Blog Full

Bir çox hallarda vergi ödəyiciləri arasında Əmək Məcəlləsinin 108-ci maddəsində iş günü hesab edilməyən bayram və ümumxalq hüzn günü öncəsi iş saatlarının 1 saat qısaldılması ilə bağlı suallar yaranır. Belə bir qısaldılma əvəzçilik ilə işləyən iş yerlərində, natamam iş rejimi ilə işləyən iş yerlərində olan işçilərə də tətbiq edilirmi? Bu suallara sərbəst auditor Altay Cəfərov aydınlıq gətirir: 

Bu kimi hallara cavab tapmaq üçün Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 108-ci maddəsinə nəzər yetirməliyik. Həmin maddədə qeyd olunur ki, istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü qabağı iş gününün müddəti: bu Məcəllənin 91, 92 və 93-cü maddələrində nəzərdə tutulmuş hallar istisna olunmaqla, qalan iş yerlərində səsvermə, bu Məcəllənin 105-ci maddəsində göstərilən iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü qabağı iş gününün müddəti həftəlik iş günlərinin sayından asılı olmayaraq, bir saat qısaldılır. Altıgünlük iş həftəsi ilə işləyən müəssisələrdə isə bilavasitə səhərisi gün istirahət günü olan iş gününün müddəti 6 saatdan çox ola bilməz.

Qeyd edək ki, hər il Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi tərəfindən istehsalat təqvimi təsdiq olunur. Həmin təqvimdə də Əmək Məcəlləsinin 108-ci maddəsinin tələbləri əks olunur. İstehsalat təqvimindən çıxarışda qeyd olunub ki, istehsalın, işin, xidmətin və əmək şəraitinin xarakterindən asılı olaraq, tətbiq edilən bir istirahət günü olan altıgünlük iş həftəsi və müəyyən qeydiyyat (uçot) dövrü üçün növbə cədvəlləri beşgünlük iş həftəsinin həmin dövr üzrə iş vaxtı normasına riayət edilməklə tərtib olunur. Əmək Məcəlləsinin 90-cı və 108-ci maddələrinə əsasən, altıgünlük iş həftəsi tətbiq edilərkən həftəlik norma 40 saat olduqda gündəlik iş vaxtının müddəti 7 saatdan və bilavasitə səhərisi gün istirahət günü olan iş gününün müddəti isə 6 saatdan çox ola bilməz. Həmin Məcəllənin 91-ci, 92-ci və 93-cü maddələrində nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla, qalan iş yerlərində səsvermə, bu Məcəllənin 105-ci maddəsində göstərilən iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü qabağı iş gününün müddəti həftəlik iş günlərinin sayından asılı olmayaraq, bir saat qısaldılır. Altıgünlük iş həftəsi olan iş yerlərində 40 saatlıq iş həftəsində çalışan işçilər üçün 2024-cü ildə beşgünlük iş həftəsi üzrə hesablanmış 1901 saatlıq illik iş vaxtı norması tətbiq edilməlidir.

Qeyd olunanları bir neçə misal üzərindən nəzərdən keçirək:

Misal 1

“AA” MMC beşgünlük iş rejimi ilə fəaliyyət göstərir. Şirkət iş rejimini həftədə 5 günlük və 40 saatlıq, hər gün 8 saatlıq normada reallaşdırır. 2024-cü ilin aprel ayının 10-u və 11-i Ramazan bayramıdır, aprelin 9-u həftənin 2-ci günüdir. Ayın 10-u bayram günü olduğundan 9 apreldə işçilər artıq 8 saat yox, 7 saat işləyəcəklər.

Misal 2

“BB” MMC altıgünlük iş rejimi ilə fəaliyyət göstərir. Şirkət iş rejimini həftədə 6 günlük və 40 saatlıq, birinci-beşinci günlər 7 saat, altıncı günü isə 5 saatlıq normada reallaşdırır. 2024-cü ilin aprel ayının 10-u və 11-i Ramazan bayramıdır, aprelin 9-u isə həftənin 2-ci günüdir. Beləliklə, ayın 10-u bayram günü olduğundan 9 apreldə 7 saat yox, 6 saatlıq iş günü olacaq.

Misal 3

 “AA” MMC beşgünlük iş rejimi ilə fəaliyyət göstərir. Şirkətin iş rejimi həftədə 5 günlük və 40 saatlıq, hər gün 8 saatlıq normada reallaşdırır. Həmçinin, cəmiyyətin bəzi işçiləri natamam iş rejimində çalışırlar. Bağlanmış əmək müqaviləsinə əsasən, işçi birinci-dördüncü günlər olmaqla 4 gün və hər gün 5 saat işləyir. Əvvəlki misallarda olduğu kimi, 2024-cü ilin aprel ayının 10-u və 11-i Ramazan bayramıdır, 9 aprel həftənin 2-ci günüdir. Bəs bu halda natamam iş rejimində işləyən işçiyə 1 saat qısaldılma düşürmü?

Bu rejimdə işləyən işçiyə 1 saat qısaldılma tətbiq edilməyəcək. Əmək Məcəlləsinin natamam iş rejimi ilə bağlı 94-cü maddəsində göstərilib ki, əmək müqaviləsi bağlanarkən, habelə əmək münasibətləri prosesində işçi ilə işəgötürənin qarşılıqlı razılığı ilə natamam iş vaxtı – natamam iş günü, yaxud natamam iş həftəsi müəyyən edilə bilər. Natamam iş vaxtının müddəti və onun qüvvədə olduğu zamanın – ayın, ilin davamiyyəti tərəflərin razılığı ilə müəyyən edilir. Maddənin 5-ci bəndində isə qeyd olunub ki, əmək funksiyasını natamam iş vaxtında yerinə yetirən işçilərin bu Məcəllə və ya əmək müqaviləsi ilə müəyyən edilmiş əmək hüquqlarının hər hansı şəkildə məhdudlaşdırılması yolverilməzdir.

Əmək Məcəlləsinin 94-cü maddəsindən görünür ki, natamam iş rejimi ilə işləyən işçinin Əmək Məcəlləsi üzrə hüquqları məhdudlaşdırıla bilməz və bu səbəbdən 1 saat qısaldılma onlara da şamil edilməlidir. Eyni zamanda, yuxarıda qeyd etdiyimiz 108-ci maddə və istehsalat təqviminə nəzər yetirməliyik. Hər iki qaydada 1 saat qısaldılma normal iş rejiminə tətbiq edilib.

Hər il istehsalat təqvimləri təsdiq olunanda orada ilin 12 ayı və illik iş saatlarının norması da təsdiq edilir. Məsələn, 2024-cü ildə beşgünlük iş həftəsi üzrə hesablanmış 1901 saatlıq illik iş vaxtı norması təsdiq ediləndə orada bayram və ümumxalq hüzn günündən əvvəl 1 saatın qısaldılması nəzərə alınıb və 1 saat çıxılandan sonra illik norma 1901 saat təşkil edir. Eyni zamanda qeyd edilir ki, altıgünlük iş rejimində də bu normalar tətbiq olunur. Ancaq natamam iş rejimində 1 saat qısaldılma konkret nə Məcəllədə, nə də istehsalat normalarında qeyd olunub.

Bəs Əmək Məcəlləsinin 108-ci maddəsində olan “…həftəlik iş günlərinin sayından asılı olmayaraq…” ifadəsi necə başa düşülür? Bu hissədə həftənin iş günləri dedikdə, normal iş rejimində həftəlik 40 saat rejimi ilə çalışan beşgünlük və ya altıgünlük iş həftəsi başa düşülür.

Mənbə: vergiler.az

Ehtiyatlara nələr daxildir?

Ehtiyatlar istehsal prosesində istifadə olunan əmək perimetrlərinin (insanın əmək prosesində bilavasitə təsir etdikləri) məcmusudur. Onların səciyyəvi xüsusiyyəti odur ki:

• onlar istehsal prosesində yalnız bir dəfə iştirak edir, və;
• tam dəyərini istehsal olunan məhsula, göstərilən xidmətlərə və ya yerinə yetirilən işə köçürürlər.

Mühasibat uçotu subyektlərində ehtiyatlar, onların alışı beynəlxalq standartlara uyğun tənzimləməsi “Ehtiyatlar” adlı 2 saylı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartı (IAS2) əsasında aparılır.

Bu standarta görə “pərakəndə satıcı tərəfindən alınmış və təkrar satış üçün nəzərdə tutulmuş  əmtəələr, mallar, təkrar satış üçün nəzərdə tutulmuş torpaq və ya digər mülkiyyət kimi təkrar satış məqsədilə əldə edilmiş və saxlanılan mallar“ (IAS 2:8), habelə “istehsal və ya xidmətlərin göstərilməsi prosesində sərf edilən xammal və materiallar” (IAS 2:6c) ehtiyatlara aid edilir. Ehtiyatlar və onların təsnifatı ilə daha ətraflı eyni adlı məqalədən tanış olmaq olar.

