Blog Full

Ödəmə mənbəyində tutulan vergi xərclər nəzərə almadan müəyyən gəlirlərin ödəmə mənbəyində vergiyə cəlb olunmasıdır. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi bəyannaməsi üzrə təqdim edilmə müddətləri Azərbaycan Respublikası  Vergi Məcəlləsinin 150-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Mövcud qanunvericiliyə əsasən ödəmə mənbəyində vergitutma zamanı vergilər bilavasitə gəlir əldə edən şəxs tərəfindən deyil, bu gəliri ödəyən, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hallarda və qaydada üzərilərinə vergi agenti vəzifələri qoyulan,  vergi orqanlarında qeydiyyatda olan fərdi sahibkarlar, habelə hüquqi şəxslər tərəfindən tutulur, bəyan edilir, büdcəyə ödənilir.

Bəyannaməni rüb bitdikdən sonra təqdim edən şəxslər

Vergi Məcəlləsinin 150.3.3-cü maddəsinə görə ödəmə mənbəyində tutulan vergi bəyannaməsi aşağıdakı hallarda rüb başa çatdıqdan sonra növbəti ayın 20-dən gec olmamaqla təqdim edilir:

• muzdla işləyən fiziki şəxslərə ödəmələr verən hüquqi şəxslər, sahibkarlar və xüsusi notariuslar;
• dövlət təminatı əsasında verilən pensiyalar istisna olmaqla , digər şəxslərə pensiya ödəyən hüquqi şəxslər yaxud sahibkarlar;
• hüquqi və fiziki şəxslərə dividend ödəyən rezident hüquqi şəxslər, faizlər ödəyən hüquqi şəxslər yaxud sahibkarlar;
• vergi ödəyicisi kimi uçotda olmayan, VÖEN təqdim etməyən fiziki şəxslərə göstərdiyi xidmətlərə (işlərə) görə haqq ödəyən, habelə muzdlu işçi kimi cəlb etmədiyi fiziki şəxslərə maddi yardım, mükafat, təqaüd verən hüquqi şəxslər və ya fərdi sahibkarlar.
• “Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında” AR Qanununa uyğun olaraq vəkil qurumlarının tərkibində fəaliyyət göstərən vəkillər tərəfindən göstərilən vəkillik fəaliyyəti ilə bağlı vəkillərə ödənişi həyata keçirən vəkil qurumu.

Aşağıdakı hallarda da ödəmə mənbəyində tutulan vergi bəyannaməsini rüb başa çatdıqdan sonra növbəti ayın 20-dən gec olmayaraq müvafiq qaydada verilməlidir:

• ödəmə mənbəyində icarə haqlarından və royaltidən tutulan məbləğlər üzrə;
• qeyri-rezidentin gəlirindən ödəmə mənbəyində verginin tutulduğu halda;
• qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliyinin xalis mənfəətindən ödəmə mənbəyində vergi tutulduqda;
• sığorta müqaviləsinə vaxtından əvvəl xitam verildikdə, sığorta haqları ödəyən sığortaçılar (Məcəllənin 2 maddəsi nəzərə alınmaqla).

Vergi ödəyicisi kimi uçotda olmayan fiziki şəxslərə “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 3.5-ci maddəsində göstərilən mallara görə hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarlar tərəfindən edilən ödənişdən ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə bəyannamə də yuxarıda qeyd edilən müddətdə təqdim edilir.

VM-in 150.3-6 maddəsi ilə müəyyən edilən şəxslər də rüb başa çatdıqdan sonra növbəti ayın 20-dən gec olmayaraq ödəmə mənbəyində tutulan vergi bəyannaməsi təqdim etməyə börcludurlar.

