistemi (bundan sonra – MAS) tərəfindən elektron qaydada təqdim edilmiş göndərişə əsasən 5 (beş) iş günü müddətində sosial müdafiəyə xüsusi ehtiyacı olan və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən şəxslərin vakansiya üzrə işə qəbulundan imtina etməsi və ya vakansiyaya uyğun işlə təmin etməsi ilə bağlı qərarı barədə göndərişdə müvafiq qeydlər aparır və bu barədə məlumatı MAS-a daxil edərək, gücləndirilmiş elektron imzası ilə təsdiqləyir.”;

2.5.2. 3.2-ci, 3.5-ci bəndlər və 4-cü hissə ləğv edilsin;

2.5.3. 3.3-cü bəndə “ehtiyacı olan” sözlərindən sonra “və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən” sözləri əlavə edilsin və həmin bənddən “şəhər, rayon Məşğulluq Mərkəzinə və ya “DOST” mərkəzinə ən geci 5 gün müddətində məlumat vermək şərtilə,” sözləri çıxarılsın; 2.5.4. 3.4-cü bəndə (hər iki halda) “ehtiyacı olan” sözlərindən sonra “və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən” sözləri əlavə olunsun və həmin bənddə “şəhər, rayon məşğulluq mərkəzləri” sözləri “Agentliyin yerli qurumları” sözləri ilə əvəz edilsin.

                                                                                                                                                                 Əli Əsədov

Azərbaycan Respublikasının Baş naziri

Bakı şəhəri, 12 mart 2024-cü il
№ 134

Mənbə: nk.gov.az

Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatının apardığı araşdırmalar göstərir ki: “…dünyada istehsal olunan sənaye məhsullarının dəyərinin təxminən üçdə biri brend, sənaye nümunəsi və texnologiya kimi “qeyri-maddi kapitala” əsaslanır.” Mühasibat uçotu subyektlərinin balansında olan qeyri-maddi aktivlərin dəyəri onun obyektinin unikallığı və tətbiqi imkanları ilə müəyyən edilir. Belə aktivləri şərh edərkən tətbiq sahələrinə, istifadə imkanlarına görə fərqlənən 3 anlayışdan istifadə edilir:

• ticarət markası;
• brend;
• əmtəə nişanı.

Ticarət markası

Marketinqdə “ticarət markası” anlayışı bu markanın məhsulunu bazarda rəqiblərdən fərqləndirməyə imkan verən müəyyən xüsusiyyətlər, obrazlar məcmusudur. Brendinq prosesi məhsulun ticarət markasının yaradılmasından başlanır, bütün digər tədbirlər üçün başlanğıc nöqtəni müəyyən edir. Ticarət markası, məhsulunuz üçün unikal bir ad, tərtibat (dizayn), korporativ bir tərz və ya şüar (sloqan) düşünüb tapdıqda, meydana çıxır. Məhsul tamamilə standartlaşdırıla, rəqib məhsullardan xüsusiyyətləri ilə fərqlənməyə bilər, amma həmin anda xüsusi bir adda və tərtibatda yeni bir məhsul yaratdınız, ona müəyyən imic verdiniz. Məhz belə xüsusiyyətlər belə qeyri-maddi aktivlərin dəyərinin formalaşmasına birbaşa təsir göstərir. Beləcə, sizin ticarət markanız meydana çıxdı.

Ticarət markasının 3 təqdimat variantı mövcuddur:

• şifahi;
• təsviri;
• kombinə olunmuş (şifahi + təsviri).

Heç də hər loqotip əmtəə nişanı deyil. Əgər sadəcə malın loqotipi çəkilibsə, amma onun təsviri qeydə alınmayıbsa, sizin əmtəə nişanınız plaqiatlıqdan müdafiə edilməyib.

Brend qeyri-maddi aktiv kimi

Brend hər hansı bir şirkətin qeyri-maddi aktividir. Onu ticarət markasından fərqləndirən əsas xüsusiyyəti var: brendin xüsusiyyətləri, obrazları məhsulu təkcə rəqiblərdən sadəcə fərqləndirmir, həm də onu tanıdır, məhsulun özü isə hədəf auditoriyasında müəyyən populyarlıq qazanır.

