Blog Full

Nəzarət-kassa aparatlarının tətbiqi ilə bağlı qanun pozuntuları vergi ödəyicisi üçün maliyyə sanksiyası ilə nəticələnir. Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin 58.7-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 13.2.63-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş ticarət fəaliyyətinin həyata keçirilməsi halı istisna olmaqla, vergi ödəyicisi kimi vergi orqanında uçotda olmayan şəxslərlə (əhali ilə) pul hesablaşmalarının aparılması qaydalarının pozulmasına, yəni nəzarət-kassa aparatları və ya ciddi hesabat blankları tətbiq edilmədən (nəzarət-kassa aparatları quraşdırılmadan, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş formalara uyğun ciddi hesabat blankları olmadan və ya nağd ödənilmiş məbləği mədaxil etmədən), vergi orqanlarında qeydiyyatdan keçirilməmiş və ya texniki tələblərə cavab verməyən, o cümlədən bu Məcəllənin 50.8-ci maddəsində sadalanan tələblərə cavab verməyən çek təqdim edən nəzarət-kassa aparatlarından istifadə etməklə əhali ilə pul hesablaşmalarının qeydiyyatının aparılması qaydalarının pozulmasına görə vergi ödəyicisinə maliyyə sanksiyaları tətbiq olunur.

1 yanvar 2021-ci ildən etibarən Vergi Məcəlləsinin 58.7-ci maddəsinə nəzarət-kassa aparatı ilə bağlı “o cümlədən bu Məcəllənin 50.8-ci maddəsində sadalanan tələblərə cavab verməyən çek təqdim edən” sözləri əlavə edilib. Dəyişiklik edilənə qədər maliyyə sanksiyaları nəzarət-kassa aparatı qəbzinin verilməməsi və ya nəzarət-kassa aparatının tələblərə uyğun olmaması ilə bağlı idi. Nəzarət-kassa aparatının qəbzindəki məlumatların düzgün olmaması ilə bağlı isə hər hansı maliyyə sanksiyası nəzərdə tutulmurdu. Vergi Məcəlləsinə əlavə edilən dəyişiklikdə qeyd edilir ki, nağd hesablaşmalar zamanı Vergi Məcəlləsinin 50.8-ci maddəsində sadalanan tələblərə cavab verməyən çek təqdim edən vergi ödəyicisinə maliyyə sanksiyası tətbiq ediləcək.

Praktiki “Bəyannamə və Hesabatların Hazırlanması” Kursu

Maddənin tələblərini misallarla izah etmədən öncə, Vergi Məcəlləsinin 50.8-ci maddəsində qeyd edilən tələbləri nəzərdən keçirək. Həmin maddəyə əsasən, nəzarət-kassa aparatının çeklərində aşağıdakı məlumatlar olmalıdır:

• vergi ödəyicisinin adı;
• VÖEN-i;
• çekin vurulmasının tarixi və saatı;
• təsərrüfat subyektinin (obyektinin) adı, vergi orqanındakı uçot kodu və yerləşdiyi ünvan;
• malın və ya xidmətin (işin) adı, ölçü vahidi, miqdarı, bir vahidinin qiyməti və yekun məbləğ (o cümlədən ƏDV-nin və ya sadələşdirilmiş verginin məbləği);
• gün ərzində vurulmuş çeklərin sayı və nömrəsi;
• nəzarət-kassa aparatının markası və zavod nömrəsi;
• nəzarət-kassa aparatının fiskal rejiminin nişanı (əlaməti);
• malın sürətli məlumat kodu (Quick Response Code);
• ödənilmiş məbləğ;
•  müştəriyə qaytarılan məbləğ (malın dəyərindən artıq ödənilən hissə üzrə);
• nisyə satış zamanı ödəniləcək məbləğ (qalıq borc);
• ödənişin forması və üsulu (nağd və ya nağdsız, avans (beh), nisyə, bonus, hədiyyə kartı və digər bu kimi ödəmələr);
• çekin növü (satış, geri qaytarma və ya ləğvetmə);
• nəzarət mexanizmi qurğusunun qeydiyyat nömrəsi;
• geri qaytarma çekində satış çeki üzrə fiskal əlamətlərdə təsvir olunan simvollar.

