Blog Full

Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsi və Vergi Məcəlləsi ilə yanaşı əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə Cinayət Məcəlləsində də məsuliyyət tədbirləri nəzərdə tutulub. Bunlar hansılardır? Məcəllədə hansı cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutulub?

Əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyət

Əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə İnzibati Xətalar Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş məsuliyyət tədbirləri Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin  15-ci maddəsində nəzərdə tutulub. Belə pozuntular zamanı tətbiq edilən cərimələr İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Həmin cərimələri şərti olaraq aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

• əmək müqaviləsinin bağlanması ilə bağlı pozuntulara görə cərimələr
• əmək müqaviləsinin bağlanmasından imtinaya görə cərimələr
• əmək müqaviləsinin xitamı zamanı inzibati hüquq pozuntuları
• işçilərə ödənişlərlə bağlı pozuntulara görə cərimələr
• inzibati xətalar məcəlləsində nəzərdə tutulmuş digər cərimələr

Əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə İnzibati Xətalar Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş məsuliyyət haqqında eyni adlı məqalədən tanış olmaq olar.

Vergi Məcəlləsində nəzərdə əmək qanunvericiliyinin pozulması ilə bağlı cərimələr əmək müqaviləsinin bağlanmadan işçinin işə cəlb edilməsi ilə bağlıdır. Vergi orqanlarının bu sahədə nəzarət hüququ Məcəllənin 50-ci maddəsində təsbit olunub. Operativ vergi nəzarəti (yaxud səyyar vergi yoxlaması) çərçivəsində belə hallar aşkar edilərsə, işəgötürənə AR VM-in 58.10-cu maddəsinə uyğun cərimələr tətbiq edilir. Həmin cərimələr, onların tətbiq mexanizmi ilə bizim uyğun məqalədən tanış olmaq olar (bax: “Əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş məsuliyyət”)

Əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə CM-də nəzərdə tutulmuş məsuliyyət

Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə cinayət məsuliyyəti bir-neçə halda nəzərdə tutulub, məsələn:

• əməyin mühafizəsi üzrə qaydalarının pozulması – maddə 162;
• əmək müqaviləsinin (kontraktının) rəsmiləşdirilməsi ilə bağlı pozuntular –maddə 162-1;
• üç yaşınadək uşağı olan valideynlərin əmək hüquqlarının pozulması –maddə 164.

Əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə Cinayət Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş məsuliyyət cərimələr, islah işləri yaxud azadlıqdan məhrum edilmə formasında tətbiq edilə bilər.

Əmək mühafizəsi qaydalarının pozmasına görə məsuliyyət

İş prosesində texniki təhlükəsizlik yaxud əməyin mühafizəsinin digər qaydalarının pozulması səbəbindən insan sağlamlığına ehtiyatsızlıqdan ağır zərər vurula bilər. Belə hallar əməyin mühafizəsi qaydalarına əməl edilməsi vəzifəsi həvalə edilmiş şəxsin bu qaydaları pozması nəticəsində baş verərsə, bu cinayət məsuliyyəti yaradır və ona:

• iki min manatdan üç min manatadək məbləğində cərimə, yaxud;
• iki ilədək müddətə islah işləri, yaxud;
• bir ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması, yaxud;
• altı ayadək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzası tətbiq edilir.

Eyni səbəblər nəticəsində ehtiyatsızlıqdan insan ölümü baş verərsə üç ilədək müddətə müəyyən vəzifə tutma və ya müəyyən fəaliyyətlə məşğul olma hüququndan məhrum edilməklə və ya edilməməklə beş ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzası tətbiq olunur.

Yuxarıda nəzərdə tutulmuş əməllər ehtiyatsızlıqdan iki və daha çox şəxsin ölümünə səbəb olarsa, o cinayət məsuliyyətinə cəlb olunur və on üç ilədək müddətə müəyyən vəzifə tutma və ya müəyyən fəaliyyətlə məşğul olma hüququndan məhrum edilməklə və ya edilməməklə üç ildən yeddi ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzası tətbiq edilir.