Başqa sözlə, brend – istehlakçının diqqətini və sevgisini qazanan məşhur ticarət markasıdır. Brendin ticarət markasından fərqi ondadır ki, onun özünəməxsus tərz əlamətləri, brandname, şüarı istehlakçı tərəfindən tanınır, eləcə də brend bazarın müəyyən hissəsinin loyallığını qazanıb, bu loqotip altında olan mallara böyük tələbat olur. Bütün bunlar brendin müəssisənin aktivi kimi tanınması zamanı qeyri-maddi aktiv dəyərinin daha yüksək müəyyən edilməsinə təsir edir.

Ticarət markası marketinq kommunikasiyası vasitəsilə brendə çevrilir. Ticarət markası, istehlakçı onun barəsində xəbər tutduqda (reklam, tanışları vasitəsilə, mağazanın piştaxtasında) və yadda saxlanıldığı anda brendə çevrilir. Ticarət markanız nə qədər çox tanınırsa, şirkətlərin brendi bir o qədər güclü olur.

Əmtəə nişanı

“Əmtəə nişanı” anlayışı – tamam başqa mövzudur. Əmtəə nişanı konkret sahibi olan, qeydə alınmış ticarət markasıdır. Brendinizə əmtəə nişanı almaqla,  sanki onu rəsmiləşdirərək pasport almış olursunuz. Brendizin hüquqi müdafiəsinə qalxmaq üçün əmtəə nişanına sahib olmanız zəruri şərtdir. Əks halda intellektual mülkiyyətiniz tanına bilməz

Sözügedən nişan qrafik təsvir edilməklə birdən artıq təsvirlərin, nişanların kombinasiyası formasında da çıxış edə bilər.

Deməli, nişanı əldə etməklə siz, digər şəxslərə sizin brenddən istifadəyə qadağa qoymuş olursunuz (françayzinq istisna olmaqla). Əmtəə nişanı qanunla qorunur. Belə qeyri-maddi aktivlərin dəyəri müəyyən edilərək, onların sahibi tərəfindən lisenziya sazişləri əsasında  başqasına verilə (satıla) bilər.

Nişanı əldə edilməsi həmcins əmtəə və xidmətlərin digər istehsalçılara məxsus əmtəələrdən fərqləndirilməsinə kömək olur.

Əmtəə nişanı istehlakçılara sizin təşkilatlanmış fəaliyyətinizdən xəbər verəcək, habelə haqsız rəqabətə qarşı qalxan rolunu oynamış olacaqdır. Təşkilatlanmış imicə sahib olmağınız məhsullarınıza qarşı inamı artıracaqdır. Hər hansı nişana sahib olmasanız, məhsulları ümumi ad altında cəm edə bilməyəcəksiniz, yəni istehlakçıları fəaliyyətlərinizdən tam məlumatlanmaqdan məhrum olacaqsınız.

Bütün bunlardan savayı müəlliflik hüququnuzu təsdiq edən sənədin olması, bunu royalti kimi franşizə formatında kənar şəxslərə verib əlavə gəlir də əldə etməyə imkan yaradır.

Uçot və müxabirləşmələr

Qeyri-maddi aktivlər müəyyən maliyyə-təsərrüfat əməliyyatları nəticəsində aktiv kimi tanınır. Belə əməliyyatların tərkibi 38 saylı “Qeyri-maddi aktivlər” adlı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartı (IAS38) və AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. Bunlar aşağıdakılardır (Qaydaların 11.18-ci maddəsi):

• ayrıca əldə edildikdə (alındıqda);
• mühasibat uçotu subyektləriın fəaliyyətlərinin birləşdirilməsi nəticəsində əldə edildikdə;
• hökumət subsidiyası hesabına əldə edildikdə;
• aktivlərin mübadiləsi nəticəsində əldə edildikdə;
• daxili imkanlar hesabına yaradıldıqda.

Qeyri-maddi aktivlərin dəyəri mühasibat uçotunun hesablar planının 101 saylı hesabının uyğun subhesabı üzrə aparılır (məsələn, 101-2 “Ticarət markalarının dəyəri”). Qeyri-maddi aktivlər uzunmüddətli aktivlərdir, onların daxiledilməsi və xaricolması üzrə müxabirləşmə nümunələri burada verilib.