Misal 1: Tikinti avandanlıqlarının pərakəndə satışını həyata keçirən ƏDV ödəyicisi elektron informasiya sisteminə real vaxt rejimində qoşulmuş nəzarət-kassa aparatı vasitəsilə nağd hesablaşmalar aparır. Amma nəzarət-kassa aparatı çekinin üzərində ƏDV-nin məbləği qeyd edilməyib. Vergi orqanı vergi nəzarəti tədbirləri zamanı pozuntunu aşkar etdikdə, vergi ödəyicisi tərəfindən təqvim ili ərzində belə hallara birinci dəfə yol verildiyi halda 1.000 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq ediləcək.

Müştərək investisiya qoyuluşu zamanı vergi öhdəliyi

Misal 2: Geyim mallarının pərakəndə satışını həyata keçirən vergi ödəyicisinin kassa çekində malın adı qeyd olunmayıb. Vergi Məcəlləsinin 58.8-ci maddəsi üzrə pozuntu təqvim ili ərzində ikinci dəfə baş verdiyi üçün, vergi orqanı tərəfindən 3.000 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq ediləcək.

Misal 3: Operativ vergi nəzarəti tədbirləri zamanı məlum olur ki, ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicisi nağd hesablaşmalar zamanı kassa çekini təqdim etməyib, bundan əlavə, nəzarət-kassa aparatı çekində ödənişin forması və üsulu haqqında məlumat qeyd edilməyib. Hər iki hal Vergi Məcəlləsinin 58.7-ci maddəsi ilə tənzimləndiyi üçün vergi orqanı tərəfindən vergi ödəyicisinin bir təqvim ili ərzində yol verdiyi pozuntunun sayına müvafiq məbləğdə maliyyə sanksiyası tətbiq ediləcək.

Qeyd edək ki, 1 yanvar 2022-ci ilədək də vergi orqanı tərəfindən nəzarət-kassa aparatınının çekində Vergi Məcəlləsinin 50.8-ci maddəsində göstərilən məlumatların əks olunmasının yoxlanması ilə bağlı vergi nəzarəti tədbirləri həyata keçirirdi. Vergi orqanı tərəfindən həmin əsaslarla tətbiq edilən maliyyə sanksiyaları ilə bağlı vergi ödəyicilərinin yuxarı vergi orqanı və məhkəməyə şikayətləri olurdu. Vergi ödəyiciləri hesab edirdilər ki, Vergi Məcəlləsinin 50.8-ci maddəsində göstərilən məlumatların nəzarət-kassa çekində qeyd olunmaması həmin avandanlığın texniki tələblərə cavab verməməsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu səbəbdən də Vergi Məcəlləsinin 58.7-ci maddəsinə düzəliş edilməsi məqsədəuyğun sayılıb.

Mənbə: vergiler.az

Keçmiş tarixlə ƏDV qeydiyyatına alınmış vergi ödəyicisinin hansı öhdəlikləri yaranır?

Hüquqi şəxs olan iki müəssisə öz aralarında müştərək investisiya qoyuluşu ilə əlaqədar müqavilə bağlayıb. 18 faiz ƏDV ödəyicisi olan şirkət kənd təsərrüfatı sahəsində buğda istehsalı ilə məşğul olan digər şirkətə investisiya yatırsa, ödənilən vəsait vergiyə cəlb olunurmu və hansı vergiyə cəlb olunur?

Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, sorğuda qeyd olunan müəssisələr müştərək fəaliyyət göstərdikləri üçün investisiya yatırımı hüquqi şəxsdə iştirak payının alınması və ya hüquqi şəxsə vəsaitlərin borc şəklində verilməsi formasında həyata keçirildiyi halda bu əməliyyatlar mənfəət vergisi və ƏDV-nin məqsədləri üçün vergi tutulan əməliyyat sayılmır.

Bununla yanaşı, Vergi Məcəlləsinin 164.1.27-ci maddəsinə əsasən buğdanın idxalı və satışı, buğda ununun və çörəyin istehsalı və satışı 2017-ci il yanvarın 1-dən 7 il müddətinə ƏDV-dən azaddır.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 146-cı və 164-cü maddələri.

Mənbə: vergiler.az

Keçmiş tarixlə ƏDV qeydiyyatına alınmış vergi ödəyicisinin hansı öhdəlikləri yaranır?

Personalın motivasiya nəzəriyyəsi və təcrübəsi (V hissə)

IV hissəyə nəzər yetirin

Prosessual nəzəriyyələr qrupunda Porter-Louler modeli də diqqətəlayiqdir. Amerikalı psixoloqlar Layman Porter və Edvard Louler, mütləq uçotu ehtiva edən təsirli motivasiyanın 5 əsas elementini təyin ediblər:

1. işçi tərəfindən sərf edilən səylər;
2. öz əməyinin şəxsi qavranılması və mükafatlandırmanın müqayisəsi;
3. həqiqətən əldə olunan nəticələr;
4. mükafat səviyyəsi və real dəyəri;
5. subyektin məmnuniyyət dərəcəsi.

Porter-Louler modelinin işçinin öz səylərinin keyfiyyət və səmərəliliyinin özünüqiymətləndirməyə, onun qabiliyyət və imkanlarının kənardan qiymətləndirilməsinə, habelə işçinin təşkilatın struktur vahidi kimi özünü dərk etməsi səviyyəsinə əsaslanması çox vacibdir. Nəzəriyyəyə görə, işçinin göstərdiyi səylərin səviyyəsi, həmişə mükafatlandırmanın dəyərindən və işçinin məhz, göstərilən səylərinin sayının şərtləşdirilmiş mükafatlandırmanın alınmasına əsas verəcəyinə əmin olmasından asılıdır. Müəlliflər təkid edirlər ki, mükafat həmişə işin yerinə yetirilməsinə uyğun olmalıdır və işçi mükafat hesabına ehtiyaclarını ödəməlidir. Özü də, səylərin və mükafatların müqayisəsi effektiv motivasiyanın əsaslandığı başlıca tələblərdən biridir.

Motivasiyanın məzmun və prosessual nəzəriyyələrinin müəllifləri hesab edirlər ki, səmərəli əmək şəxsiyyətin tələbatlarından biridir, motivasiya isə bu tələbatın ödənilməsinə əsaslanmalıdır.

Təcrübədə motivasiya sistemlərinin inkişaf etdiriciləri, ilk növbədə, işçinin əsas ehtiyaclarını təmin etmək üçün lazım olan quraşdırmanı rəhbər tutmağa üstünlük verirlər ki, bu da əmək məhsuldarlığını artırmaq üçün əsas olacaqdır. Əmək motivasiyası müxtəlif psixoloji yanaşmaların məcmusudur, buna görə də çox nadir hallarda reallıqda təcəssüm olunur.

İnsanın əməyə münasibətinə əsaslanan motivasiya nəzəriyyələri

İnsanın əməyə olan münasibətinə əsaslanan nəzəriyyələr əslində prosessual cəhətdən yaxındır. Lakin motivasiya subyektinin daha yüksək şüurlu olduğunu nəzərdə tutur. İdarəetməni motivasiya etmək üçün vəzifələrin həyata keçirilməsinə həsr olunmuş Duqlas Makreqorun “X” və “Y” nəzəriyyəsi buna parlaq bir nümunədir. Menecerlər, səviyyəsindən asılı olmayaraq, motivasiyaya ehtiyac duyurlar. Lakin top-menecment vəziyyətində motivasiya adi kadrlara nisbətən daha mürəkkəb ilkin şərtlərə əsaslanır.

