Xidmət sahəsinə aid müəssisələrdə mövcud ehtiyatlar

posted in: Xəbər | 0

Memarlıq, mühasibatlıq və vəkillik kimi xidmət sahələrində fəaliyyət göstərən müəssisələr hər hansı aktivlərini maddi aktivlər formasında saxlamamağa çalışırlar.  Digər xidmət sahələrinə aid müəssisələr isə kiçik məbləğdə olsa da maddi aktivlərə (məsələn, diş həkimləri antiseptiklər, ağrıkəsici dərmanlar və sair kimi preparatlar) sahib ola bilərlər. Həmçinin, xidmət sahəsinə aid müəssisələrdə özlərinin hazırladığı və adətən bitməmiş istehsalat formasında çıxış edən ehtiyatlar da ola bilər.

Xidmət sahəsinə aid müəssisə tərəfində ehtiyatlar formasında (məsələn, diş həkiminin materialları) saxlanılan maddi aktivlər “EHTİYATLAR ÜZRƏ” KOMMERSİYA TƏŞKİLATLARI ÜÇÜN 8 №-li MİLLİ MÜHASİBAT UÇOTU STANDARTININ 10-cu maddəsinə uyğun olaraq qiymətləndirilməlidirlər, yəni ilkin dəyər ilə xalis satış dəyəri müqayisə edilərək, bu dəyərlərdən daha az olan dəyərlə.

Hazırkı standartın 20-ci maddəsinə uyğun olaraq, xidmət sahəsində fəaliyyət göstərən müəssisələr sahib olduğu ehtiyatların dəyərini onlara çəkilən xərclər əsasında ölçürlər. Bu xərclərə işə nəzarət edən personala çəkilən məsrəflər və müvafiq qaimə xərcləri daxil olmaqla, xidmətlərin göstərilməsində birbaşa rolu olan işçi heyətinin əmək haqqları və digər birbaşa xərclər daxildir. Bu yanaşma ehtiyatların qiymətləndirilməsində əvvəllər istifadə edilən “normal” yanaşmaya oxşardır və satış xərcləri ilə inzibati xərclər ehtiyatların ilkin dəyərinə daxil edilmir, əksinə yarandığı dövrün xərci kimi tanınır.


Ehtiyatların əldə edilməsinə çəkilən məsrəflər

posted in: Xəbər | 0

Ehtiyatların əldə edilməsi üzrə məsrəflər adətən ehtiyatların alış qiymətini nəzərdə tutur, lakin bura həmçinin alış ilə bağlı bütün digər məsrəflər də daxil edilməlidir. Beləliklə, ehtiyatlar əldə edilərkən, vergi orqanları tərəfindən əvəzləşdirilən vergilər istisna olmaqla, ödəilən digər vergilər (məsələn, ƏDV) və ya idxal rüsümları ehtiyatların əldə edilməsinə çəkilən məsrəflərə daxil edilməlidir.

Məsələn, “Muğan” şirkəti xammalının bir hissəsini xaricdən idxal edən istehsalçıdır. Təchizatçının hesab-fakturasına əsasən, xammalın yüz kiloqramının qiyməti 10000 manat təşkil edir. Bununla yanaşı, 1000 manat məbləğində olan idxal rüsumu da, “Muğan” şirkəti tərəfindən ödənilməlidir.

 

Beləliklə, xammalın ilkin dəyəri hesab-fakturada göstərilən 10000 manat məbləğində deyil, idxal rüsumu da nəzərə alınmaqla 11000 manat məbləğində nəzərə alınmalıdır.

Ehtiyatların əldə edilməsi üzrə məsrəflərə həmçinin, daşınma və boşaldılma üzrə məsrəflər də daxildir.

Məsələn, “Xəzər” şirkəti televizorların alqı-satqısı ilə məşğuldur. Bir televizorun ilkin dəyəri 250 manat üstəgəl  daşınma xərci 20 manat təşkil edir. On 31.07.2006-cı il tarixdə “Xəzər” şirkəti 25000 manat (100 * 250) məbləğinə 100 ədəd televizor alır.

