Blog Full

Məzuniyyət vaxtı işçinin təminatları

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 37 maddəsi ilə təsbit edilmiş istirahət hüququnun ən mühüm təminatlarından biri məzuniyyətdir. İşçiyə hər iş ili üzrə bir dəfədən az olmayan ən azı 21 təqvim günü olmaqla məzuniyyət verilməsi təmin edilməlidir. Bu zaman işçinin qanunvericiliklə müəyyən olunmuş hüquqi təminatları var: onun iş yeri, vəzifəsi saxlanılır, habelə ona orta əməkhaqqı ödənilir.

Əməkhaqqının məzuniyyətin başlanmasına 3 gün qalmış ödənilməsi təmin edilməlidir (Əmək Məcəlləsi, maddə 140).

Orta əməkhaqqının hesablanması

Əmək məzuniyyəti vaxtı orta əməkhaqqının hesablanması qaydası Əmək Məcəlləsinin 140-cı maddəsində şərh olunub. Hesablamalar zamanı nəzərə alınan qazancların tərkibi AR NK-nın 137 saylı qərarının 1 saylı əlavəsi ilə tənzimlənir.

Hesablamalar məzuniyyətin başladığı vaxtdan əvvəlki 12 təqvim ayının gəliri nəzərə alınır. Həmin aylar üçün cəmlənmiş əməkhaqqı məbləği 12-yə bölünərək orta aylıq əməkhaqqı məbləği müəyyən edilir. Sonra isə alınan məbləğ ayın təqvim günlərinin orta illik miqdarına (30,4) bölünür və bir günlük əməkhaqqı tapılır.

12 təqvim ayının gəlirinin hesablanması zamanı qismən ödənişli sosial məzuniyyətdə və ya işçinin təşəbbüsü ilə olmayan ödənişsiz məzuniyyət olması, eləcə də işçinin təqsiri olmadan boşdayanma səbəblərindən işlənilməyən və ya tam işlənilməyən aylar yaxın tam işlənilən təqvim ayları ilə əvəz olunur.

Əgər məzuniyyətə buraxılan işçinin işlədiyi müddət 12 aydan az olarsa, hesablamada faktiki işlənmiş aylar əsas götürülür.

Məzuniyyət zamanı orta əməkhaqqının hesablanması haqqında burada daha geniş məlumat verilib.

Orta əməkhaqqının əmsallaşdırılması

Belə hala baxaq: müəssisədə kütləvi əməkhaqqı artımı olub və aylıq ödənişlər dəyişib. Orta əməkhaqqının hesablanması üçün istifadə edilən əvvəlki ayların qazancların məbləği işçinin məzuniyyətə çıxdığı aya nisbətən azdır. Bu zaman işçinin məzuniyyət üçün almalı olduğu orta əməkhaqqı onun həmin dövr üçün faktiki qazancdan his ediləcək qədər az olur. Bu zaman Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1999-cu il 25 avqust tarixli 137 nömrəli qərarının 2 saylı əlavəsi – “Məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqının əmsallaşdırılması qaydası” tətbiq edilir.

Həmin qaydalar əsasən orta əməkhaqqının əmsallaşdırılması aşağıdakı hallarda həyata keçirilir:

• büdcədən maliyyələşdiriliən idarə və təşkilatlarda əməkhaqqı kütləvi şəkildə artırıldıqda;
• təsərrüfat hesablı müəssisələrdə kollektiv müqavilənin şərtlərinə əsasən vəzifə maaşları kollektiv şəkildə artırıldıqda.

Deməli, əmsallaşdırma kütləvi əməkhaqqı həyata keçirilmiş bütün büdcə təşkilatlarına aiddir. Digər sahələrdə çalışanlar üçün əməkhaqqının əmsallaşdırılması  kollektiv müqavilənin şərtlərinə əsasən tarif (vəzifə) maaşları kütləvi şəkildə artırıldıqda həyata keçirilir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, tarif (vəzifə) maaşına faizlə (əmsalla) müəyyən edilməyən əlavələr əmsallaşdırılmır.

Məzuniyyətin zamanı orta əməkhaqqının əmsallaşdırılması qaydası

Orta əməkhaqqı aşağıdakı qaydada əmsallaşdırılır:

OƏH =   ((ƏN1*Ə1 + ƏN2*Ə2 + …….) + ƏN) / N

Burada:

OƏN –orta əməkhaqqı;

ƏN1, ƏN2, …..   – taarif (vəzifə) maaşlarının sonuncu kütləvi artımından əvvəlki ayrı-ayrı artım dövrlərində işçinin əməkhaqqının cəmi;

ƏN – vəzifə maaşlarının sonuncu kütləvi artımından sonrakı aylar üzrə işçinin əməkhaqqının cəmi;

Ə1, Ə2….. – son kütləvi artımdan sonra taarif (vəzifə) maaşının əvvəlki kütləvi artım dövrlərində vəzifə maaşlarına olan nisbətdən alınan təshih əmsalları;

N – məzuniyyət haqqı hesablanan zaman nəzərə alınan ayların sayıdır.

Əmsallaşdıma zamanı diqqət edilməli məqamlar

Əmək məzuniyyətinin hesablanarkən orta əməkhaqqının əmsallaşdırılması zamanı yuxarıda qeyd edilən düsturun tətbiq zamanı bəzi məqamlar diqqət etmək vacibdir, məsələn:

• hansı halda əməkhaqqı artımları kütləvi artım hesab olunur?
• təshih əmsalları hansı qaydada hesablanır?
• sonuncu və son artım bir-birindən nə ilə fərqlənir?

Məzuniyyətin hesablanması zamanı orta əməkhaqqının əmsallaşdırılması barədə bu və digər suallara sərbəst auditor Altay Cəfərov vergilər.az saytında aydınlıq gətirib. Həmin yazıdan yuxarıdakı sualların cavabını təqdim edirik:

“Qaydalarda diqqət edilməli məqamlar aşağıdakı kimi şərh edilə bilər:

• “ƏN” termininin açılışından görünür ki, hesablanan cəmi əməkhaqqı sonuncu kütləvi artım ilə bağlıdır. Yəni son 12 ayda bir neçə kütləvi artım ola bilər, amma bu termin sonuncu kütləvi artımı nəzərdə tutur və hesablama onun əsasında aparılır. Burada diqqət yetiriləsi məqam “son” yox, “sonuncu” ifadəsidir.
• İkinci diqqət yetiriləsi termin “ƏN1” və “ƏN2”nin açılışlarıdir. Burada da “sonuncu” ifadəsi vardır. Yəni “ƏN1” və “ƏN2” hesablananda son hər kütləvi artımdan əvvəlki ayrı-ayrı artım dövrlərində olan əməkhaqqılarının cəmi nəzərdə tutulur.
• Üçüncü diqqət yetiriləsi məqam isə “Ə1,Ə2” terminidir. Bu terminin açılışına diqqət yetirsək, burada “sonuncu” ifadəsi yoxdur. Burada “son kütləvi artımdan” ifadəsi yazılıb. Yəni əmsallaşdırmada “sonuncu” və “son” kütləvi artım ifadələrinin çox təsiri vardır.
• “Ə1, Ə2” son kütləvi artımdan sonra tarif (vəzifə) maaşının əvvəlki kütləvi artım dövrlərində tarif (vəzifə) maaşlarına olan nisbətindən alınan təshih əmsallarıdır. Burada “sonuncu kütləvi artım” ifadəsi yazılsa idi, onda bütün təhsis əmsalları ƏN-də olan sonuncu artırılmış əməkhaqqına görə hesablanacaqdı. “Son” dedikdə – əvvəlki əməkhaqqından sonrakı artmış əməkhaqqı əvvəlki üçün son artım sayılır. Həmçinin, bu son artmadan sonrakı növbəti artım da onun üçün son artım sayılır.
• Yəni burada “son” dedikdə pilləli formada hesablamalar aparılır.” (mənbə: https://vergiler.az/news/economy/13632.html)

Orta əməkhaqqının əmsallaşdırılmasına nümunə

Büdcə təşkilatında mühasib vəzifəsində çalışan işçinin vəzifə maaşı fevral ayından etibarən artaraq 800 manat olmuşdur. Daha əvvəllər onun maaşı 3 ay  müddətində 400 manat, sonra isə artaraq 5 ay ərzində 600 manat idi. İyun ayında 30 günlük əmək məzuniyyətinə çıxan işçinin məzuniyyət haqqı nə qədər olacaq? Orta əməkhaqqının əmsallaşdırılması neçə aparılacaq?