Bəyannamənin hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmamaqla verilməsi

Aşağıdakı şəxslər tərəfindən ödəmə mənbəyində tutulan vergi bəyannaməsi hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq qanunvericiliklə müəyyən edilmiş formada və qaydada  təqdim edilir:

• notarius və ixtisaslaşdırılmış hərrac təşkilatları (hesablanmış sadələşdirilmiş vergi məbləği haqqında);
• idman mərc oyunlarından, lotereyalardan, habelə digər yarışlardan, müsabiqələrdən pul şəklində uduşlar (mükafatlar) əldə edən şəxsə ödəmələr verən şəxslər;
• idman mərc oyunlarından, lotereyalardan, digər yarışlardan, müsabiqələrdən gəlir (mükafat) rezident hüquqi şəxs və fərdi sahibkarlar tərəfindən ödənildiyi halda ödəməni həyata keçirən şəxslər,
• yuxarıda qeyd edilən gəlirlər Azərbaycan Respublikasında daimi nümayəndəliyi olmayan qeyri-rezident şəxslər tərəfindən ödənildikdə, bu gəliri əldə edən şəxsin bank hesabının olduğu yerli bank, xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialı yaxud poçt rabitəsinin milli operatoru;
• hüquqi şəxslərə və fərdi sahibkarlara bank hesablarındakı pul vəsaitlərinin nağd qaydada verilməsini həyata keçirən yerli banklar, xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialı yaxud poçt rabitəsinin milli operatoru;

Habelə, Məcəllənin 150.3-5 maddəsində qeyd edilən şəxslər də (ipoteka saxlayanın xeyrinə yüklü edilmiş əmlak ipoteka saxlayan tərəfindən əldə edildikdə) hesabladıqlari vergi məbləğinə görə ödəmə mənbəyində tutulan vergi bəyannaməsini hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmamaqla təqdim edirlər.

Mədən vergisi kimdən tutulur?

Faydalı qazıntıların hasilatı ilə məşğul olan hüquqi və fiziki şəxslər, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hallarda, hasilat üçün mədən vergisi ödəyirlər. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə  görə “Azərbaycan Respublikasının ərazisində, o cümlədən Xəzər dənizinin (gölünün) Azərbaycan Respublikasına mənsub olan sektorunda faydalı qazıntıların çıxarılmasına görə mədən vergisi tutulur” (maddə 213).

Hesabat ayı üçün mədən vergisi bəyannaməsi faydalı qazıntıların çıxarıldığı aydan sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq təqdim edilir və həmin müddətdə də vergi dövlət büdcəsinə ödənir. Vergi üçün  hesabat dövrü təqvim ayıdır.

Mədən vergisi gəlirdən məhdudlaşdırılmayan çıxılmalara aid edilir.

Mədən vergisi bəyannaməsi necə hazırlanır?

Vergi hesabatları kağız və elektron daşıyıcıda hazırlana bilər. Kağız daşıyıcıda bəyannamələr:

• əli ilə doldurulur yaxud Bəyannamələrin Tərtibi Proqramında (BTP) hazırlanaraq çap edilir;
• müvafiq qaydada imzalanır;
• vergi ödəyicisi tərəfindən şəxsən yaxud poçt vasitəsi ilə təqdim edilir.

Vergi bəyannamələrinin elektron daşıyıcıda təqdim edilməsi üçün Bəyannamələrin Tərtibi Proqramından (BTP) istifadə edilir. Hazırlanmış bəyannamələr paketlənərək  İnternet Vergi İdarəsi (İVİ) vasitəsi ilə onlayn rejimdə vergi orqanına göndərilir.

Mədən vergisi bəyannaməsi iki hissədən ibarətdir:

• ümumi hissə;
• “Verginin hazırlanması” hissəsi.

Sonuncunun iki alt hissəsi var:

• topdan satış qiymətləri ilə verginin hesablanması;
• faydalı qazıntıların hasilatın miqdarı ilə verginin hesablanması.

Hesablamaların iki hissədə aparılması tətbiq edilən mədən vergisi dərəcəsi ilə bağlıdır. Belə ki, qeyri-filiz faydalı qazıntılarının hər kubmetr üçün sabit məbləğ şəklində vergi dərəcəsi, digərləri üçün isə topdansatış qiymətlərə faiz dərəcələri tətbiq etməklə mədən vergisi hesablanır. Mədən vergisi bəyannaməsinin tərtib edilməsi qaydasına buradan baxmaq olar.

Bəyannamədə torpaq vergisi üzrə güzəşt necə nəzər alınır?

Mədən vergisi bəyannaməsi tərtib edilərkən Vergi Məcəlləsinə 2022-ci ilin yanvarından edilən dəyişikliklər nəzərə alınmalıdır. Belə ki, həmin tarixdən:

• mədən vergisi yalnız dövlət büdcəsinə ödənir;
• ödənilmiş torpaq vergisi ilə bağlı güzəştlər mövcuddur.

Məcəlləyə əlavə edilmiş 217-1 maddəsinə görə “Neft və qaz istisna olmaqla, digər faydalı qazıntılara görə vergi ödəyicisi tərəfindən təqvim ili üzrə hesablanmış̧ mədən vergisinin məbləği həmin faydalı qazıntıların çıxarıldığı torpaq sahələrinə görə onun tərəfindən həmin təqvim ili üzrə hesablanmış̧ və ödənilmiş torpaq vergisinin məbləğindən çox olmamaqla təqvim ilinin sonuncu hesabat ayında azaldılır.”

Qeyd etdiyimiz kimi, mədən vergisi hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq ödəməli və həmin müddətdə mədən vergisi bəyannaməsi təqdim edilməlidir. Eyni zamanda faydalı qazıntıların çıxarıldığı torpaq sahələri üçün ödənilmiş torpaq vergisinin tam məbləği ilin sonuncu ayında-dekabrda məlum olur. Odur ki, vergi ödəyicisi ilin son bəyannaməsində (dekabr ayı üçün) hesablayıb ödədikləri mədən vergisinin məbləğini həmin faydalı qazıntıların çıxarıldığı torpağa görə ödənilmiş torpaq vergisinin məbləği qədər azaldaraq mədən vergisi bəyannaməsinə əks etdirir.

Yuxarıdakı nümunədə, mədən vergisi bəyannaməsində əks etdirilən mədən vergisi məbləği 8500 manat olacaqdır.

Yol vergisinin vergitutma obyekti

Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 211 maddəsini  müddəalarına görə:

• xarici dövlətlərin avtonəqliyyatı respublika ərazisinə daxil olarkən (tərk edərkən), bu avtonəqliyyat vasitələri;
• respublikamızda istehsal edilən və daxili istehlak üçün topdan satılan, habelə idxal olunan avtomobil benzini, maye qaz və dizel yanacağı yol vergisinin vergitutma obyekt sayılır.

Bəs yol vergisi bəyannaməsi hansı halda təqdim edir? Birinci halda vergi gömrük orqanları tərəfindən sərhəddə tutulur və bir bank günü ərzində dövlət büdcəsinə ödənir.

İkinci halda sadalanan yanacaq istehsalçıları yol vergisini aylıq hesablayır, yol vergisi bəyannaməsini hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq təqdim edir, vergi məbləğini həmin müddət ərzində dövlət büdcəlinə köçürür.

Yol vergisi bəyannaməsi

Vergi Məcəlləsinin 72-ci maddəsinə görə vergi bəyannaməsi Məcəllənin məqsədləri üçün vergi hesabatı sayılır. Vergi ödəyicisi qanunvericiliklə müəyyən edilmiş formada hesabatı hazırlayır və müvafiq qaydada, aşağıdakı üsulların birindən istifadə etməklə vergi orqanına təqdim edir:

• şəxsən vergi orqanının müvafiq qurumuna təqdim etməklə;
• rabitə təşkilatına təhvil verilməklə;
• elektron sənəd formasında.

Yol vergisi bəyannaməsinin elektron daşıyıcıda təqdim etmək üçün:

• Bəyannamə Tərtibi Proqramından (BTP), yaxud;
• İnternet Vergi İdarəsinin (İVİ) avtomatik bəyannamə tərtibi bölməsindən istifadə etmək olar.

Yol vergisi bəyannaməsi və icbari tibbi sığorta

“İcbari tibbi sığorta haqqında” AR qanununa  1 yanvar 2021-ci il tarixindən qüvvəyə minmiş dəyişikliyə əsasən “Azərbaycan Respublikasının ərazisində istehsal edilərək daxili istehlaka yönəldilən (topdan satılan) və Azərbaycan Respublikasının ərazisinə idxal olunan avtomobil benzininin, dizel yanacağının və maye qazın hər litrinə görə – 0,02 manat”  məbləğində icbari tibbi sığorta haqqı hesablanaraq ödənilir (maddə 15-10.1.6).