Ehtiyatların alışı üzrə müqavilələr

Təsəvvür edin ki, istehsal üçün yaxud təkrar satış məqsədilə ehtiyatlar almalıyıq. Bu xammal da ola bilər, materiallar da, yaxud mallar da ola bilər. Hansı addımları atmalıyıq?

İlk öncə lazımi ehtiyatı satan istehsalçı və ya topdansatış  şirkətləri ilə əlaqə yaratmalısınız. Bu məqsədlə, bir çox hallarda, satınalma sorğusu tərtib edilir. Lazım olan ehtiyat haqqında müəyyən məlumatlar sorğuda qeyd olunur:

• ehtiyatın adı:
• növü;
• sayı;
• digər spesifik xüsusiyyətlər.

Sorğuda məhsulları almağa hazır olduğunuz məbləğləri də qeyd etmək olar, lakin çox vaxt bu edilmir.

Azərbaycanda satınalma sorğularından istifadə geniş yayılmayıb. Əksər hallarda alan şirkət internet axtarış sistemi yaxud tanışlar vasitəsi ilə məlumat topladığı uyğun məhsulları satıcısı ilə telefon, e-mail vasitəsi ilə əlaqə saxlayır, məhsullar, qiymətlər barədə məlumat əldə edir.

Növbəti addım müqavilənin tərtib edilməsidir. Əgər satınalma sorğusu tərtib edilərsə, qarşı tərəf – təchizatçı şirkətlər də öz kotirovka sorğularını sizə göndərəcəklər. Həmin sorğuda onların təklif edə biləcəkləri məhsullar, həmin məhsullarla bağlı məlumatlar, o cümlədən onların qiyməti və sorğunun qüvvədə qalma müddəti (müddət göstərilməyə də bilər) qeyd ediləcək.

Hər iki sənəd mühasibatlıq üçün ilkin sənəd hesab edilir. Lakin bu cür prosedur Azərbaycanda hal-hazırda daha çox satınalmalarında (tender) müşahidə edilir.

Alış zamanı tətbiq edilən digər ilkin uçot sənədləri

Deyək ki, təchizatçı şirkəti tapdınız, müqavilə bağlandı, mallar da alındı. Mal alınan zaman təhvil-təslim aktının tərtibatı tövsiyə edilir. Sənədləşmə zamanı mühasibatlıqda aşağıdakı sənədlərdən istifadə edilə bilər:

• vəkalətnamə;
• elektron qaimə-faktura;
• malların (istehsal ehtiyatlarının) alış aktı;
• malların elektron alışı aktı;
• malların (istehsal ehtiyatlarının) təsərrüfatdaxili yerdəyişməsi haqqında qaimə-faktura;
• malların (istehsal ehtiyatlarının) təhvil-qəbul aktı;
• yük avtonəqliyyatı üçün yol vərəqi və sair.

Bu sənədlərin forma rekvizitləri ilə “Ciddi hesabat blanklarının forma və rekvizitlərinin təsdiq edilməsi haqqında” AR Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının 04.04.2016-cı il tarixli qərarı habelə 04 oktyabr 2017-ci il tarixdə bu qərarla ətraflı tanış olmaq olar.

Malların anbara daxilolması üzrə sənədləşmə

Mallar müəssisənin anbarına təhvil – qəbul aktı əsasında verilir. Anbardar ilə satınalma şöbəsi arasında ayrıca bir təhvil-təslim aktı bağlanılır. Beləliklə, bu prosesdə iki təhvil-təslim aktı tərtib edilir:

• birinci təhvil-təslim aktı tərəfdaş şirkətlər arasında 2 nüsxədə;
• ikinci təhvil-təslim aktı 3 nüsxədə, biri satınalma şöbəsində, digəri anbarda, üçüncüsü mühasibatlıqda qalmaqla tərtib edilir.

Mallar anbara qəbul edildi, bunu təsdiq edən sənəd var. Amma, əməliyyatların müxabirləşməsini verməyə tələsməyin. Müəssisənin təsərrüfat fəaliyyətində baş verən bu əməliyyatın sənəd əsası hələ tam formalaşmayıb.