OƏH= ((400 * 1,5 * 3+ 600 * 1,33 * 5) + 800 * 4) / (3+5+4) = 8990 / 12 = 749,16

Əmsallaşdırmadan sonra orta əməkhaqqı 749,16 manat olacaq. Burada təshih əmsalları aşağıdakı kimi hesablanır:

Əmsal 1: Ə1= 600/400 = 1,5;

Əmsal 2:  Ə2= 800/600 = 1,33.

Bir günə düşən orta əməkhaqqı:  749,16/30,4= 24,6;

Əmək məzuniyyəti üçün orta əməkhaqqı : 24,6 * 30 gün = 738 manat.

Məzuniyyətin növləri

İşçilərin məzuniyyət hüququ Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi ilə tənzimlənir. İşçilərin məzuniyyət hüququ üzrə hüquqi təminatlar nəzərdə tutulub. Bunlardan biri də Məcəllə ilə müəyyən edilmiş hallarda onlara məzuniyyətin hesablanması, başqa sözlə desək, həmin dövr üçün orta əməkhaqqının saxlanmasıdır (ƏM, maddə 111).

Məcəllənin 112.1-ci maddəsi aşağıdakı məzuniyyət növlərini müəyyən edir:

• əmək məzuniyyəti;
• sosial məzuniyyətlər;
• təhsil və yaradıcılıq məzuniyyəti;
• ödənişsiz (haqq ödənilməyən) məzuniyyətlər.

İşçilərə digər məzuniyyətlər də verilə bilər, bir şərtlə ki, bu, əmək müqaviləsində, kollektiv müqavilələrdə nəzərdə tutulsun (ƏM, maddə 112.2)

Məzuniyyətin hesablanması üçün nələri bilmək lazımdır?

Məzuniyyətin yuxarıda qeyd edilən ilk üç növü üzrə məzuniyyət haqqının hesablanması zamanı atılacaq birinci addım məzuniyyət müddətinin müəyyən edilməsidir. Sonuncu, dördüncü məzuniyyət növü ödənişsiz olduğu üçün müddət müəyyən edilsə də, hesablama aparılmır. Odur ki, bu məqalədə o nəzərdən keçirməyəcək.

İkinci addım müəyyən edilmiş müddətlər üçün orta əməkhaqqının hesablanmasıdır. Hesablama ardıcıllığı məzuniyyətin növünə görə fərqlənə bilər. Belə ki:

• əmək məzuniyyətinin hesablanması zamanı son 12 ay üçün orta əməkhaqqı nəzərə alınır;
• məzuniyyətə çıxan işçi 12 təqvim ayından az əmək münasibətində olubsa, hesablamalar faktiki işlədiyi tam təqvim aylarına əsasən aparılır;
• hesablama zamanı qismən ödənişli sosial məzuniyyətdə və ya işçinin təşəbbüsü ilə olmayan ödənişsiz məzuniyyət olması, eləcə də işçinin təqsiri olmadan boşdayanma səbəblərindən işlənilməyən və ya tam işlənilməyən aylar yaxın tam işlənilən təqvim ayları ilə əvəz olunur;
• “Sosial sığorta haqqında” AR Qanununa uyğun sığorta hadisəsi baş verdikdə işçinin sosial məzuniyyət hüququ yaranır və ona  “Məcburi dövlət sosial sığortası üzrə ödəmələrin və əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirmiş sığortaolunanlara sığortaedənin vəsaiti hesabına ödənilən müavinətin hesablanması və ödənilməsi haqqında” Əsasnamə  əsasında müavinət  hesablanır;
• yaradıcılıq fəaliyyəti üçün məzuniyyətin hesablanması üçün orta əmək haqqı ödənişdən əvvəlki iki təqvim ayı ərzində qazandığı əməkhaqqının cəminin həmin aylardakı iş günlərinin sayına bölməklə müəyyən edilmiş bir günlük əmək haqqı əsasında aparılır;
• ödənişli təhsil məzuniyyəti üçün hesablamalar ödənişdən əvvəlki iki təqvim ayı ərzində qazanılan əməkhaqqı əsasında aparılır (ƏM maddə 123.2 və 177).