Yol vergisində olduğu kimi, vergi ödəyiciləri sığorta haqqını aylıq olaraq hesablayır, hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq bəyannamə təqdim edir və hesablanan məbləği bu müddət ərzində icbari tibbi sığorta fonduna ödəməlidir.

Qeyd edilən dəyişiklikdən bu vergi hesabat “Yol vergisi və icbari tibbi sığorta haqları üzrə bəyannaməsi (hesabatı)” adlanır.  BTP-də hər yol vergisi bəyannaməsi və icbari tibbi sığorta haqları üzrə bəyannamə bir yerdə hazırlanılır və müvafiq qaydada təqdim edilir.

Avtomatik bəyannamə tərtibi

Bu qaydada vergi hesabatının hazırlanması iki vergi növü üçün nəzərdə tutulub:

• torpaq vergisinin bəyənməsi;
• yol vergisinin bəyannaməsi

Hesabat İVİ-nin “Avtomatik bəyannamə tərtibi” bölməsində bəyannamənin əvvəlcədən avtomatik tərtib edilməsi üçün nəzərdə tutulub. cari vergi dövrü üçün hesabat hazırlamaq üçün sistem vergi ödəyicisinin əvvəlki vergi dövrü üzrə bəyannamə məlumatlarından istifadə edir. Əgər əvvəlki dövr üçün bəyannamə mövcud deyilsə, ekran bu haqda xəbərdarlıq edir (“Əvvəlki dövrün bəyannaməsi tapılmadı!”). Əks halda bəyannamə avtomatik tərtib edilir. Tərtib edilmiş bəyannaməni “Təsdiq” yaxud “Ləğv” etmək mümkündür. Zərurət olduqda BTP-də yol vergisi bəyannaməsi üzərində uyğun düzəlişlər etmək olar.

Sərvət vergiləri

Nəzəriyyədə vergilər fərqli meyarlara görə təsnif olunur. Müasir vergi nəzəriyyəsində ödəyicilərin ödəmə qabiliyyətini nəzərə almaqla aparılan iqtisadi təsnifat daha rasional yanaşma hesab edilir.  Belə yanaşmada vergi növləri aşağıdakı kimi təsnif edilir:

• qazancdan ödənilənlər – gəlir üzərinə qoyulan vergilər (məsələn, gəlir vergisi);
• mülkiyyətimizdəkilərə tətbiq edilənlər – əmlak, əşyalar və sair (əmlak, torpaq və sair);
• aldıqlarımıza görə ödənilənlər – istehlak (xərc) üzərinə qoyulan vergilər (ƏDV, aksiz vergisi).

Torpaq vergisi  sərvət üzərinə tətbiq edilən vergilərdən biridir. Onun tarixi qədimdir, vergitutmanın onunla başladığın da demək olar.

Sərvət dedikdə şəxslərin gəlirlərinin:

• istehlaka sərf olunmamış;
• yığım funksiyası daşıyan hissəsi nəzərdə tutulur.

O, şəxsin müəyyən bir dövrdə sahib olduğu, pulla ifadə olunan bütün iqtisadi dəyərlərin məcmusudur. Vergi öhdəliyi onun həcminə görə müəyyən olunur.

Torpaq vergisi bəyannaməsi

Vergi öhdəliklərinin düzgün qiymətləndirilməsi üçün uçot və hesabatlılıq zəruridir. Vergi hesabatlarında səhvlər maliyyə sanksiyalarına səbəb ola bilər, odur ki, onların hazırlamasına diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Azərbaycan Respublikasının Vergi  Məcəlləsinin məqsədləri üçün vergi hesabatı dedikdə vergi bəyannaməsi başa düşülür. Torpaq vergisi bəyannaməsi vergi ödəyicisi olan torpaq sahibləri və mülkiyyətçilərinin vergi orqanına təqdim etdiyi hesabatlardan biridir.

Torpaq vergisi üzrə hesabat dövrü təqvim ilidir. Müəssisələr torpaq sahəsinin ölçüsünə və torpaq vergisinin dərəcələrinə əsasən torpaq vergisini illik olaraq hesablayır və may ayının 15-dən gec olmayaraq hesablamaları vergi orqanına verirlər.