Əmək müqaviləsinin (kontraktının) rəsmiləşdirilməsi ilə bağlı pozuntular

Əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə Cinayət Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş məsuliyyətin digər forması əmək müqaviləsi (kontraktı) hüquqi qüvvəyə minmədən işçilərin işə cəlb edilməsi ilə bağlıdır.

Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş qaydada əmək müqaviləsi (kontraktı) hüquqi qüvvəyə minmədən on nəfər və ondan çox olan sayda işçi işlərin (xidmətlərin) icrasına cəlb edilərsə:

• yeddi min manatdan on min manatadək məbləğdə cərimə, yaxud;
• iki ilədək müddətə islah işləri, yaxud;
• iki ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması, yaxud ikiilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzası təqdim edilir.

Bu əməli törədən şəxs əmək qanunvericiliyində müəyyən edilmiş qaydada işçilərlə əmək müqaviləsi bağlayarsa, habelə yayındırılmış vergiləri və digər məcburi ödənişləri tamamilə ödəyərsə, cinayət məsuliyyətindən azad edilir. Bu qaydada cinayət məsuliyyətindən yalnız bir dəfə azad edilir.

Əmək müqaviləsinin (kontraktı) rəsmiləşdirilməsi ilə bağlı pozuntular təkrarlandıqda Cinayət Məcəlləsinin 162-1-ci maddəsinə görə ona:

• üç ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması, yaxud;
• üçildən yeddi ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzası tətbiq olunur.

Üç yaşınadək uşağı olan valideynlərin əmək hüquqlarının pozulması ilə bağlı məsuliyyət

Əgər işəgötürən əsasız olaraq hamiləliyə və himayəsində üç yaşınadək uşağı olmasına görə əmək müqaviləsini ləğv edərsə bu, əmək qanunvericiliyinin pozulması və cinayət məsuliyyəti hesab olunur, ona iki min manatdan üç min manatadək məbləğdə cərimə tətbiq edilir.

Bu cərimə üç yaşınadək uşağını təkbaşına böyütdüyünə görə kişilərin əmək müqaviləsinə xitam verildiyi halda da tətbiq edilir.

Hansı borc kredit adlanır?

Bildiyimiz kimi mənfəət (gəlir) vergisi məqsədləri üçün məsrəflər gəlirdən çıxılan və çıxılmayan xərclər kimi təsnif edilir. Bəs alınmış borclara görə ödənilmiş faizlər onu ödəyən tərəfindən gəlirdən çıxılan xərc sayıla bilərmi? Hansı hallarda bu faizlər gəlirdən çıxılmayan xərc kimi xarakterizə edilir?

“Borc”, “kredit” anlayışlarının tərifi Mülki Məcəllənin 739-cu maddəsində verilib.

Bəzi uçot işçiləri belə fikirləşir ki, borc yalnız bank, BOKT-lar tərəfindən verilə bilər. Bu yanlış yanaşmadır: istənilən şəxs digər şəxsə, o cümlədən təsisçi şirkətə yaxud bir təşkilat başqa təşkilata borc verə bilər. Sadəcə, kimsə bununla peşəkar qaydada məşğul olmaq istəyirsə, lisenziya, təşkilati məsələləri, qanunla müəyyən edilmiş digər tələbləri həll etməli, kredit təşkilatı formasında fəaliyyət göstərməlidir.

MM-də verilən şərhə görə borc:

• həm pul;
• həm də əşya formasında da verilə bilər.

Pul şəklində verilən borc kredit, müvafiq müqavilə isə kredit müqaviləsi adlanır. Məcəllənin 739.2. maddəsinə əsasən deyə bilərik ki, kredit müqaviləsi təkcə banklardan götürülən pullara aid deyil.

Borc faizi gəlirdən çıxılan xərcə aid edilə bilərmi?

Məqsədimiz borclar üzrə faizlərin gəlirdən çıxılan xərclərə necə aid edildiyin aydınlaşdırmaq olduğundan, bu məqalədə üzərinə faizlər hesablana bilən, pul şəklində verilən və alınan borclardan danışacağıq.