Unutmayın ki, mühasibat uçotunuzun vergi uçotu ilə harmoniyasını qorumaq üçün qarşı tərəfdən – satıcı şirkətdən sizə elektron qaimə fakturanın daxil olması faktını da yoxlamaq lazımdır. Əgər elektron qaimə-faktura hələ sizin elektron kabinetinizə daxil olmayıbsa, o zaman gün ərzində qarşı tərəfdən bunu tələb etməyiniz tövsiyə edilir. Elektron qaimə faktura alınıbsa vergi uçotunuzda da malların alışı üzrə mədaxili uçotunu apara bilərsiniz.

Məlum olduğu kimi, “kölgə iqtisadiyyatı”nın əhatə dairəsinin azaldılması, vergi ödəyicilərinin təsərrüfat əməliyyatlarını sənədləşdirməyə təşviq edilməsi və uçot intizamının yüksəldilməsi dövlət vergi orqanları qarşısında duran əsas hədəflərdəndir. Bu məqsədlə bazar iştirakçıları arasında əməliyyatların şəffaflaşdırılması və sənədləşdirmə səviyyəsinin qaldırılması baxımından vergi orqanları tərəfindən mütəmadi tədbirlər həyata keçirilir.

Qeyd edək ki, qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş qaydada gəlirlərinin və xərclərinin uçotunu aparmaq vergi ödəyicilərinin vəzifəsidir. Vergi ödəyicilərinin təsərrüfat əməliyyatlarını sənədləşdirməyə təşviq edilməsi, uçot intizamının yaradılması məqsədilə sənədsiz xərclərin gəlirdən çıxılmasının məhdudlaşdırılması istiqamətində Vergi Məcəlləsinə dəyişikliklər edilib. Belə ki, qanunvericiliyə edilmiş dəyişikliyə əsasən, qanunla müəyyən edilmiş qaydada rəsmiləşdirilməyən xərclərin gəlirdən çıxılmasına yol verilmir.

Bununla belə, bəzi sahələrdə faktiki xərclərin çəkilməsinə baxmayaraq, həmin xərclərin sənədlərlə rəsmiləşdirilməsində çətinliklərin mövcudluğunu nəzərə alaraq, “Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” 5 dekabr 2023-cü il tarixli Qanunun “Keçid müddəaları”nın 2.1-ci maddəsinin müddəalarına görə, sənədlərlə rəsmiləşdirilməyən xərclərin gəlirdən çıxılmasının məhdudlaşdırılması 2025-ci il yanvarın 1-dək 50 faiz rentabellik nəzərə alınmaqla tətbiq olunacaq. 2025-ci ilin yanvarın 1-dən etibarən qanunla müəyyən edilmiş qaydada rəsmiləşdirilməyən xərclərin gəlirdən çıxılmasına yol verilməyəcək.

Eyni zamanda, vergi ödəyicisinin əldə etdiyi mənfəəti (gəliri) birbaşa müəyyən etmək mümkün olmadığı halda, həmin mənfəətin (gəlirin) müəyyənləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş rentabellik norması aşağı həddə idi ki, bu da öz növbəsində vergi ödəyicilərində uçot aparmağa maraq yaratmır və çəkindirici xarakter daşımırdı. Bununla bağlı, Vergi Məcəlləsinin 83.9-cu maddəsi və Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1 mart 2001-ci il tarixli 55 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Vergi ödəyicisinin əldə etdiyi mənfəəti (gəliri) birbaşa müəyyənləşdirmək mümkün olmadığı hallarda mənfəətin (gəlirin) hesablanması Qaydaları” ləğv edilib. Həmçinin sənədləşdirilməyən xərclərin gəlirdən çıxılmayacağı nəzərə alınaraq, Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş qaydada gəlirlərin və xərclərin uçotu aparılmadıqda – alıcıya rəsmiləşdirilməyən xərclərin 20 faizi miqdarında maliyyə sanksiyasının tətbiqini nəzərdə tutan Vergi Məcəlləsinin 58.8.3-cü maddəsi ləğv edilib.

Nümunə: A MMC tərəfindən vergi orqanına təqdim edilən mənfəət vergisinin hesabatında 120.000 manat gəlir, 100.000 manat xərc əks etdirilib və 4.000 manat mənfəət vergisi hesablanıb. Lakin vergi orqanı tərəfindən kameral vergi yoxlamasında xərclərə dair sənədlərin tələb edilməsi zamanı cəmiyyət tərəfindən gəlirlərin rəsmiləşdirildiyi, lakin xərclərin 30.000 manat hissəsinin sənədlərlə təsdiqini tapdığı, 70.000 manat hissəsinin isə rəsmiləşdirilmədiyi müəyyənləşdirilib.

Mənbə: vergiler.az