Duqlas Makqreqor hesab edir ki, lider üçün demək olar ki, yeganə həvəsləndirici amil, tabeliyində olanlar üzərində nəzarət dərəcəsidir. Müəllif avtoritar rəhbərlik tərzini “X”, demokratik rəhbərlik tərzini isə “Y” ilə qeyd edib.

Avtoritar idarəetmə tərzi personalın idarə olunması üzrə bütün səlahiyyətlərin bir şəxsdə cəmləşməsi və istənilən davranış tərzinin və məsələlərin həlli metodlarının birbaşa diktə edilməsi ilə səciyyələnir. Rəhbərin bu cür davranışı təkcə şəxsi keyfiyyətlərlə deyil, həm də obyektiv səbəblərlə izah olunur:

• İnsana təbiətən təşəbbüs göstərmək, işləmək arzusunu hiss etmək xas deyil, əksinə, vəzifələri başqaları üzərinə qoymaq tələbatı xasdır.
• Əməkdaş üçün şöhrətpərəstliyin olmaması səciyyəvidir, o, məsuliyyəti öz üzərinə götürməməyə və qərar qəbul etmək vəzifəsini başqalarının üzərinə qoymağa üstünlük verir.
• Fəaliyyət səmərəliliyi yalnız intizam təsir tədbirləri tətbiq etməzdən əvvəl məcburetmə və qorxu ilə əldə edilir.

Demokratik rəhbərlik üslubu əks zəminə əsaslanır. “Y” – idarəetmə tərzində qərar qəbuletmə prosesinə əməkdaşların hamısı və ya əksəriyyəti cəlb olunur. Demokratik üslub postulatları:

• İnsan üçün əmək təbii bir prosesdir, əsas ehtiyaclardan biridir.
• Özünü reallaşdırmaq üçün əlverişli şərait yaradılarkən, insan məsuliyyət və özünənəzarət səviyyəsinin yüksək olması ilə səciyyələnəcək davranış üsulunu seçəcəkdir.
• İnsan müstəqil olaraq yaradıcı qərarlar qəbul etməyə qadirdir, lakin adi şəraitdə yalnız qabiliyyəti qismən həyata keçirir.

Duqlas Makqreqorun hər iki nəzəriyyəsi Uilyam Ouçi tərəfindən “Z” nəzəriyyəsində özünəməxsus bir şəkildə davam etdirildi. Bu da motivasiyanın əsas elementi kimi klan prinsipi əsasında qurulmuş korporasiyanı təklif etdi. Müəllif personalın motivasiyasını deyil, bütövlükdə müəssisənin idarə edilməsini nəzərdə tutur. Bu qaydalara riayət etmək, əməkdaşların işinin səmərəliliyinin artmasına səbəb olmalıdır:

• Kadrların uzunmüddətli dövr üçün işə qəbulu. Bioloji nizamın tələbatlarına gələcəyə inam da daxildir, buna görə də iş yerinin sabitliyi bəzi qeyri-motivasiyalaşdırıcı amilləri aradan qaldırır.
• Qərarların qrup halında qəbul olunması. Kollektiv qərarlar komandanın münasibəti ilə formalaşan məsuliyyəti artırır. Eyni zamanda, qərarlar daha təsirli olur, çünki qrupun rəyi işlə əlaqəli daha çox amili nəzərə almağa imkan verir.
• Kadrlar qiymətləndirilməli və tədricən irəli çəkilməlidir, mövcud mükafat sistemi isə özünütəhsil prosesini stimullaşdırmalıdır.
• Nəzarət əsasən qeyri-formal xarakter daşımalı, nəticələrin qiymətləndirilməsi üçün aydın meyarlar və sistemlər olmalıdır.
• Karyera qeyri-ixtisaslaşdırılmış, məqsədsiz xarakter daşımalıdır. İyerarxiya səviyyələrində yüksələn şəxs müxtəlif vəzifələrdə və bölmələrdə işləmək imkanına malik olmalıdır ki, bu da təşkilatın işinin xüsusiyyətlərini tam şəkildə başa düşməyə kömək edəcəkdir.
• İşçilərin ehtiyaclarına diqqət yetirmək, ümumi iş xatirinə hər bir insanın dəyərini anlamaq, ona qayğı göstərmək.