Bu zaman, daşınma xərcləri 1000 manat (100 * 20) təşkil etmişdir. Əgər hesabat dövrünün sonuna bu 100 ədəd televizorun heç biri satılmamışdırsa, müəssisənin ehtiyatlarının məbləği 27000 manat (25000+2000) və ya hər televizorun dəyəri 270 manat təşkil edəcək.

Ehtiyatların əldə edilməsinə çəkilən məsrəflərin müəyyən edilməsində ticarət endirimləri və digər oxşar güzəştlər hesaba alınmalı deyil.

Məsələn,“Xəzər” şirkəti televizorların alqı-satqısı ilə məşğuldur. Şirkət televizorun bir ədədini 250 manata alır, lakin 50 ədəddən artıq televizor sifariş edilərsə, təchizatçı 10% endirim təqdim etməyə razıdır. 20.12.2006-cı il tarixdə “Xəzər” şirkəti 75 ədəd televizor alır (və beləliklə, 10% endirim əldə edir), 27.12.2006-cı il tarixdə isə əlavə olaraq 25 ədəd televizor alır (bu televizorlara endirim tətbiq edilmir). Hesabat dövrüərzində bu televizorlardan heç biri satılmır və televizorların hamısı (100 ədəd) hesabat dövrünün sonunda “Xəzər” şirkətinin ehtiyatlarını təşkil edir.

Beləliklə, televizorların dəyəri aşağıdakı kimi qeyd olunacaq:

75 televizor 250 manatdan  –  75×250=18750

10% endirim=(1875)

18750-1875=16875

25 televizor 250 manatdan = 6250

6250 + 16875 = 23125


Xərc kimi tanınma

posted in: Uncategorized | 0

Ehtiyatlar satıldıqda, həmin ehtiyatların balans dəyəri onların satışı ilə bağlı müvafiq gəlir tanındığı dövrdə xərc kimi tanınmalıdır. Ehtiyatların balans dəyərinin mümkün xalis satış dəyərinədək hər hansı azalma məbləği və ehtiyatlar üzrə bütün itkilər bu azalmanın və ya itkinin baş verdiyi dövrdə xərc kimi tanınmalıdır. Mümkün xalis satış dəyərinin artması ilə əlaqədar olaraq, ehtiyatların hər hansı silinmiş dəyərinin hər hansı bərpa məbləği ehtiyatların məbləğinın bərpası dövründə xərc kimi tanınmış miqdarın azalması kimi tanınmalıdır.


Məsələn, müəssisənin daxili imkanlar hesabına inşa edilmiş torpaq, tikili və avadanlıqların komponenti kimi istifadə edilmiş bəzi ehtiyatlar digər aktivlərin hesabına aid edilə bilər. Bu yolla digər aktivlərə aid edilmiş ehtiyatlar bu aktivin istismar müddəti ərzində xərc kimi tanınır.

Mümkün xalis satış dəyəri

posted in: Uncategorized | 0

Ehtiyatların ilkin dəyəri bu ehtiyatlar korlandıqda, tam və ya qismən köhnəldikdə və ya onların satış dəyəri azaldıqda, əvəzləşdirilməyə bilər. Ehtiyatların tamamlanması üzrə ehtimal edilən məsrəflər və ya satışın həyata keçirilməsi üzrə ehtimal edilən məsrəflər artdıqda, onların ilkin dəyəri həmçinin əvəzləşdirilməyə bilər. Ehtiyatların dəyərinin öz ilkin dəyərindən mümkün xalis satış dəyərinədək silinməsi təcrübəsi aktivlərin satışından və ya istifadəsindən əldə edilməsi gözlənilən məbləğdən artıq dəyərlə qiymətləndirilməməsi fikrini əks etdirir.


Adətən, ehtiyatlar mümkün xalis satış dəyərinədək maddəbəmaddə silinir. Buna baxmayaraq, bəzi hallarda bir-biri ilə bağlı və ya oxşar olan obyektləri birləşdirmək məqsədə uyğun sayılır. Belə vəziyyət eyni çeşidli və təyinatlı, bir coğrafi ərazidə istehsal edilmiş və satılan, eyni cür istifadə edilən və təcrübədə eyni çeşidli mallardan ayrı qiymətləndirilməsi mümkün olmayan ehtiyatların maddələri ilə baş verə bilər. Ehtiyatların təsnifatina əsasən (məsələn, hazır məhsulun və ya konkret sahəyə və ya coğrafi seqmentə aid bütün malların) silinməsi məqsədə müvafiq hesab edilmir. Xidmət göstərən müəssisələr məsrəflərini fərqli satış qiymətləri təyin ediləcək konkret xidmətlərə görə ayırırlar. Beləliklə, hər bir belə xidmət növü ayrı maddə kimi nəzərə alınır.


