Son zamanlar vergi ödəyiciləri üçün aktual məsələlərdən biri də Vergi Məcəlləsinin 67.3-1-ci maddəsi ilə bağlı əlavə vergilərin hesablanmasıdır. Bəs kameral, səyyar vergi yoxlamaları zamanı həmin maddə tətbiq edilə bilərmi?
Suala sərbəst auditor Altay Cəfərov aydınlıq gətirir.
Vergi Məcəlləsinin 67.3-1-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisi tərəfindən vergiyə cəlb edilən gəlirlər rəsmiləşdirilmədikdə, lakin gəlirdən çıxılan xərclərə dair əlaqəli məlumatlar mövcud olduqda vergi tutulan mənfəət (gəlir) 50 faiz həcmində rentabellik nəzərə alınmaqla hesablanır.
Maddədən aydın olur ki, vergi orqanı 50% rentabellik tətbiq etməklə vergi ödəyicisinə əlavə mənfəət hesablayacaq. Paralel olaraq, 50% rentabelliyə də əlavə olaraq 20% mənfəət vergisi hesablanacaq.
İndi isə maddəni hissələrə bölməklə və Vergi Məcəlləsi, həmçinin digər normativ hüquqi aktlarla əlaqələndirək.
Maddənin tətbiq edilməsi üçün aşağıdakı şərtlər və tələblər olmalıdır:
– vergi ödəyicisinin vergiyə cəlb edilən gəliri olmalı;
– vergi ödəyicisinin həmin gəlirləri rəsmiləşdirilməməli;
– həmin rəsmiləşdirilməmiş gəlirlə bağlı xərcləri mövcud olmalı;
– bu xərclər vergi orqanlarında əlaqəli məlumatlar hesabına formalaşmalıdır.
Bəs bu zaman vergi ödəyicisində rəsmiləşdirilməyən gəlir dedikdə, nə başa düşülür?
İlkin olaraq vergi ödəyicisinin gəliri olmalı və bundan sonra həmin gəlir sənədləşdirilməlidir. Göründüyü kimi, burada iki addım var:
– Gəlir rəsmiləşdirilmir, həmçinin uçot və hesabatdan gizlədilir.
– Yaxud gəlir mövcuddur, uçotdan, hesabatdan gizlədilmir və bu, artıq həmin gəlirin rəsmiləşdirilməsi deməkdir.
Açıqlamalardan da aydın olur ki, rəsmiləşdirilmək və sənədləşdirilmə ayrı-ayrı mərhələlər, addımlardır.
Vergi Məcəlləsinin 67.3-1-ci maddəsində də vergi ödəyicisinə əlavə vergi məbləği sənədləşməyə deyil, rəsmiləşdirilməyən gəlirlərə münasibətdə hesablanır. Buradan aydın olur ki, həmin maddə ancaq faktiki gəlirin mövcud olduğu, lakin vergi ödəyicisinin uçot və hesabatdan bunu gizlətdiyi hallarda tətbiq edilə bilər. Ancaq uçot və hesabatda əks olunan, lakin sənədləşdirilməyən gəlirlərə münasibətdə Vergi Məcəlləsinin 67.3-1-ci maddəsinin tətbiq edilməsi düzgün deyil. Bu maddənin sadə açıqlaması belədir ki, vergi ödəyicisi gəlirləri gizlədib, amma bununla bağlı xərcləri vardır və vergi orqanları həmin xərclərə görə gəliri müəyyənləşdirir, ona uyğun əlavə mənfəət vergisini hesablayır.
Bundan əlavə, topdansatış, pərakəndə ticarət, ictimai iaşə, istehsalat sahələrində gəlirin və xərclərin sənədləşdirilməsi haqqında ölkə başçısının bir neçə fərmanı qüvvədədir. Həmin fərmanlarda gəlirlərin və xərclərin rəsmiləşdirilməsi yox, sənədləşdirilməsi ifadələri və halları vardır.
Bununla yanaşı, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 73-cü maddəsində isə göstərilib ki, qanunla müəyyən edilmiş vergiləri və başqa dövlət ödənişlərini tam həcmdə və vaxtında ödəmək hər bir kəsin borcudur. Heç kəs qanunla nəzərdə tutulmuş əsaslar olmadan və qanunda göstərilmiş həcmdən əlavə vergilər və başqa dövlət ödənişləri ödəməyə məcbur edilə bilməz. Buradan da aydın olur ki, vergi ödəyicisi eyni vergiyə görə ikinci dəfə vergiyə cəlb edilə bilməz.
Yuxarıda qeyd etdiklərimizi misallarla nəzərdən keçirək.
Misal 1: “AA” MMC 2025-ci ilin mənfəət vergisi bəyannaməsində 1.000.000 manat dövriyyəni elektron qaimə-fakturalarla, nəzarət-kassa aparatı və ixrac yük gömrük bəyannaməsi qaydasında sənədləşdirib. Həmçinin, 50.000 manatlıq gəliri Dövlət Yol Polisində qeydiyyatda olan nəqliyyat vasitəsini alğı-satqı müqaviləsi ilə vətəndaşa satmaqla sənədləşdirib. 40.000 manat dəyərində mallar xarab olduğuna görə, malların xarab olması da aktla təsdiqlənib. Həmçinin, 30.000 manatlıq mallar üzrə çatışmazlıq olduğuna görə sənədləşdirməyib, amma mənfəət vergisi bəyannaməsində gəlir kimi göstərib. Faktiki olaraq vergi ödəyicisi bütün bunları gəlirlər kimi mənfəət bəyannaməsində göstərib. Bu halda vergi orqanları “AA” MMC-yə 67-3.1-ci maddəni tətbiq edə bilərmi?
Nümunədən aydın olur ki, MMC faktiki olaraq bütün gəlirlərini mənfəət vergisi bəyannaməsində əks etdirib. Eyni zamanda, gəlirlərə uyğun olaraq xərclərini də bəyannamədə qeyd edib. Sadəcə, gəlirlərin çox hissəsini vergi orqanlarının izləyə biləcəyi qaydada sənədləşdirib. Yəni vergi orqanları elektron qaimə-fakturaları, nəzarət-kassa aparatının göstəricilərini və ixrac məlumatlarını görür. Amma nümunədə olan digər gəlirlərin sənədləşmələrini və ya sənədləşdirilməmiş, amma uçotda, hesabatda göstərilmiş gəliri görə bilmir.
Buna baxmayaraq, vergi orqanlarının Məcəllənin 67.3-1-ci maddəsini “AA” MMC-yə tətbiq etməsi düzgün olmazdı.
Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, bu, Konstitusiyanın 73-cü maddəsinə ziddir. Çünki “AA” MMC 120.000 manat gəliri bəyan edib və həmin gəliri mənfəət vergisinə cəlb edib.
40.000 + 30.000 + 50.000 = 120.000 manat.
Odur ki, vergi orqanının bu gəliri vergi orqanlarında olan əlaqəli xərc məlumatlarına əsasən ikinci dəfə rentabellik prinsipi ilə mənfəət vergisinə cəlb etməsi qanuna ziddir.
Mənbə: vergiler.az