Cari il üçün illik torpaq vergisinin məbləği bərabər hissələrlə – həmin il avqustun 15-dən və noyabrın 15-dən gec olmayaraq aşağıdakı qaydada ödəyirlər:

• dövlət büdcəsinə:

– hüquqi şəxslər torpaq vergisi;

– fiziki şəxslərin təyinatı üzrə istifadə edilməyən kənd təsərrüfatı torpaqları (irriqasiya, meliorasiya və digər aqrotexniki səbəblərdən təyinatı üzrə istifadəsi mümkün olmayan hallar istisnadır).

• yerli (bələdiyyə) büdcəsinə:

– fiziki şəxslərin digər torpaqlara görə isə vergiləri.

Əgər torpaq vergisi torpağın əvvəlki sahibi tərəfindən ödənilməzsə, həmin torpağın sahibi tərəfindən  müəyyən edilmiş ödəmə vaxtına ödənilir.

Bələdiyyələr:

• hər il iyulun 1-dək fiziki şəxslərə torpaq vergisi hesablayır;
• tədiyyə bildirişlərini avqustun 1-dən gec olmayaraq fiziki şəxslərə çatdırır.

Torpaq vergisi bəyannaməsi necə təqdim olunur?

Vergi bəyannamələrinin təqdim edilməsi kağız yaxud elektron daşıyıcılar vasitəsi ilə həyata keçirilir. Kağız daşıyıcıda vergi bəyannamələri və onların doldurulma qaydasını buradan yükləmək olar.

Dövlət Vergi Xidməti tərəfində həm də elektron daşıyıcıda torpaq vergisi bəyannaməsinin doldurulma qaydası da hazırlanıb. BTP proqramı ilə hazırlanmış bəyannamələri çap edərək kağız daşıyıcıda da təqdim etmək olar.

Elektron formada bəyannamənin hazırlanması üçün İnternet Vergi İdarəsinin “Avtomatik bəyannamə tərtibi” səhifəsindən istifadə etmək olar. Bu zaman sistem, vergi hesabatlarının hazırlanması üçün,  əvvəlki dövrdə təqdim edilmiş məlumatlardan istifadə edir.

Fəaliyyəti müvəqqəti dayandırılmış müəssisənin torpaq vergisi bəyannaməsi

Vergi Məcəlləsinin 16.4-cü maddəsinə əsasən sahibkarlıq fəaliyyətini müvəqqəti dayandıraraq arayış təqdim edən vergi ödəyiciləri, torpağı olduqda, torpaq vergisinin hesabatını Məcəlləyə uyğun qaydada və müddətdə vergi orqanına təqdim edilir. Torpaq vergisinin hesablanması Məcəllənin 206-cı və 208-ci maddələrinə uyğun həyata keçirilir və AR VM-də müəyyən edilmiş müddətlərdə torpaq vergisi bəyannaməsi təqdim edir.

Torpaq sahəsinin satişindan tutulan vergilər

Torpaqla digər məqam torpaq sahəsinin satışı ilə bağlıdır. Düzdür, bu torpaq vergisinə aid deyil, notariuslar tərəfindən torpaq sahəsi ilə bağlı əməliyyatlarına aiddir. Belə əməliyyatlar zamanı müqavilələri təsdiq edən notariuslar sadələşdirilmiş vergini hesablayaraq 1 (bir) bank günü ərzində dövlət büdcəsinə ödəməli və hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq bəyannaməni vergi orqanına təqdim etməlidirlər.

Vergi bəyannamələri və vergi nəzarəti

Vergi bəyannamələri vergi orqanlarının nəzarətedici funksiyalarının icrası zamanı da əhəmiyyətli rol oynayır. Səyyar və kameral vergi yoxlaması zamanı bəyannamələr vergi müfəttişlərinin diqqət etdiyı sahələrdəndir. Kameral yoxlama təqdim edilmiş keçmiş və cari vergi hesabatları əsasında aparılır. Bu torpaq vergisi bəyannaməsinə də aiddir. Yoxlamanın nəticəsi zamanı aşar edilmiş uyğunsuzluqlar barədə vergi ödəyicisinə kameral məktub göndərilir. “Torpaq vergisi üzrə kameral vergi məktubları barədə tövsiyələr” adlı məqaləmizdə bu haqqında ətraflı məlumat vermişik.