Mümkün xalis satış dəyərinin qiymətləndirilməsi üçün qiymətləndirilmənin aparıldığı tarixdə satılması ehtimal edilən ehtiyatların dəyərinə dair mövcud olan dəlillərdən daha etibarlısına istinad edilir. Bu hesablamalar hesabat dövrünün bitməsindən sonra baş verən hadisələrlə birbaşa bağlı olan, bu hadisələrin hesabat dövrünün sonunda mövcud olan şərtləri təsdiq edən dərəcədə, qiymətin və ya ilkin dəyərin dəyişməsini nəzərə alır.


Xalis satış dəyərinin hesablanması zamanı həmçinin mövcud ehtiyatların təyinatı nəzərə alınır. Məsələn, təsbit edilmiş qiymətlərlə malların satışı və ya xidmətlərin göstərilməsi üzrə müqavilələrin şərtlərinin yerinə yetirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş ehtiyatların bu və ya başqa miqdarının mümkün xalis satış dəyəri bu müqavilələrdə göstərilmiş qiymətə əsaslanır. Belə müqavilələr üzrə satışın həcmi mövcud ehtiyatların həcmindən az olduqda, ehtiyatların qalan hissəsinin mümkün xalis satış dəyəri satış qiymətlərinin ümumi səviyyəsinə əsaslanır. Ehtiyatların mövcud qalığından artıq həcmdə malların təsbit edilmiş qiymətlə satılması üzrə müqavilələrin və ya malların təsbit edilmiş qiymətlə alınması üzrə müqavilələrin mövcudluğuna əsasən, qiymətləndirilmiş və ya şərti öhdəliklər yarana bilər. Belə qiymətləndirilmiş və ya şərti öhdəliklər “Qiymətləndirilmiş öhdəliklər, şərti öhdəliklər və şərti aktivlər” adlı 37 №-li MUBS-a uyğun olaraq nəzərə alınırlar.


Ehtiyatların istehsalı üçün nəzərdə tutulmuş xammal və digər materiallar, onların təşkil edəcəyi hazır məhsulun ilkin dəyərinə, və ya ondan artıq qiymətə satılması ehtimal edildikdə, ilkin dəyərindən aşağı olan heç bir dəyərə qədər silinmir. Lakin, xammalın qiymətinin azalması hazır məhsulun ilkin dəyərinin mümkün xalis satış dəyərindən artıq olduğunu göstərdiyi halda, xammal mümkün xalis satış dəyərinədək silinir. Belə hallarda, xammal və materialların əvəz edilməsi üzrə məsrəflər onların mümkün xalis satış dəyərinin mövcud ölçülərindən ən doğrusu hesab edilə bilər.


Hər növbəti hesabat dövründə mümkün xalis satış dəyərinin yenidən qiymətləndirilməsi aparılmalıdır. Əvvəlki dövrlərdə ehtiyatların ilkin dəyərindən aşağı olan hər hansı dəyərə qədər silinməsi hallarını yaratmış səbəblər artıq mövcud olmadıqda və ya iqtisadi vəziyyətin dəyişməsi səbəbindən mümkün xalis satış dəyərinin artmasına dair açıq-aydın dəlil mövcud olduqda, silinmiş məbləğ ehtiyatların yeni balans dəyərini ilkin dəyərdən və yenidən qiymətləndirilmiş mümkün xalis satış dəyərindən daha az olan dəyərə uyğunlaşdırılmaqla qaytarılır. Bu hal, məsələn satış qiymətinin azalması nəticəsində mümkün xalis satış dəyəri ilə ehtiyatlar maddəsində uçota alınmış ehtiyatların növbəti hesabat dövründə hələ də satılmaması və onun satış qiymətinin artması səbəbindən baş verir.