Sonuncu iki halda hesablanmış bir günlük əməkhaqqı qismən ödənişli sosial məzuniyyətdə və işəgötürənin təşəbbüsü ilə ödənişsiz məzuniyyətdə olması, eləcə də işçinin təqsiri olmadan boşdayanma səbəblərindən işçinin sonuncu bir günlük əmək haqqından az olarsa, sonuncu bir günlük əməkhaqqı tətbiq edilir.

Məzuniyyət müddətləri

İşçinin hər iş ili üzrə bir dəfədən az olmayaraq əmək məzuniyyətdən istifadə hüququ var. Məzuniyyətin bu növünün minimum müddəti 21 təqvim günüdür. İlk iş ilində məzuniyyətdən istifadəsi üçün 6 ay iş stajının olması zəruridir. Növbəti illərdə isə istənilən vaxt, növbəlilik cədvəlinə uyğun məzuniyyətdən istifadə etmək olar.

Əmək məzuniyyəti əsas və əlavə kimi iki hissədən ibarətdir, qeyri-iş günləri nəzərə alınmadan təqvim günləri ilə hesablanır. Bir qayda olaraq, əsas və əlavə məzuniyyət günlərinin cəmi illik ödənişli məzuniyyətin ümumi müddətini təşkil edir.

Əmək məzuniyyəti və onun müddətləri ayrı-ayrı işçi kateqoriyaları üzrə fərqlənə bilər.

Yaradıcılıq məzuniyyətlərinin müddəti 30 gündən 3 ayadək dəyişə bilər. Müddətin tənzimlənməsi Əmək Məcəlləsinin 122-ci maddəsi ilə tənzimlənir.

Ödənişli təhsil məzuniyyətinin müddətləri Məcəllənin 124-cü maddəsi ilə tənzimlənir. Müddətlər haqqında  buradan da məlumat almaq olar.

Sosial məzuniyyətlərin müddəti Əmək Məcəlləsi və yuxarıda qeyd edilən Əsasnamə əsasında müəyyən edilir.

Əmək məzuniyyətinin hesablanması

Məzuniyyətin hesablanması məqsədi ilə müddətlər müəyyən edildikdən sonra orta əməkhaqqını tapmaq zəruridir. Bu zaman əməkhaqqı anlayışına daxil olan Əmək Məcəlləsinin 154-cü maddəsinə uyğun  bütün ödəmələr nəzərə alınır. Hesablamalar zamanı nəzərə alınan və alınmayan ödəmələr  AR NK-nin 137 saylı qərarında  qeyd olunub.

Əmək məzuniyyətinin hesablanması məqsədi ilə orta əməkhaqqı məzuniyyətin başladığı vaxtdan əvvəlki 12 təqvim ayının qazancını 12-yə bölməklə müəyyən edilir. Alınan məbləğ ayın təqvim günlərinin orta illik miqdarına (30,4) bölünür və bir günlük əməkhaqqı tapılır. Tapılan məbləğ məzuniyyət günlərinin sayına vurmaqla məzuniyyətin hesablanması aparılır:

Məzuniyyət haqqı =  ((əvvəlki 12 ayın gəliri) / 12 ay  / 30,4 əmsalı) x məzuniyyət günlərinin sayı

Əgər məzuniyyətə buraxılan işçinin işlədiyi müddət 12 aydan az olarsa, əməkhaqqının hesablanması üçün onun faktiki işdə olduğu aylar əsas götürülür (ƏM maddə 140.2)

İşçiyə istifadə olunmamış məzuniyyətə görə kompensasiya ödənilən zaman da bu qaydadan istifadə olunur.

Yaradıcılıq fəaliyyəti üçün məzuniyyətin hesablanması

Məzuniyyətin bu növü doktoranturada (adyunkturada) müvafiq elmi dərəcə almaq üçün təhsilini davam etdirən işçilərə dissertasiya işlərini tamamlamaq, həmçinin dərslik (dərs vəsaiti) yazan müəlliflərə verilə bilər. Məzuniyyət haqqının hesablanması haqqında buradan məlumat almaq mümkündür.

