Blog Full

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 19 avqust 2022-ci tarixli 320 nömrəli Qərarla 1998-ci il 15 sentyabr tarixli 189 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Məcburi dövlət sosial sığortası üzrə ödəmələrin və əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirmiş işçilərə sığortaedənin vəsaiti hesabına ödənilən müavinətin hesablanması və ödənilməsi haqqında Əsasnamə”də dəyişiklik edilmişdir.

İlk olaraq, 189 nömrəli Qərarın 8-ci hissəsi əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət, əmək qabiliyyətinin itirildiyi birinci gündən başlayaraq sağalanadək və ya tibbi sosial ekspert komissiyası (TSEK) tərəfindən əlillik müəyyən edilənədək, lakin Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 74-cü maddəsinin qeydinə uyğun olaraq bir ildən çox olmayan dövr üçün verilir. Belə ki, indiyə qədər xəstələnmə müddəti son 12 ay ərzində ümumiyyətlə, yaxud ardıcıl (eyni xəstəlik üzrə) 6 aydan çox olduqda, yoxlanmaq üçün tibbi sosial ekspert komissiyasına göndərilirdisə, qərara edilən dəyişikliyə əsasən bu müddət 1 ilədək uzadılır.

Digər dəyişiklik, əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinətin hesablanması zamanı nəzərə alınan qazanclardır. 189 nömrəli Qərarın 28-ci hissəsinə (dəyişiklikdən sonra) əsasən əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət işçinin məcburi dövlət sosial sığorta haqqı hesablanan qazancından hesablanır.

“Əgər qazancın götürüldüyü müddətdə işçi öz cədvəli üzrə bütün günləri işləməmişdirsə, bu zaman mükafatın orta aylıq məbləği işçinin hər ayda işlədiyi günlərin sayına mütənasib olaraq müəyyən edilir” hissəsi Qərardan çıxarılmışdır.

Həmçinin orta gündəlik qazancın hesablanması zamanı iş günlərinin sayından çıxılan iş günləri siyahısından “məcburi dövlət sosial sığorta haqqı hesablanmayan digər dövrlər” çıxarılmışdır.

Mükafatların necə nəzərə alınması barədə olan 30 və 31-ci hissələr isə ləğv edilmişdir.

Dəyişikliklərdən biri də uşağın anadan olmasına görə birdəfəlik müavinətin ödənilməsi ilə bağlıdır. Belə ki, 1 yanvar 2021-ci il tarixindən əvvəl doğulmuş uşaqlar üçün uşağın anadan olmasına görə birdəfəlik müavinət sığortaedən tərəfindən müraciət edildikdə verilir. 31 dekabr 2020-ci il tarixindən sonra doğulmuş uşaqlar üçün uşağın anadan olmasına görə birdəfəlik müavinət isə müraciət edilmədən Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin “Əhalinin Dövlət Reyestri” avtomatlaşdırılmış qeydiyyat informasiya sistemindən uşağın anadan olmasının qeydiyyatına dair əldə olunmuş məlumatlar əsasında avtomatlaşdırılmış qaydada təyin olunur. Birdəfəlik müavinətin təyin olunmasına dair bildiriş Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin mərkəzləşdirilmiş elektron informasiya sistemi vasitəsilə bu Əsasnamənin 73-cü hissəsi nəzərə alınmaqla sığortaolunanın elektron ünvanına və mobil telefonuna (olduğu 3 halda) göndərilir. Müavinət bank və ya poçt vasitəsilə göndərildiyi aydan sonrakı bir il ərzində müavinət təyin edilən şəxs tərəfindən alınmadığı təqdirdə dövlət sosial müdafiə fondunun hesabına geri qaytarılır və həmin uşağa görə müavinət bu Əsasnamədə nəzərdə tutulmuş qaydada müraciət edildikdə verilir.

