Blog Full

Mühasibat uçotu – inkişaf mərhələləri (35-ci hissə)

34-cü hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

İnstitualistlər maya dəyəri üzrə qiymətləndirmənin tərəfdarı kimi çıxış edirdilər. F. Piksli hesab edirdi ki, mühasib aktivlərin qiymətləndirilməsini ilkin səviyyədə, yəni, maya dəyəri ilə dəstəkləməlidir. O, qiymətləndirmənin dəyişməzliyinin gizli ehtiyatların formalaşmasına gətirib çıxardığını vurğulayırdı. Lakin bunu iki səbəb ilə əsaslandırırdı: 1) pulda aşkar olunmayan şey maliyyə nəticəsi hesab edilə bilməz; 2) müəssisə maliyyə muxtariyyətindən istifadə etmək hüququna malikdir.

A.S. Littlton tələb və təklif ilə müəyyən edilən siyasi iqtisadda və xərclər ilə ölçülən mühasibat uçotunda qiymət kateqoriyasını fərqləndirirdi. O, faktiki xərclər üzrə qiymətləndirmə ideyasını müdafiə edirdi. Gözlənilən mənfəətə görə yenidən qiymətləndirməni o, bilərəkdən yanlış prosedur kimi rədd edirdi. Maya dəyərinin qiymətləndirilməsinin ən parlaq müdafiəçiləri R. Antoni və Y. İdziri idi. Onlar hesab edirdilər ki, tarixi qiymət realistliyi, işin sadəliyi ilə fərqlənirdi. Əks halda qaçılmaz subyektivlik və vəsaitlərin yenidən qiymətləndirilməsi və maliyyə nəticələri ilə bağlı mürəkkəb prosedurlar uçotu xilas edirdi.

Qiymətləndirməyə fərqli yanaşmalar kompromis cəhdlərinə gətirib çıxarırdı. Q.K. Deynis mühasibat uçotunun başlıca əsasnaməsi kimi “əlavə prinsip”İni irəli sürmüşdü  – bir obyektdə əldə edilən məlumatların dəqiqliyi qaçılmaz olaraq onlara əlavə obyektlərin böyüklüyünün dəqiqliyinin dəyişməsi ilə bağlıdır.

G.K. Griir daha sadə bir həll təklif etmişdi: hesabatda bütün göstəricilər iki sütunda göstərilməlidir: maya dəyəri üzrə və dəyərləndirmədən sonra. A.D. Kanning bu fikri inkişaf etdirdi və mühasibat hesabatı göstəricilərinin çox qiymətləndirilməsi modelini təklif etdi. Canninq aktivin hər bir məqaləsi üçün qiymətləndirmə bazasını istifadə etməyi zəruri hesab etdi. Bununla yanaşı, o, mühasibat uçotunun başlıca probleminin əsas vəsaitlərin dəyərləndirməsinə deyil, dövriyyə vəsaitlərinin qiymətləndirilməsinə gətirib çıxardığını əsas götürürdü.

Təcrübədə, Montqomeri tərəfindən qurulmuş köhnə və nisbətən sadə bir yanaşma üstünlük təşkil edirdi ki, bu da fərdlər və institualistlərin diqqətli bir kompromis fikri ilə ifratçılığına qarşı çıxırdı. O, ən aşağı qiymətləndirmə prinsipində təkid edirdi. Yəni, satış qiymətindən yuxarı maya dəyəri satış qiyməti ilə qiymətləndirilirdisə, qiymət satış qiyməti ilə qiymətləndirilirdi. Fərq isə zərər hesab edilirdi; əksinə, əgər qiymət satış qiymətindən aşağıdırsa, o zaman qiymət maya dəyərinə görə qiymətləndirilirdi, fərq isə mənfəət kimi qiymətləndirilirdi.

Personalistlər Montqomerini səhmdarların maraqlarını mülkiyyətçinin maraqlarına qurban verməkdə, institusional quruluşçuları isə birbaşa əks günahlarda təqsirləndirirdilər.

Beləliklə, qiymətləndirmə nümunəsində aydın görünür ki, hər bir metodoloji üsulun arxasında müəyyən qrupların maraqları dururdu. Yenidən qiymətləndirilməsini tələb edən personalistlər tədarükçülərin, kreditorların, səhmdarların maraqlarını ifadə edirdilər. Onları administrasiyanın nə qədər xərclədiyi deyil, bu gün bu müəssisənin əmlakının nə qədər xərcləndiyi narahat edirdi.

İnstitualistlər sahibkarın maraqlarını müdafiə edirdilər. Piksli təsdiq edirdi ki, balans müəssisənin idarə edilməsinin daxili məqsədlərinə xidmət edir. Onun aktivi əldə edilmiş vəsaitlərlə təmsil olunur və müəssisə administrasiyası bilməlidir ki, bu vəsaitlər müəssisəyə xərclənib və onun təsərrüfat fəaliyyətinin düzgün, həqiqi nəticəsi mənfəət və ya zərərdir.

Personalistlər və institualistlərin görüşlərindəki fərqlər tədricən aradan qaldırıldı və yeni fikirlər inkişaf etdirildi. 1978-ci ildə Amerika Mühasiblər Assosiasiyası uçotun tərifini verib: “Mühasibat uçotu müəssisələrin təsərrüfat fəaliyyətini əks etdirməli, işlərin real vəziyyətindən minimum sapmalara yol verilə bilər. Əksetmə forması hər hansı bir istifadəçi üçün aydın olmalıdır”.

36-cı hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

TELEGRAM KANALIMIZA ÜZV OLUN

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun