Blog Full

Müasir dünya auditinin təkamülü (II hissə)

I hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

Uzun bir tarix ərzində bir proses olaraq audit üç inkişaf mərhələsindən keçmişdir:

– təsdiqedici audit (XIX əsrin sonu – XX əsrin 30-cu illəri);

– sistem-yönümlü audit (XX əsrin 40-cı-80-ci illəri);

– riskə əsaslanan audit (XX əsrin 90-cı illəri – XXI əsrin əvvəlləri).

Sistem-yönümlü audit əməliyyatlara nəzarət edən sistemlərin (təşkilatın daxili nəzarət sisteminin qiymətləndirilməsi) müşahidəsindən ibarətdir. Sübut edilmişdir ki, əgər daxili nəzarət sistemi effektiv işləyirsə, onda çox ətraflı yoxlama aparmaq lazım deyil. Çünki səhvlərin aşkarlanmasında və normaların pozulmasında daxili nəzarət sisteminə etibar etmək olar. Nəzarət səmərəsiz olduğu yerdə, sistemin necə inkişaf etdirilməsi barədə məsləhət vermək və beləliklə müştəriyə konstruktiv xidmət göstərmək dəb halını alır. Deməli, sistem-yönümlü audit təkcə yoxlama prosesini özündə birləşdirmir, həm də fəal şəkildə məsləhət fəaliyyətini, uçotun qoyulması işini əhatə edir. Bunu çox vaxt məsləhətləşmə auditi adlandırırlar. Bu mərhələdə auditor firmaları sənədli yoxlamadan başqa geniş çeşidli xidmətlər də göstərməyə başladılar.

Audit tarixində bu mərhələnin başlanğıcını milli səviyyədə auditor fəaliyyəti standartlarının işlənib hazırlanması, həmçinin tənzimləyici orqanların və özünü tənzimləyən auditor təşkilatlarının yaradılması ilə əlaqələndirirlər. Belə ki, 1934-cü ildə ABŞ-da auditin normativ tənzimlənməsinə cavabdeh olan qiymətli kağızlar və birja əməliyyatları Komissiyası (SEC) yaradılmışdır. Fransada 1932-ci ildə mühasib-ekspertlər və attestasiya olunmuş mühasiblər Palatası yaradılmışdır.

Əməliyyatların sadə yoxlanması ilə deyil, auditə nəzarət vasitələrinin köməyilə diqqət yetirən sistem-yönümlü audit konsepsiyası ilk dəfə 1941-ci ildə Viktor Brink tərəfindən təqdim edilmişdir.

Fokusun xarici auditdən daxili auditə köçürülməsi nəticəsində 1947-ci ildə daxili auditorlar institutu (IIA) yaradılması ilə yekunlaşdı.

Bu ifadənin apogeyi 1969-cu ildə Kanada, Böyük Britaniya və ABŞ-da vəziyyəti müqayisə edən mühasibat uçotu problemlərinin öyrənilməsi üzrə beynəlxalq qrupun (AISG) hesabatlarının dərc edilməsi ilə başlayan beynəlxalq audit standartlarının işlənib hazırlanması hesab olunur. 1973-cü ildə beynəlxalq mühasibat standartları Komitəsinin (IASC) təsis edilməsi beynəlxalq səviyyədə auditin standartlaşdırılması məsələləri ilə məşğul olacaq belə bir orqanın yaradılmasının zəruriliyi barədə rəy formalaşdırmağa gətirib çıxardı.

1980-ci ildən 1991-ci ilədək auditor fəaliyyəti üzrə Beynəlxalq komitə (IAPC) auditor fəaliyyətinə dair beynəlxalq tövsiyələr (IAG) və onlara əlavələr buraxmışdır. 1991-ci ildə ilk beynəlxalq audit standartı (ISA) buraxıldı və hal-hazırda istehsal olunan bir sıra standartların başlanğıcını qoydu.

III hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

TELEGRAM KANALIMIZA ÜZV OLUN

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Uzun bir tarix ərzində bir proses olaraq audit üç inkişaf mərhələsindən keçmişdir:

• təsdiqedici audit (XIX əsrin sonu – XX əsrin 30-cu illəri);
• sistem-yönümlü audit (XX əsrin 40-cı-80-ci illəri);

• riskə əsaslanan audit (XX əsrin 90-cı illəri – XXI əsrin əvvəlləri).

Təsdiqedici audit. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərinin auditi əhəmiyyətli dərəcədə mühasibat detallarının dəqiqliyinin yoxlanmasına həsr edilmişdir. Əksər hallarda, bütün yazılı sertifikatlar və bütün yekun hesab balansı araşdırılmışdır. Buna görə də, hesabatlığa daxil olmayan məqalələr auditorlar tərəfindən buraxılırdı və nəticədə auditor peşəsi ictimaiyyət tərəfindən həqiqətən peşəkarlıqdan daha çox dəftərxana işi kimi qəbul edilirdi.

Bu təsəvvür 1890-cı ildən 1917-ci ilə qədər banklar,a təsdiq edilmiş maliyyə hesabatlarının əsas istifadəçilərinə çevrilən dövrdə dəyişməyə başladı. Belə ki, bankirlər uçotun kargüzarlıq dəqiqliyindən daha çox balansın keyfiyyətindən yana narahat olduqlarına görə, auditin diqqəti getdikcə balansdakı aktivləri qiymətləndirməyə yönəldildi. Bu yeni istiqamət AICPA və FTC (Federal ticarət komissiyası) birgə nəşrinin 1917-ci ildə “Birləşdirilmiş mühasibat uçotu” adlı nəşri ilə nəticələndi ki, o da federal ehtiyatlar idarəsi tərəfindən bəyənildi. Nəşr daha sonra (1918-ci il) “mühasibat hesabatlarının hazırlanması üçün təsdiq edilmiş üsullar” adı ilə yenidən nəşr olunmuşdur. Bu sənəd mühasibat uçotu və audit standartlarının ictimai prinsiplərinin ilk formal bəyannaməsi olmuşdur. Sənəddə ümumi şəkildə audit proqramı təsvir edilmiş, müəyyən hesablardakı qalıqların yoxlanılması üzrə təlimatlar və auditor rəyinin standartlaşdırılmış forması verilmişdir.

1939-cu ildə AICPA auditordan maddi ehtiyatların müşahidəsi və debitor borcunun təsdiqini tələb edən auditor prosedurları (SAP N 1) haqqında Təlimat buraxdı. Auditor artıq yalnız təşkilat tərəfindən hazırlanan maliyyə hesabatlarının yoxlanılmasına görə məsuliyyət daşımırdı, onun məsuliyyəti təşkilatın fəaliyyətinin (biznesinin) auditinə qədər genişləndirilmişdi.

Beləliklə, bu mərhələdə auditin əsas üsulları müşahidə, hesablama və yenidən hesablama, yəni digər şəxslər tərəfindən əvvəllər görülmüş işlərin təkrar yerinə yetirilməsi idi. Nəticədə auditin təsdiqedici paradiqması yarandı. Auditin paradiqmasını təsdiq edən zaman auditorların əsas diqqəti maliyyə hesabatlarının əsasında dayanan mühasibat əməliyyatları və mühasibat uçotu metodları üzərində cəmləşirdi. Təsdiqedici audit sənədlərə əsasən uçot əməliyyatlarını və onların qruplaşdırılması tərəfindən maliyyə hesabatlarında düzgünlüyü təsdiq edən sənədlərin yoxlanılmasından ibarət idi. Bu işi kitabların auditi adlandırmaq olar. Auditordan ötrü təsdiqedici paradiqma çərçivəsində maliyyə hesabatlarının auditor yoxlamasından kənara çıxan korporativ idarəetmənin effektivliyinin artırılması üzrə təkliflər hazırlamaq və irəli sürmək də xas deyildi.

II hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

TELEGRAM KANALIMIZA ÜZV OLUN

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun