Məzuniyyətin hesablanması qaydası

Məzuniyyətin növləri

İşçilərin məzuniyyət hüququ Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi ilə tənzimlənir. İşçilərin məzuniyyət hüququ üzrə hüquqi təminatlar nəzərdə tutulub. Bunlardan biri də Məcəllə ilə müəyyən edilmiş hallarda onlara məzuniyyətin hesablanması, başqa sözlə desək, həmin dövr üçün orta əməkhaqqının saxlanmasıdır (ƏM, maddə 111).

Məcəllənin 112.1-ci maddəsi aşağıdakı məzuniyyət növlərini müəyyən edir:

• əmək məzuniyyəti;
• sosial məzuniyyətlər;
• təhsil və yaradıcılıq məzuniyyəti;
• ödənişsiz (haqq ödənilməyən) məzuniyyətlər.

İşçilərə digər məzuniyyətlər də verilə bilər, bir şərtlə ki, bu, əmək müqaviləsində, kollektiv müqavilələrdə nəzərdə tutulsun (ƏM, maddə 112.2)

Məzuniyyətin hesablanması üçün nələri bilmək lazımdır?

Məzuniyyətin yuxarıda qeyd edilən ilk üç növü üzrə məzuniyyət haqqının hesablanması zamanı atılacaq birinci addım məzuniyyət müddətinin müəyyən edilməsidir. Sonuncu, dördüncü məzuniyyət növü ödənişsiz olduğu üçün müddət müəyyən edilsə də, hesablama aparılmır. Odur ki, bu məqalədə o nəzərdən keçirməyəcək.

İkinci addım müəyyən edilmiş müddətlər üçün orta əməkhaqqının hesablanmasıdır. Hesablama ardıcıllığı məzuniyyətin növünə görə fərqlənə bilər. Belə ki:

• əmək məzuniyyətinin hesablanması zamanı son 12 ay üçün orta əməkhaqqı nəzərə alınır;
• “Sosial sığorta haqqında” AR Qanununa uyğun sığorta hadisəsi baş verdikdə işçinin sosial məzuniyyət hüququ yaranır və ona  “Məcburi dövlət sosial sığortası üzrə ödəmələrin və əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirmiş sığortaolunanlara sığortaedənin vəsaiti hesabına ödənilən müavinətin hesablanması və ödənilməsi haqqında” Əsasnamə  əsasında müavinət  hesablanır;
• yaradıcılıq fəaliyyəti üçün məzuniyyətin hesablanması işçinin vəzifəsi (peşəsi) üçün müəyyən olunmuş aylıq əməkhaqqından hesablanır (ƏM, maddə 122.6);
• ödənişli təhsil məzuniyyəti üçün hesablamalar ödənişdən əvvəlki iki təqvim ayı ərzində qazanılan əməkhaqqı əsasında aparılır (ƏM maddə 123.2 və 177);

Məzuniyyət müddətləri

İşçinin hər iş ili üzrə bir dəfədən az olmayaraq əmək məzuniyyətdən istifadə hüququ var. Məzuniyyətin bu növünün minimum müddəti 21 təqvim günüdür. İlk iş ilində məzuniyyətdən istifadəsi üçün 6 ay iş stajının olması zəruridir. Növbəti illərdə isə istənilən vaxt, növbəlilik cədvəlinə uyğun məzuniyyətdən istifadə etmək olar.

Əmək məzuniyyəti əsas və əlavə kimi iki hissədən ibarətdir, qeyri-iş günləri nəzərə alınmadan təqvim günləri ilə hesablanır. Bir qayda olaraq, əsas və əlavə məzuniyyət günlərinin cəmi illik ödənişli məzuniyyətin ümumi müddətini təşkil edir.

Əmək məzuniyyəti və onun müddətləri ayrı-ayrı işçi kateqoriyaları üzrə fərqlənə bilər.

Yaradıcılıq məzuniyyətlərinin müddəti 30 gündən 3 ayadək dəyişə bilər. Müddətin tənzimlənməsi Əmək Məcəlləsinin 122-ci maddəsi ilə tənzimlənir.

Ödənişli təhsil məzuniyyətinin müddətləri Məcəllənin 124-cü maddəsi ilə tənzimlənir. Müddətlər haqqında  buradan da məlumat almaq olar.

Sosial məzuniyyətlərin müddəti Əmək Məcəlləsi və yuxarıda qeyd edilən Əsasnamə əsasında müəyyən edilir.

Əmək məzuniyyətinin hesablanması

Məzuniyyətin hesablanması məqsədi ilə müddətlər müəyyən edildikdən sonra orta əməkhaqqını tapmaq zəruridir. Bu zaman əməkhaqqı anlayışına daxil olan Əmək Məcəlləsinin 154-cü maddəsinə uyğun  bütün ödəmələr nəzərə alınır. Hesablamalar zamanı nəzərə alınan və alınmayan ödəmələr  AR NK-nin 137 saylı qərarında  qeyd olunub.

Əmək məzuniyyətinin hesablanması məqsədi ilə orta əməkhaqqı məzuniyyətin başladığı vaxtdan əvvəlki 12 təqvim ayının qazancını 12-yə bölməklə müəyyən edilir. Alınan məbləğ ayın təqvim günlərinin orta illik miqdarına (30,4) bölünür və bir günlük əməkhaqqı tapılır. Tapılan məbləğ məzuniyyət günlərinin sayına vurmaqla məzuniyyətin hesablanması aparılır:

Məzuniyyət haqqı =  ((əvvəlki 12 ayın gəliri) / 12 ay  / 30,4 əmsalı) x məzuniyyət günlərinin sayı

Əgər məzuniyyətə buraxılan işçinin işlədiyi müddət 12 aydan az olarsa, əməkhaqqının hesablanması üçün onun faktiki işdə olduğu aylar əsas götürülür (ƏM maddə 140.2)

İşçiyə istifadə olunmamış məzuniyyətə görə kompensasiya ödənilən zaman da bu qaydadan istifadə olunur.

Yaradıcılıq fəaliyyəti üçün məzuniyyətin hesablanması

Məzuniyyətin bu növü doktoranturada (adyunkturada) müvafiq elmi dərəcə almaq üçün təhsilini davam etdirən işçilərə dissertasiya işlərini tamamlamaq, həmçinin dərslik (dərs vəsaiti) yazan müəlliflərə verilə bilər. Məzuniyyət haqqının hesablanması haqqında buradan məlumat almaq mümkündür.

Təhsil məzuniyyətinin hesablanması

Bu halda orta əməkhaqqı məzuniyyətin başladığı vaxtdan əvvəlki 2 təqvim ayında əldə etdiyi əməkhaqqının cəminin həmin aylardakı iş günlərinin sayına bölməklə tapılan bir günlük əməkhaqqının məzuniyyət günlərinin sayına vurmaqla hesablanır.

Orta əməkhaqqının hesablanması zamanı nəzərə alınan və alınmayan ödənclər Məcəllənin 157-ci maddəsi, habelə AR NK-nın 126 saylı qərarı ilə müəyyən edilir.

Təhsil almaqla əlaqədar verilən ödənişli məzuniyyətlər qiyabi, habelə peşə təhsili müəssisələrində istehsalatdan ayrılmadan təhsil alan işçilər üçün nəzərdə tutulub.

Sosial məzuniyyətlər üçün müavinətin hesablanması

İşçilərin hamiləliyə və doğuşa, habelə uşağın üç yaşı tamam olanadək qulluğa görə sosial məzuniyyətdən istifadə hüququ var. Belə hallarda məzuniyyətin hesablanması qaydaları ilə buradan tanış olmaq olar.