Mənbə: nk.gov.az

“Məcburi dövlət sosial sığortası üzrə ödəmələrin və əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirmiş işçilərə sığortaedənin vəsaiti hesabına ödənilən müavinətin hesablanması və ödənilməsi haqqında Əsasnamə”də dəyişiklik edilib.

Bununla bağlı qərarı Baş nazir Əli Əsədov imzalayıb.

Qərara əsasən, 2020-ci ilin dekabrın 31-dən sonra doğulmuş uşaqlar üçün müavinət avtomatlaşdırılmış qaydada təyin olunacaq və veriləcək. 2021-ci ilin yanvarın 1-dən əvvəl doğulmuş uşaqlar üçün isə uşağın anadan olmasına görə birdəfəlik müavinət sığortaedən tərəfindən müraciət edildikdə veriləcək.

Belə ki, qərarla əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi ilə bağlı müavinətin ödənilmə müddəti ilə bağlı qeyri-müəyyənlik aradan qaldırılır.

Eyni zamanda, həmin müddət Əmək Məcəlləsinin 74-cü maddəsinin qeyd hissəsinə uyğun olaraq 1 ildən çox olmayan dövrü əhatə etməsi barədə dəqiqləşdirilir.

Sığortaolunanın məcburi dövlət sosial sığortasına cəlb olunan gəlirlərinin bir hissəsi deyil, bütün gəlirləri qazanc kimi diqqətə alınaraq müavinətin məbləğinin hesablanmasında nəzərə alınır.

Mənbə: report.az

Vergidən yayınmanın səbəbləri

Vergidən yayınma dedikdə, verginin azaldılaraq yaxud tamamən yayındırılaraq büdcəyə yönəldiməməsi istiqamətində məqsədyönlü hərəkətlər (hərəkətsizliklər) başa düşülür.

Vergidən yayınmanın hüquqi nöqteyi-nəzərdən kifayət sayda müxtəlif, çoxsaylı formaları vardır. Sözügedən formaların müəyyənləşdirilməsi, onların geniş şəkildə öyrənilməsi vergidən yayınma səbəblərinin müəyyənləşdirilməsində olduqca əhəmiyyətli sayılır. Vergidən yayınmanın şərti olaraq aşağıdakı 3 yerə ayıra bilərik:

• bilavasitə vergini ödəməmək;
• yaxud az ödəmək, habelə vergidən yankeçmə;
• qanundan istifadə edərək, onu pozmadan vergidən yayınma.

Vergidən yayınma hallarının aşkarlanması, vergidən yayınma ilə effektiv mübarizə yollarının tapılmasından ötrü ilk növbədə vergidən yayınmanın səbəbləri, mövcud prosesi doğuran hallar aşkarlanmalıdır.

Ölkədə fəaliyyətdə olan iqtisadi sistemdən, ölkənin sosial-iqtisadi vəziyyətindən, əhalinin yaşayış, gəlir səviyyəsindən, psixoloji durumundan asılı olaraq hər bir ölkədə vergidən yayınma səviyyələri fərqlənə bilər. Bəzən vergidən yayınmanın  səbəblərində də müxtəliflik olması mümkündür.

Amma vergidən yayınmanın ümumi səbəbləri mövcuddur ki, həmin səbəblərə bütün ölkələrin iqtisadiyyatlarında rast gəlinir. Bunlara aşağıdakıları aid etmək olar:

• mənəvi səbəblər;
• siyasi səbəblər;
• iqtisadi səbəblər;
• texniki – hüquqi səbəblər.

Vergidən yayınmanın mənəvi səbəbləri qanunvericiliyin xarakterilə əlaqəlidir. Vergi qanunvericiliyinin özünə xas xüsusiyyətləri, onu digər qanunlardan fərqləndirir. Yəni digər qanunlara aid ümumilik, daimilik, qərəzsizlik kimi şərtlər vergi qanunlarına şamil olunmur.