“Faiz” anlayışı Vergi Məcəlləsinin 13.2.18-ci maddəsində aşağıdakı kimi şərh olunur:

Alınmış borclar üzrə faizlər məhdudiyyət qoyulmadan gəlirdən çıxılan xərc kimi qiymətləndirilir. Bu rezident bank, bank olmayan kredit təşkilatlarından (BOKT), digər hər hansı şəxslərdən alınmış borclara münasibətdə belədir. Amma, nəzərə almaq lazımdır ki, VM borc faizlərinin gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilməsinə müəyyən məhdudiyyətlər qoyur. Həmin məhdudiyyətlər Məcəllənin 110-cu maddəsi ilə nizamlanır. Qeyd edək ki, bu maddənin tələbləri rezident bankın, habelə kredit təşkilatlarının aldığı borclara şamil edilmir.

Gəlirdən faizlər üzrə çıxılmalar məhdudiyyətlər

Belə məhdudiyyətlər aşağıdakı hallarda tətbiq edilir:

1. borclar xaricdən alındıqda;
2. əməliyyatlar qarşılıqlı asılı şəxslər arasında aparıldıqda.

Qarşılıqlı asılı şəxslər elə fizik, hüquqi  şəxslərdir ki, onların qarşılıqlı münasibətləri təmsil etdikləri şəxslərin fəaliyyətinə yaxud fəaliyyətlərinin maliyyə nəticələrinə bilavasitə təsir göstərmiş olsun (məsələn təsisçi və şirkət, şirkət və direktor). Həmin şəxslərin tərkibi VM-nin 18-ci maddəsi ilə müəyyən edilib. Maddədən belə başa düşə bilərik ki, bir şəxs digərinin fəaliyyətini məhdudlaşdırırsa ya da digər şəxsin fəaliyyətini istiqamətləndirmə yönündə addımlar atırsa, həmin şəxsə nəzarət etmiş sayılır.

Yuxarıda qeyd edilən hər iki halda gəlirdən çıxılan xərc üzrə məbləğlər borc faizlərinin aid olduğu dövr üçün eyni valyutalı, oxşar müddətə verilən banklararası kredit hərracındakı faizlər üzrə orta səviyyənin 125%-dən çox olmamalıdır. Əgər hərraclar keçirilməyibsə, AR MB-nin paylaşdığı banklararası kreditlər üzrə faizlərin orta səviyyəsi əsas götürülür.

Nümunə 1: Rezident hüquqi şəxs xarici bankdan illik 16% ilə 15000 manat kredit alıb. Həmin dövr üzrə AR MB-nin dərc etdiyi banklararası kreditlər üzrə faizlərin orta səviyyəsinin 10% olduğu məlumdur.

Rezident müəssisənin ödəyəcəyi faizlərdən gəlirdən çıxıla bilən hissəsi 15000*10% * 125 % = 1875, faktiki xarici banka ödənilmiş faizlər 15000*16% = 2400 manat olacaq.

525 (2400-1875) manat olacaq gəlirdən çıxılmayan xərclərə aiddir.   

Faiz xərclərinə tətbiq edilən digər məhdudiyyətlər

Xaricdən alınmış borcların məbləği vergi ödəyicisinin xalis aktivlərinin həcmindən iki dəfə çox olarsa, həmin borcun xalis aktivlərin məhz iki dəfədən artıq olan məbləğinə görə hesablanan faizlər gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilmir. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu zaman xaricilərə məxsus banklardan, xarici kredit təşkilatlarından götürülmüş borclar, həmçinin xarici birjalar üzrə ticarət olunan istiqraz borcları istisnadır.

Nümunə 2: “ABC” MMC illik 8%-lə xaricdən 130000 manat borc alıb. Şirkətin xalis aktivlərinin dəyəri 45000 manatdır. Bu halda :

Xalis aktivlərin dəyərinin iki misli 90000, xalis aktivlərin dəyərinin iki mislindən çox olan hissə 130000 -90000 = 40000 manat olacaq.

Gəlirdən çıxılan xərclər hesablanarkən nəzərə alınacaq faiz 90000 * 8 % = 7200 manatdır.   

Xalis aktivlərin dəyəri dedikdə, əslində elə kapital nəzərdə tutulur. Kapitalı formalaşdıran, vergi ödəyicisinin aktivləri ilə öhdəlikləri arasındakı fərq olan xalis aktivlərdir, adətən bölüşdürülməmiş mənfəət, nizamnamə kapitalı formasında olur.

Vergi Məcəlləsinin 14-1.2-ci maddəsində rezident və qeyri-rezidentlərin apardıqları borc əməliyyatları zamanı transfer qiymətlərin tətbiqi qaydaları şərh edilir. Transfer qiymətlərinin tətbiq edilməsinə haqqında buradan oxuya bilərsiniz.

12 avqust 2024-cü il tarixdə Əmək Məcəlləsində edilən  dəyişikliklər qüvvəyə mindi. Yeniliklərdən biri də Məcəllənin 73-cü maddəsində edilən dəyişiklikdir. İnsan resursları üzrə ekspert Ramin Hacıyev  yeni qaydanı şərh edir. 

Bildiyimiz kimi, Əmək Məcəlləsinin 73-cü maddəsi müddətli əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin qaydalarını müəyyən edir. Əvvəlki redaksiyada müddətli əmək müqaviləsinə xitam verilməsi aşağıdakı qaydada idi:

• əmək müqaviləsinin müddəti bitdikdən sonrakı bir həftə ərzində xitam verilirdi;
• əmək müqaviləsinin müddəti bitdikdən sonrakı bir həftə ərzində tərəflərdən heç biri əmək müqaviləsinin xitam verilməsini tələb etmirdisə, müqavilə əvvəlki müddət qədər uzadılmış hesab edilirdi;
• işçinin müəyyən üzrlü səbəbdən (məzuniyyətdə, ezamiyyətdə və 179-cu maddədə nəzərdə tutlan iş yeri və orta əməkhaqqı saxlanıldığı hallarda) iş yerində olmadığı hallarda müddətli əmək müqaviləsinin müddəti bitdikdə işçi işə çıxdığı gündən bir təqvim həftəsi keçməmiş müqaviləyə xitam verilə bilərdi.

12 avqust 2024-cü il tarixdən etibarən müddətli əmək müqaviləsinə xitam verilməsi aşağıdakı qaydada həyata keçirilməlidir:

• Müddətli əmək müqaviləsinin müddətinin bitməsinə azı bir həftə qalmış tərəflərdən heç biri digər tərəfi müddətin bitməsinə görə müqaviləyə xitam verilməsi barədə yazılı formada (kağız daşıyıcıda və ya elektron informasiya sistemi vasitəsilə) xəbərdar etməzsə, həmin əmək müqaviləsi əmək müqaviləsində göstərilən müddətə uzadılır;
• İşçinin müəyyən üzürlü səbəbdən (xəstələnməsi, ezamiyyətdə, məzuniyyətdə olması, habelə bu Məcəllənin 179-cu maddəsində nəzərdə tutulan iş yeri və orta əmək haqqı saxlandığı hallarda) iş yerində olmadığı dövrdə müddətli əmək müqaviləsinin müddəti qurtardığı hallarda həmin müqaviləyə bu maddənin 1-ci hissəsində nəzərdə tutulmuş qaydada xəbərdar edilmişdirsə, işçi işə çıxdığı gün işəgötürən tərəfindən müqaviləyə xitam verilə bilər.

Dəyişikliklər aşağıdakı məqamları özündə əks etdirir:

• Müddətli əmək müqaviləsinə xitam verilməmişdən ən azı bir həftə öncədən işçiyə yazılı formada xəbərdarlıq edilməlidir;
• Üzrlü səbəbdən işdə olmayan işçinin əmək müqaviləsinin müddəti bitməmişdən ən azı bir həftə öncədən yazılı formada xəbərdarlıq edilmişdirsə, işçi işə çıxdığı gün xitam verilə bilər.

Dəyişiklikləri misallarla izah edək:

Misal 1

Fərz edək ki, işçinin əmək müqaviləsinin müddəti 25.09.2024-cü il tarixdə bitir. Bu halda ən gec 18.09.2024-cü il tarixdə işçiyə yazılı formada (kağız daşıyıcıda və ya elektron informasiya sistemi vasitəsilə) xəbərdarlıq edilməlidir. Əgər işçiyə ən azı bir həftə öncədən xəbərdar edilməzsə, müddət müqavilədəki müddət qədər uzadılmış sayılacaq.

Misal 2

Hesab edək ki, məzuniyyətdə olan işçinin əmək müqaviləsinin müddəti 01.10.2024-cü il tarixdə bitəcək, lakin işçi məzuniyyətdə olduğu üçün 20.10.2024-cü il tarixdə işə başlayacaq. İşəgötürən həmin işçi məzuniyyətdən qayıdandan sonra əmək müqaviləsinə xitam verilməsi barədə qərar verir. Bunun üçün ən gec 24.09.2024-cü il tarixdə işçiyə yazılı formada (kağız daşıyıcıda və ya elektron informasiya sistemi vasitəsilə) xəbərdarlıq edilməlidir.

Həmçinin, işçi də işəgötürəni yuxarıda qeyd olunan qaydada yazılı formada (kağız daşıyıcıda və ya elektron informasiya sistemi vasitəsilə) xəbərdar etməklə əmək müqaviləsinin xitam verilməsini tələb edə bilər.

Xəbərdarlığın edilmə qaydasına gəlincə, istər işçi, istərsə də işəgötürən kağız formada və ya ƏMAS-da “İşəgötürən və işçilər arasında rəsmi yazışmalar” bölməsindən yazılı xəbərdar edə bilər. Belə ki, işəgötürən kağız daşıyıcıda rəsmi qaydada işçiyə xəbərdarlıq məktubu və ya ƏMAS-da “İşəgötürən və işçilər arasında rəsmi yazışmalar” bölməsindən yazılı formada xəbərdarlıq edə bilər.

Qeyd edək ki, xitam prosesinin sonunda işçiyə sistem üzərindən avtomatik rejimdə əmək müqaviləsinə xitam verilməsi ilə bağlı məlumat göndərilir.

Mənbə: vergiler.az

“Ümumi mənfəət (zərər)” hesabı

Mühasibat uçotu subyektlərində hesabat dövrünün ümumi mənfəəti (zərəri) hesablar planın 8-ci “Mənfəətlər (Zərərlər)” bölməsinin 80-ci maddəsinə aid olan 801-ci “Ümumi mənfəət (zərər)” adlı hesabı üzrə uçota alınır. Hesab üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

Qaydaların 60.1 bəndinə görə “801 №-li “Ümumi mənfəət (zərər) ” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat dövrü ərzində maliyyə-təsərrüfat fəaliyyəti üzrə ümumi mənfəəti (zərəri) barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim edilir.”

801-ci “Ümumi mənfəət (zərər)”  hesabı üzrə tənzimləmələrlə buraya keçid etməklə daha ətraflı tanış olmaq olar. Həmin linkdə həmçinin aşağıdakı hallar üçün müxabirləşmə nümunələri də verilib:

• qeyri maddi aktivlər əvəzsiz alındıqda;
• qeyri-maddi aktivlər əvəzsiz verildikdə;
• fövqəladə hal nəticəsində balansdan amortizasiya çıxarıldıqda.

Aşağıda digər mümkün hallar üçün nümunələr verilib.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar maliyyə icarəsinə verildikdə ümumi mənfəət (zərər)

“A” MMC dəyəri 250000 manat olan Əsas vəsaitin maliyyə icarəsilə əlaqədar olaraq “E” MMC ilə müqavilə imzalamışdır. Müqavilənin müddəti 2 ildir. Razılığa əsasən “E” MMC Əsas vəsait üzrə borcu illərə mütənasib bölməklə ödəməlidir. 2-ci ilin sonunda Əsas vəsaitə görə olan 162500 manat əsas məbləğ, 87500 manat faiz məbləği tam ödənilməlidir.

İkinci il üçün proses aşağıdakı şəkildə tənzimlənir:

Bankdan uzunmüddətli kredit alındıqda, qaytarıldıqda ümumi mənfəət (zərər)

“A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pul vəsaitlərinin yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. May ayında bankdan 80000 manatlıq kredit götürməklə pul problemi həll olunmuşdur. Bankla müəssisə arasında bağlanan müqavilənin şərtlərinə əsasən kreditin müddəti 2 il, illik faiz dərəcəsi 17% olaraq razılaşdırılmışdır. Müəssisə kreditin 50%-ni birinci il, qalan hissəni növbəti il ödəməlidir.

İkinci il uzunmüddətli bank krediti uçota alınır: