Blog Full

Personalın motivasiya nəzəriyyəsi və təcrübəsi (X hissə)

IX hissəyə nəzər yetirin

Stimullaşdırmanın maddi metodları

Müxtəlif istehsallarda əməyin standart ödəniş sistemi maaş və əlavələrdən ibarətdir. İkinci göstərici müxtəlif göstəricilər əsasında formalaşır: müəyyən edilmiş istehsal standartlarının yerinə yetirilməsindən, istehsalatda iş dövrünə, təhlükəli əmək şəraitinin mövcudluğuna və s. qədər. İstehsalat işçisi üçün maaşın formalaşmasının əsas xüsusiyyəti əksər hallarda qəbul edilmiş əməkhaqqı sisteminin kollektivlə razılaşdırılması, kollektiv müqavilədə və ya üçtərəfli sahə sazişlərində təsbit edilməsi zəruriliyi olur.

Əməyi məhsuldarlığa həvəsləndirməyin ümumi yolu, əgər əməliyyatların sayı istehsal planına uyğun gəlirsə və onun çox yerinə yetirildiyi təqdirdə bir hissənin istehsalına və ya bir əməliyyatın yerinə yetirilməsinə fərqli xərclər təyin etməkdir. İkinci vəziyyətdə, əməliyyatın dəyəri daha yüksək olur. Motivasiya iki amildən – işin müəyyən hissəsini vaxtında tamamlamaq və planı çox yerinə yetirməkdən ibarətdir. Bu halda ustanın və ya menecerin əməkhaqqısındakı bonus hissəsi onların tabeliyində olan bütün işçilərin ümumi əməkhaqqı fondundan asılı olacaq. Lazım gələrsə, istehsal göstəricilərini kəskin şəkildə artırmaq və ya sahələrdən birində irəliləyiş etmək üçün əməyin ödənilməsinin akkord sistemi adlandırılan ödəniş sistemindən istifadə olunur.

Motivasiya sistemlərinin tətbiqi praktikası istehsalatda işi intellektual potensialın aktiv şəkildə daxil edilməsi ilə müşayiət olunan ciddi fiziki xərclər tələb edən təcrübə kimi qiymətləndirir. Kompensasiya kimi keçid və relaksasiyanın müxtəlif metodikalarından ibarət sosial paketin tətbiqi zəruridir. Bununla yanaşı, xidməti mənzil sahəsi, şəxsi mənzil almaqdan ötrü kredit almaq imkanı, korporativ poliklinika və idman kompleksindən pulsuz istifadə imkanı da daxil olmaqla, sosial paket Rusiya istehsal müəssisələri üçün ənənəvidir. Bu, yalnız gənc kadrları cəlb etmək üçün deyil, həm də onları saxlamaq üçün azsaylı üsullardan biridir.

Çox vaxt motivasiya sistemlərinin xaotik bir şəkildə dəyişməsi, müxtəlif istehsal sahələrində fərqli və bəzən bir-birinə kökündən zidd olan motivasiya sistemlərinin istifadə edilməsinə səbəb olur. Belə ki, inzibati heyət üçün kompensasiyanın 90 və daha çox faizini maaş təşkil edəcək, satış şöbələrinin əməkdaşları üçün nisbət müxtəlif olacaq. Belə bir şəraitdə qəbul edilmiş bütün motivasiya sistemləri üçün ədalətdən danışmaq çox çətindir. Audit problemin öhdəsindən gəlməyə kömək edəcək ki, bu da kortəbii olaraq yaranan çatışmalıqları müəyyən etməyə və motivasiya üsullarını düzəltməyə imkan verəcəkdir. Kommersiya bölmələrinin əməkdaşları üçün motivasiya sistemlərinin hazırlanmasında belə nəzərə alınmalıdır ki, möhkəm əməkhaqqı illik gəlirin ümumi məbləğinin 50% – dən az olmamalıdır.

Qeyri-maddi metodlar

“İstehsalat qabaqcılı” bayrağı və briqadalar arasında sənətkarlıq müsabiqələri, sanki, keçmişdə qalmışdır. Buna baxmayaraq, onlar yenidən dirçəldilir və bəzən xarici şirkətlərin zavodlarında tətbiq edilir, burada qeyri-maddi stimullaşdırma metodları, eləcə də həm Avropa təcrübəsinə, həm də xarici alimlərin işlərinə əsaslanır. Bununla yanaşı, konsaltinq şirkətlərinin maraqlı araşdırmalarına da rast gəlinir ki, onlar əməyin stimullaşdırılmasının ən yaxşı üsulu kimi, istehsalat qabaqcıllarının fotoşəkilləri olan lövhələr olduğunu təsvir edirlər.

Bəlkə də əvvəllər sovet, indi də xarici təcrübənin mövcud olmaq hüququ vardır, amma təcrübə göstərir ki, istehsalatda çalışan işçilərin başqa təşviq üsullarına ehtiyacı var. Bu halda əsas iki motivasiyanın ayrılmasını göstərmək olar: qiymətləndirməyə tələbat və əməyə sevgi.

Həvəsləndirmənin əsas üsulu konkret tapşırıqların yerinə yetirilməsi ilə bağlı bütün stimullaşdırma üsulları olur. Nəzərə almaq lazımdır ki, əməyin yeknəsəq prosesləri emosional tükənməyə səbəb olur, buna görə həvəsləndirmə tədbirləri kimi əmək funksiyasının istənilən dəyişiklikləri də tətbiq oluna bilər.

Həmçinin maddi bir komponent olsa da, kompensasiya səviyyəsində birbaşa əks etdirilməyən əmək şəraitinin yaxşılaşması, çox əhəmiyyətli bir motivasiya yoludur. Burada kadrlar şöbəsinin işçilərinin yaradıcılıq imkanları böyükdür. Burada gözəl, rahat iş geyimi və fabrik yeməkxanasında sağlam və qidalı yeməklərin, rahat duş, soyunma otaqlarının təşkilini də qeyd edə bilərsiniz.

Müəssisədə hər bir əməkdaşa sistemli və anlaşılan dəyərlərə əsaslanan korporativ mədəniyyətin tətbiqi həvəsləndirmənin mühüm elementi olur. Brend ənənələri, bir müəssisənin tarixi və fəhlə sülalələri onun əsas elementləri ola bilər.

Bütün nəzərdən keçirilən motivasiya üsulları müəyyən sənaye sahələrində sınaqdan keçirilmiş, zaman sınağından keçmiş və təsirli olduğu sübut edilmişdir. Müsbət daxili təcrübəni dərk etmək imkanı olan xarici elmi inkişaflara heç də güvənmək lazım deyil.

XI hissəyə nəzər yetirin

Dövlət Vergi Xidmətindən verilən məlumata görə, vergi borcunun məbləğindən və sahibkarlıq subyektlərinin ölçüsünə görə kateqoriyasından asılı olaraq borcun ödənilməsinə möhlət verilməsi üçün müraciət edilə bilər:

• Mikro və kiçik sahibkarlıq subyekti olan vergi ödəyicisinin borcu 2 000 manatdan 20 000 manatadək;
• Orta sahibkarlıq subyekti olan vergi ödəyicisinin borcu 20 000 min manatdan 100 000 manatadək;
• İri sahibkarlıq subyektinin borcu 100 000 manatdan 300 000 manatadək.

Vergi öhdəliyinin yerinə yetirilməsi müddəti vergi orqanının qərarı ilə vergi ödəyicisinin seçimindən asılı olaraq aşağıdakı qaydada uzadıla bilər:

• borcun ödənilməsinə 6 aydan çox olmayan müddətə möhlət verilməsi;
• cari vergi ödəmələri üzrə borcun ödənilməsinə təqvim ili ərzində 6 aydan çox olmayan müddətə möhlət verilməsi;
• vergi öhdəliyinin razılaşdırılmış qrafik əsasında hissə-hissə icrası şərtilə borcun ödənilməsinə 1 ildən çox olmayan müddətə möhlət verilməsi. Bu zaman ödəniş qrafiki vergi orqanı ilə vergi ödəyicisi arasında imzalanmış müvafiq aktla rəsmiləşdirilir.

Vergi ödəyicisi tərəfindən möhlət verilən dövr ərzində möhlət verilmiş borcun 75 faizi ödənildiyi halda vergi ödəyicisinin müraciəti əsasında borcun ödənilməsinə 6 aydan çox olmayan müddətə möhlət verilməsi üzrə müəyyən edilən müddət 1 ildən, vergi öhdəliyinin razılaşdırılmış qrafik əsasında hissə-hissə icrası şərtilə borcun ödənilməsinə 1 ildən çox olmayan müddətə möhlət verilməsi üzrə müəyyən edilən müddət isə 2 ildən çox olmayan müddətə yuxarı vergi orqanının qərarı ilə artırıla bilər.

Mənbə: vergiler.az

Hansı vəzifələrimiz var?

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 4-cü fəsli vətəndaşların vəzifələrini ifadə edir. Konstitusiyaya görə hər bir şəxs qanunvericiliyə əməl etməli, başqalarının hüquq və azadlıqlarına hörmət bəsləməlidir. İstər ali hüquqi sənəd, istərsə də digər qanunvericilik aktlarında xüsusi vurğulanan hal budur ki, qanuni bilməmək məsuliyyətdən azad etmir. Göründüyü kimi şəxs bilmədiyi qanunvericilik normalarını pozduğu halda məsuliyyət tədbirləri ilə üzləşəcəyindən xəbərsizdir. Bunu nəzərə alaraq başlıca vəzifələri vurğulamağı özümüzə borc bilərək bu yazını təqdim edirik.

Vergi və digər məcburi ödənişlərlə bağlı vəzifələr

Başlıca konstitusion vəzifələrdən olduğu üçün hər bir şəxs bu ölkədə yaşadığı üçün həyata keçirdiyi sahibkarlıq fəaliyyəti və ya mülkiyyətində olan əmlaka görə vergi və digər ödənişləri vermək öhdəliyi daşıyır. Sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirən şəxslər mütləq bilməlidir ki, bu fəaliyyətin icrası ilə əlaqədar mütəmadi olaraq əldə edilən gəlirdən, gəlir və xərclər çıxdıqdan sonra qalan mənfəətdən, mülkiyyətdə olan əmlakdan vergiləri Vergi Məcəlləsi ilə göstərilən dövriliklə ödəməlidir. Məqsədəuyğundur ki, bu öhdəliklərə xüsusi diqqət yetirilsin, çünkü bu vergilər dövlər büdcəsinin əsaslarından biridir və ödənilməməsi inzibati və ya cinayət məsuliyyətinə səbəb olur.

Lisenziyalaşdırılma ilə bağlı vəzifələr

Sahibkarlıq subyektləri istənilən fəaliyyətlə hər hansı şəxs və ya qurumların müdaxiləsi olmadan məşğul ola bilər. Sadəcə olaraq mövcud qanunvericilik bir sıra fəaliyyət növlərinin həyata keçirilməsi üçün lisenziya və ya icazə tələbi müəyyən etmişdir. Buna müvafiq olaraq şəxs lisenziya tələb edilən fəaliyyətlə məşğul olduğu təqdirdə sanksiyalara məruz qalacaqdır. Ölkə üzrə bütün vergilərin vahid toplusu Vergi Məcəlləsi olduğu kimi bütün lisenziya tələbi qoyulan normativ akt isə Lisenziyalar və icazələr haqqında Qanundur. Bu hüquqi akta əsasən tələb edilən lisenziya əldə edildikdən sonra müvafiq fəaliyyətlə məşğul olmaq mümkündür.

Rüsumların ödənilməsi

Dövlət xidmətlərindən istifadə özəl sektorda olduğu kimi ödənişli və ya ödənişsiz ola bilir. Ödənişli fəaliyyət üzrə isə mütləqdir ki, Dövlət rüsumu haqqında qanunun tələbinə əsasən müəyyənləşdirilmiş dövlət rüsumları ödənilsin. Müvafiq ödənişlər olmadığı təqdirdə, xidmətlərin həyata keçirilməsindən imtina edilir.

İnzibati xəta və cinayət əməli sayılan hallara görə məsuliyyət

Hər kəs mövcud qanunvericiliyə əsasən İnzibati xətalar məcəlləsində göstərilən əməllərə görə inzibati, cinayət məcəlləsində göstərilən əməllərə görə isə cinayət məsuliyyəti daşıyır. Bu kimi məsuliyyət tədbirlərinə məruz qalmamaq üçün qanun pozuntusu sayılan əməllərdən çəkinmək məqsədəuyğundur.

Sığorta öhdəlikləri

Tətbiqinə başlanılan və ödənilməməsi müvafiq sanksiyalara məruz qoyan icbari sığorta növləri üzrə müəyyən edilmiş dövriliklə sığorta müqavilələrinin bağlanması mütləqdir.  Digər halda ödənilməmə məbləğindən asılı olaraq ağır sanksiyalar da müəyyən edilib. Bunlardan avtomobil sahiblərinin mülki məsuliyyət, daşınmaz əmlak sahiblərinin icbari əmlak, sahibkar olan əmlak sahiblərindən əmlaka görə mülki məsuliyyət, işçilərə görə istehsalatda bədbəxt hadisə və peşə xəstəliklərindən, həmçinin işsizlikdən sığorta ilə yanaşı tibbi sığorta da icbaridir. Bu sığortalardan yan keçmək qeyri-mümkün olduğu üçün müvafiq öhdəliklərə də riayət edilməlidir.

Nağdsız hesablaşmalarla bağlı öhdəliklər

Ölkədə təbliği yüksək səviyyədə aparılan nağdsız ödənişlərin mütləqliyini nəzərə alaraq Nağdsız hesablaşmalar haqqında qanuna müvafiq olaraq əksər ödənişlərin yalnız nağdsız aparılmasının zəruriliyi nəzərə alınmalıdır. Əks halda əvvəlki yazılarımızda nəzərdə tutulan sanksiyalarla qarşılaşmaq mümkündür.

Pul köçürmələri üzrə öhdəliklər

Ölkə qanunvericiliyə əsasən bir sıra köçürmələr xüsusi diqqətdədir. Belə ki, ölkədən xaricə pul köçürmələri zamanı sahiblarlar göstərilən xidmət və ya alınan mala görə ödənilən məbləğ həcmində sanksiyaya da məruz qalma riskini daşıyır. Belə ki, alınan mal mövcud normativ tələblərə əsasən ödənişdən 720 gün müddətində gömrük daxil olmasına düşməzsə, sahibkar müvafiq sanksiyalarla üzləşir. Bu səbəbdən də müvafiq tələbləri nəzərə almaq lazımdır. Bununla yanaşı cinayətkar fəaliyyəti və ya terrorçuluğu maliyyələşdirmə də müvafiq sanksiyaların tətbiqinə əsas verir.

Miqrasiya öhdəlikləri

Ölkə xaricinə çıxan hər bir şəxs bilməlidir ki, getdiyi ölkədə viza tələb edilir ya yox. Yaxud tələb edilmədiyi halda vizasız xarici ölkədə qalma müddəti dəqiqləşdirilməlidir. Bunun üçün Xarici işlər nazirliyi ilə (rəsmi internet səhifəsində də göstərilir) bunu daha dəqiq müəyyən etmək mümkündür. O cümlədən xarici ölkədən gələn əcnəbilər üçün ölkədə tətbiq edilən viza rejimi Miqrasiya Məcəlləsi ilə ətraflı tənzimləmişdir.

Əmək hüquqi öhdəliklər

Hər bir əmək qanunvericiliyi üzrə öhdəliklər əvvəla əmək müqaviləsi ilə, daha sonra isə Əmək Məcəlləsi ilə tənzimlənir. İşçi və işəgötürən öz üzərinə düşən vəzifələri daha dəqiq məcəllə ilə müəyyən edə bilər. Xüsusi ilə vurğulamaq zəruridir ki, əmək hüququ konstitusion hüquq olduğu kimi bu hüququn həyata keçirilməsinə maneələr yaradılması üzrə sanksiyalardan qaçmaq üçün məcəlləyə riayət etmək mütləqdir.

Göründüyü kimi istənilən sahiblarlıq subyekti fəaliyyət göstərəcəyi sahə üzrə normativ bazadan xəbərdar olmalı, sanksiya əmələ gətirən halları dəqiqləşdirməli və fəaliyyətini qanunvericiliyə uyğunlaşdırmalıdır ki, fəaliyyətindən fayda əldə də bilsin, həmçinin bu fəaliyyəti onun təkmilləşməsinə imkan verə bilsin.

Xüsusi statuslu şəxslər barədə

Personalın motivasiya nəzəriyyəsi və təcrübəsi (IX hissə)

VIII hissəyə nəzər yetirin

Qeyri-maddi sahə

Satış sahəsində mövcud olan qeyri-maddi stimullaşdırma metodlarına işəgötürənin diqqəti maddi metodlara nisbətən xeyli aşağıdır. Bu, düzgün deyil, çünki məhz, gündəlik sahədə qeyri-maddi metodlarla motivasiyanın tətbiqi işçini saxlamağa imkan verir. Bu sahədə motivasiyanın əsas üsullarından biri təlimdir. Uzun müddət ərzində satış bacarıqlarının təkmilləşdirilməsi, işçinin yeni vəzifəyə keçməsinə səbəb olacaq.

Öz bacarıqlarının müstəsna dəyəri ilə bir vəzifədə uzun müddət çalışmış səmərəli və ixtisaslı bir mütəxəssis satış nisbətini nəinki azaltmır və hətta artırır. Lakin ciddi və ya qeyri-adi qərarların qəbuluna dair üzərinə məsuliyyət götürmək kimi çətin tapşırıqlardan yayınır.

Əgər bu şərtlər altında onu irəli çəkmək mümkün deyilsə, belə bir işçi üçün yeni motivasiya üsulları axtarıb tapmaq lazımdır. Məsələn, onun üçün bir komanda yaratmaq, onu rəhbərlik arasında qərar qəbul edənlər dairəsinə daxil etmək və s. Bu halda əməkdaşın təcrübəsindən və bacarıqlarından tam şəkildə istifadə etmək və onu öz əməyinin effektivliyinin və artımının daha da artırılmasına həvəsləndirmək mümkün olacaq.

Qeyri-maddi motivasiyanın ikinci üsulu, məsələn, evə yaxın və ya böyük satış potensialına malik olan iş sektorunun dəyişməsi olacaq. Çox vaxt ərazinin dəyişdirilməsi işçinin effektivliyini kəskin şəkildə artırır. Müxtəlif aksiyaların keçirilməsi, onların təşkilində iştirak edilməsi, təkcə satış işinin menecerlə əvəzlənməsi əməkdaşların motivasiya səviyyəsini ciddi şəkildə artırır.

Müxtəlif sosial paketlərdən işçi heyətinin stimullaşdırılması üçün istifadə edilməsi, istirahətin təşkili əksər hallarda gigiyena kateqoriyasına aid olan işlərdə mənfi amillərin təsirini azaldır və işçinin əhvalını daha müsbətə dəyişməyə, deməli, satışları artırmağa kömək edir.

İstehsal sahəsi

İstehsalatda müxtəlif kateqoriyalardan və dərəcələrdən olan əməkdaşlar iştirak edir. Bunlar fəhlələr, ustalar, mühəndislər, menecerlərdir. Onlar müxtəlif fəaliyyət xüsusiyyətlərinə malikdirlər, lakin bəzi amillər bütün səviyyələrdən olan personala aiddir. Bu, çox vaxt təhlükəli və yüksək diqqət tələb edən əmək şəraiti, briqada işi, məhsulun keyfiyyətinə görə böyük məsuliyyət tələb edən texnologiya və proseslər barədə biliyin mövcudluğuna ehtiyacdır. Motivasiya sistemi bu amillərin hər birinə münasibətdə işçinin fəaliyyətinin stimullaşdırılması üzərində qurulmalıdır.

X hissəyə nəzər yetirin