Təhsil məzuniyyətinin hesablanması

Bu halda orta əməkhaqqı məzuniyyətin başladığı vaxtdan əvvəlki 2 təqvim ayında əldə etdiyi əməkhaqqının cəminin həmin aylardakı iş günlərinin sayına bölməklə tapılan bir günlük əməkhaqqının məzuniyyət günlərinin sayına vurmaqla hesablanır.

Orta əməkhaqqının hesablanması zamanı nəzərə alınan və alınmayan ödənclər Məcəllənin 157-ci maddəsi, habelə AR NK-nın 126 saylı qərarı ilə müəyyən edilir.

Təhsil almaqla əlaqədar verilən ödənişli məzuniyyətlər qiyabi, habelə peşə təhsili müəssisələrində istehsalatdan ayrılmadan təhsil alan işçilər üçün nəzərdə tutulub.

Sosial məzuniyyətlər üçün müavinətin hesablanması

İşçilərin hamiləliyə və doğuşa, habelə uşağın üç yaşı tamam olanadək qulluğa görə sosial məzuniyyətdən istifadə hüququ var. Belə hallarda məzuniyyətin hesablanması qaydaları ilə buradan tanış olmaq olar.

Ailədə iki azyaşlı uşaq var. Valideynlərdən biri əmək müqaviləsi əsasında işləyir, digər valideyn isə analıq məzuniyyətindədir. Bu halda analıq məzuniyyətində olan valideyn və azyaşlı uşaqlar işləyən valideynin himayəsində olan şəxslər kimi nəzərə alına bilərmi? Belə olan halda işləyən valideynə Vergi Məcəlləsinin 102.5-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş aylıq 50 manat məbləğində gəlir vergisi güzəştinin tətbiq edilməsi mümkündürmü? Göstərilən güzəştdən istifadə üçün hansı təsdiqedici sənədlər təqdim olunmalıdır?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 102.5-ci maddəsinə əsasən, qohumluq dərəcəsindən asılı olmayaraq himayəsində azı üç nəfər, o cümlədən gündüz təhsil alan 23 yaşınadək şagirdlər və tələbələr olan ər və ya arvaddan birinin vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 50 manat məbləğində azaldılır. Əgər hər iki valideyn işləyirsə, bu güzəşt valideynlərin hər ikisinə deyil, yalnız birinə şamil edilir

Bildirilib ki, təqaüd, pensiya və işsizlikdən sığorta ödənişi alan şəxslər (uşaqlardan başqa), qanuna əsasən tam dövlət təminatında olan şəxslər himayədə olanlara aid edilmirlər.

Qeyd olunanlara əsasən, fiziki şəxsin əsas iş yerində (əmək kitabçasının olduğu iş yerində) muzdlu işlə əlaqədar əldə etdiyi gəliri himayəsində 3 nəfər olması ilə əlaqədar müvafiq təsdiqedici sənədlər, yəni Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 4 yanvar tarixli 4 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Əmək haqqından tutulan vergi hesablanarkən fiziki şəxslərin vergi güzəştləri hüququnun müəyyənləşdirilməsi üçün sənədlərin Siyahısı”nın 1.15-ci bəndinə əsasən ər və arvaddan birinin güzəştdən istifadə edib-etməməsi barədə onların əsas iş yerindən işəgötürənin arayışı və Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin təsdiq etdiyi formada yerli icra hakimiyyəti və ya bələdiyyə tərəfindən verilmiş arayışlar təqdim edildiyi halda, 50 manat məbləğində azaldılır.

Sorğuya cavab olaraq bildiririk ki, analıq məzuniyyəti dövründə alınan müavinət bu güzəştdən istifadə etmək üçün maneə yaratmır. Bu halda iki azyaşlı uşaq və həyat yoldaşı daxil olmaqla, himayənizdə olan şəxslərin sayı 3-ə çatdığı üçün sözügedən güzəştdən istifadə etmək hüququnuz yaranır.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 102-ci maddəsi və Kabinetinin 2001-ci il 4 yanvar tarixli 4 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Əmək haqqından tutulan vergi hesablanarkən fiziki şəxslərin vergi güzəştləri hüququnun müəyyənləşdirilməsi üçün sənədlərin Siyahısı”

Mənbə: vergiler.az