Vergiylə bağlı qanunvericiliyin ümumi olmaması ayrı-ayrı vergi ödəyicilərinə güzəştlərin verilməsində özünü biruzə verir. Müəyyən qrup vergi ödəyicilərinə güzəştlərin verilməsi, güzəştlərə sahib olmayan vergi ödəyicilərində ədalətsizlik hissinin formalaşmasına səbəb olur. Beləliklə, vergi ödəyiciləri güzəştli vergi ödəyicilərilə aralarında bərabərliyi təmin etməyə çalışırlar. Belə bərabərləşdirmə aləti kimi isə vergidən yayınmadan istifadə olunur.

Vergidən yayınmanın siyasi səbəbləri o zaman meydana çıxır ki, dövlət vergilərdən yalnız öz xərclərini ödəməyə görə deyil, həm də iqtisadi siyasətin bir aləti kimi istifadə etmiş olsun. Dövlət vergilərdən iqtisadi siyasət aləti kimi istifadə etməklə, iqtisadi sektorda müəyyən sahələrin xüsusi çəkisini azaltmaq məqsədilə vergilərin dərəcələrini yüksəldir. Bunun əksinə perspektivli hesab etdiyi , inkişaf etdirmək istədiyi sahələrdə isə vergiləri azaldır, stimul xarakterli müəyyən güzəştlər tətbiq edir. Nəticədə yüksək vergilərin tətbiq olunduğu sahələrdə bir sıra şəxslər tərəfindən vergidən yayınma halları baş verir.

Vergidən yayınmanın iqtisadi səbəblərini müəssisənin maliyyə vəziyyəti ilə əlaqəli olan səbəblər, ümumi iqtisadi konyukturanın yaratdığı səbəblər olmaqla iki qrupa ayırırlar.

Yayınmanın digər səbəbi də texniki-hüquqi səbəblər hesab olunur. Adı çəkilən səbəblər vergi sisteminin mürəkkəbliyi nəticəsində meydana çıxır. Vergi sisteminin mürəkkəb quruluşu səmərəli nəzarəti həyata keçirməyə maneçilik törədir. Nəticədə bəzi şəxslər vergidən yayınmağa imkan qazanmış olurlar.

Vergidən yayınmanın qarşısının alınması

Büdcəyə daxilolmaların həcmini artırmaq, büdcə gəlirlərinin azalmasının qarşısını almaq, iqtisadi inkişafı təmin etməkdən ötrü yayınma hallarının qarşısının alınması, belə hallarla mübarizə olduqca önəmlidir. Yayınmanın qarşısının alınması üçün əsas tədbirlərə aşağıdakılar aid edilir :

1. Yüksək dərəcələr istismara, yayınma hallarının artmasına səbəb olur. Dövlət dərəcələrin ödəyicilərinin vəziyyətinə uyğun olaraq müəyyənləşdirməli, güzəştlər həyata keçirməlidir. Lakin dövlət həmin addımı atarkən dərəcələrin, güzəştlərin elə bir həddini müəyyənləşdirməlidir ki, həm dövlət büdcəsinin gəlirlərinin həcmi azalmasın, həm də ödəyicilərin üzərinə ağır vergi yükü düşməsin.

2. Vergi sisteminin olduqca mürəkkəb olması ödəyicilərin ağır bir yük qarşısında qoyur. Vergidən yayınmanın qarşısının alınması üçün vergi sistemi sadələşdirilməli, vergi sistemi barədə vergi ödəyiciləri məlumatlandırılmalıdır.

3. Məlumdur ki, vergidən yayınma halları ilə effektli mübarizə aparmaq gücləndirilmiş vergi nəzarəti həyata keçirilməlidir. Hazırda Respublikamızda vergi ödəyicilərinin çox kiçik bir faizinə effektiv şəkildə nəzarət etmək mümkündür, vergi ödəyicilərinin böyük bir hissəsi nəzarətdən kənarda qalırlar ki, bu da yayınma hallarını artırır. Bu problemi həll etmək, nəzarət sistemini gücləndirmək üçün vergi orqanları ilə ödəyicilər arasında elektron informasiya mübadiləsi gücləndirilməli, elektorn nəzarət həyata keçirilməli, vergi orqanlarının əməkdaşlarının peşəkarlıq səviyyəsi artırılmalıdır.

4. Respublikamızda dolayı vergilərin birbaşa vergilərə nisbətdə daha yüksək paya sahib olduğunu bilirik, bu fərq də vergidən yayınma hallarını artırır. Bu fərqin aradan qaldırılması, vergidən yayınmanın qarşısının alınması baxımından faydalı ola bilər.

5. Yayınma ilə mübarizə üçün atılacaq növbəti addım isə vergi əməliyyatlarında şəffaflığın təmin edilməsidir. Bu vergi ödəyiciləri tərəfindən ciddi hesabat blankları təqdim etməklə malların alınıb – satılmasından, vergitutma məqsədləri üçün gəlirlərin və xərclərin uçotunun düzgün aparılmasından, yalnız əmək müqaviləsi hüquqi qüvvəyə mindikdən sonra fiziki şəxslərin işlərin görülməsi, xidmətlərin yerinə yetirilməsinə cəlb edilməsindən başlanır.

Müəllif: İlqar Əsədov

Bəzən müəssisə mülkiyyətində olan villa kimi çoxmərtəbəli yaşayış sahəsindən və ya torpaq sahəsindən öz sahibkarlıq fəaliyyətinin məqsədləri üçün istifadə etmir. Bəs həmin sahələr vergi uçotuna alınmalıdırmı? Suala iqtisadçı ekspert Anar Bayramov aydınlıq gətirir.

Məsələn, tutaq ki, “BB bank”dan girov müqabilində kredit götürən və bu krediti geri qaytara bilməyən şəxsin banka girov qoyduğu üçmərtəbəli yaşayış mülkü “BB bank”ın mülkiyyətinə keçib. Bu halda bank həmin əmlakı vergi orqanında uçota aldırmalıdırmı? Bankın mülkiyyətinə keçən əmlakın vergi orqanında uçota alınmamasına görə Vergi Məcəlləsinin 58.2-1-ci maddəsinə əsasən, 400 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilə bilərmi?

Vergi Məcəlləsinin 33.2-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisinin digər təsərrüfat subyekti (obyekti) olduqda həmin təsərrüfat subyekti (obyekti) vergi uçotuna alınır. Bəs “təsərrüfat subyekti (obyekti)” dedikdə nə nəzərdə tutulur? “Vergi ödəyicisinin təsərrüfat subyekti (obyekti) üzrə yenidən uçota alınması Qaydası”nın 2.0.4-cü bəndinə əsasən, “Təsərrüfat subyekti (obyekti)” – malların (işlərin, xidmətlərin) təqdim edilməsinin həyata keçirildiyi, həmçinin vergi ödəyicisinin gəlirlərinin formalaşmasında iştirak edən yerdir.

Deməli, vergi ödəyicisi girov müqabilində mülkiyyətinə keçən mülkdən öz sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə etmirsə, onun gəlirlərinin formalaşmasında iştirak etməyən həmin mülk (əmlak, torpaq sahəsi və s.) vergi ödəyicisinin təsərrüfat subyekti (obyekti) hesab edilmir və Vergi Məcəlləsinin tələblərinə əsasən, vergi ödəyicisi həmin mülkü vergi orqanında uçota aldırmaq məcburiyyətində deyil və vergi ödəyicisinə həmin mülkün uçota alınmamasına görə maliyyə sanksiyası tətbiq edilmir.

Mənbə: vergiler.az

Rezident müəssisə tərəfindən qeyri-rezidentə ödənilən cərimədən vergi tutulurmu?