Mövzunu “Allied Legal Partners hüquq şirkəti” MMC-nin partnyoru Elxan Əskərov şərh edir.
Uzunmüddətli müqavilələr üzrə gəlirin tanınması praktikada müxtəlif cür izah olunur. Çox vaxt yanaşma ya layihə üzrə faktiki alınmış ödənişlərə, ya da hər bir vergi ili üzrə müqavilədə nəzərdə tutulmuş məbləğlərə əsaslanır. Halbuki düzgün yanaşma ondan ibarətdir ki, gəlir hər bir vergi ili üzrə tərəflər arasında razılaşdırılmış müqavilə dəyəri əsasında müəyyən edilməlidir. Məhz bu dəyər hüquqi baxımdan razılaşdırılmış, həmin vergi ili üçün qüvvədə olan və layihənin real iqtisadi nəticəsini əks etdirən göstəricidir. Layihə üzrə faktiki ödənişlərin məbləği isə gəlirin yaranmasını deyil, yalnız pulun nə vaxt daxil olduğunu göstərir və gəlirin tanınması üçün əsas meyar hesab edilə bilməz.
Uzunmüddətli müqavilələrdə gəlir nə sadəcə daxil olan ödənişlərin məbləği ilə, nə də müqavilədə illər üzrə göstərilmiş rəqəmlərlə avtomatik müəyyən edilir. Gəlirin tanınması birbaşa layihənin faktiki icra səviyyəsindən asılıdır və yalnız bu icra səviyyəsi həmin vergi ili üçün razılaşdırılmış müqavilə dəyərinə tətbiq edildikdə formalaşır. Bu yanaşma gəlirin layihənin real icra prosesi ilə uyğunlaşdırılmasını təmin edir.
Vergi Məcəlləsinin 138-ci maddəsi uzunmüddətli müqavilələr üzrə gəlirin tanınmasını məhz bu yanaşmaya əsaslanaraq tənzimləyir. Həmin maddəyə görə, gəlir vergi ili ərzində müqavilənin faktiki icra həcminə uyğun olaraq tanınmalıdır. Faktiki icra həcmi isə vergi ili ərzində çəkilmiş xərclərin müqavilə üzrə ümumi qiymətləndirilən xərclərə nisbəti ilə müəyyən edilir. Bu nisbət layihənin hansı mərhələdə olduğunu göstərir, lakin gəlirin məbləğini təkbaşına müəyyən etmir.
Gəlirin məbləğinin hesablanmasında əsas mərhələ müəyyən edilmiş icra səviyyəsinin həmin vergi ili üçün qüvvədə olan müqavilə dəyərinə tətbiq edilməsidir. Başqa sözlə, icra faizi gəlirin özü deyil, yalnız razılaşdırılmış müqavilə dəyərinin illər üzrə bölüşdürülməsi üçün istifadə olunan vasitədir. Gəlirin mənbəyi müqavilə dəyəridir və yalnız bu dəyərin icra olunmuş hissəsi gəlir kimi tanınır. Təcrübədə bu, layihə üzrə faktiki çəkilmiş xərclərin ümumi qiymətləndirilən xərclərə nisbətinin hesablanması və alınan faizin müvafiq vergi ili üzrə qüvvədə olan müqavilə dəyərinə tətbiq edilməsi yolu ilə həyata keçirilir.
Misal
Vergi ödəyicisi “AA” MMC 3 il müddətinə uzunmüddətli mühəndislik xidməti üzrə müqavilə bağlayıb. Müqavilənin ümumi dəyəri 3.000.000 manatdır. Layihə üzrə ümumi qiymətləndirilən xərclər 2.400.000 manat təşkil edir.
2024-cü vergi ili üzrə:
• faktiki çəkilmiş xərclər – 600.000 manat;
• müqavilə üzrə ümumi qiymətləndirilən xərclər – 2.400.000 manat.
Bu halda, layihənin faktiki icra səviyyəsi aşağıdakı kimi müəyyən edilir:
600.000 : 2.400.000 = 25%
2024-cü vergi ili üçün müqavilə üzrə qüvvədə olan dəyər 1.200.000 manatdır (müqavilədə mərhələlər üzrə razılaşdırılıb).
Beləliklə, 2024-cü il üzrə tanınmalı gəlir məbləği aşağıdakı kimi hesablanır:
1.200.000 x 25% = 300.000 manat.
Qeyd edək ki, 2024-cü il ərzində müştəri tərəfindən “AA” MMC-yə faktiki olaraq 500.000 manat ödəniş edilmiş olsa belə, bu məbləğ gəlirin tanınmasına birbaşa təsir etmir. Çünki faktiki ödənişlər yalnız pul axınlarını əks etdirir və gəlirin tanınması üçün həlledici meyar hesab olunmur.
Eyni yanaşma beynəlxalq mühasibat standartlarında (IFRS) da qəbul edilib. IFRS 15-ə əsasən, əvvəlcə müqavilə üzrə dəyər müəyyən edilir və bu dəyərin layihənin faktiki icra səviyyəsinə uyğun hissəsi gəlir kimi tanınır. Beləliklə, həm milli vergi qanunvericiliyi, həm də beynəlxalq standartlar uzunmüddətli müqavilələr üzrə gəlirin tanınmasında eyni iqtisadi məntiqə əsaslanır və gəlirin pul axınlarına deyil, layihənin real icra prosesinə uyğun müəyyən edilməsini tələb edir.
Mənbə: vergiler.az