VI hissəyə nəzər yetirin

“AA” MMC Vergi Məcəlləsinin 157.3.3-cü maddəsi ilə əvvəlki tarixə ƏDV qeydiyyatı üçün ərizə verir və təsdiq aldıqdan sonra Məcəllənin 177.5-ci maddəsinə uyğun olaraq əvvəlki tarixə olan e-qaimələrə dəqiqləşmə vermək huququndan istifadə edir. Qarşı tərəf isə həmin e-qaimələri təsdiqləməkdən imtina edir. Alıcı tərəfin hərəkəti nə dərəcədə qanunidir?

Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, keçmiş tarixlə könüllü ƏDV qeydiyyatına alınmış vergi ödəyicisinin ƏDV qeydiyyatının qüvvəyə mindiyi tarixdən aparılan əməliyyatları ƏDV daxil olmaqla aparılan əməliyyat hesab edilir və ƏDV tutulan əməliyyatın dəyəri malın satış qiymətindən ƏDV çıxılmaqla müəyyən edilir.

Bu zaman Vergi Məcəlləsinin 71-1.5.9-cu maddəsinə əsasən “bu Məcəllənin 177.5-ci maddəsinə əsasən verilən” növdə elektron qaimə-faktura təqdim edilir.

Eyni zamanda, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2021-ci il 2 fevral tarixli 26 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Elektron qaimə-fakturanın forması, tətbiqi, uçotu və istifadəsi Qaydaları”nın 2.17-ci bəndinə əsasən, vergi ödəyicisi tərəfindən Vergi Məcəlləsinin 177.5-ci maddəsində nəzərdə tutulan hallarda təqdim edilmiş mallar (işlər və xidmətlər) üçün “Vergi Məcəlləsinin 177.5-ci maddəsinə əsasən verilən” elektron qaimə-faktura tərtib edilir. Bu zaman verilən elektron qaimə-fakturada vergi ödəyicisinin ƏDV qeydiyyatı qüvvəyə mindiyi tarixdən etibarən təqdim edilən elektron qaimə-fakturalar, habelə əməliyyatın aparılmasına əsas verən digər sənədlər elektron qaimə-fakturanın əlavə qeydlər sətrində qeyd edilməlidir.

Vergi bəyannamələrinin düzgün tərtib olunmamasının yaratdığı problemlər

Qaydaların 2.11-ci bəndinə əsasən, malların (işlərin, xidmətlərin) qiymətlərində dəyişikliklər olduqda, əməliyyatın xarakteri dəyişdikdə (vergiyə cəlb edilən əməliyyatın sonradan vergidən azad olunan əməliyyata dəyişdirilməsi və yaxud əksinə vergidən azad olunan əməliyyatın vergiyə cəlb olunan əməliyyata dəyişdirilməsi), habelə sonradan vergi tutulan dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi üçün əsas verən hallar (malların tam və ya qismən qaytarılması halları istisna olmaqla) üzə çıxdıqda vergi ödəyicisi tərəfindən “malların qaytarılması istisna olmaqla, Vergi Məcəlləsinin 163-cü maddəsinə əsasən verilən” elektron qaimə-faktura tərtib edilir.

Qaydaların 3.5-ci bəndinin müddəalarına əsasən isə yuxarıda qeyd olunan elektron qaimə-faktura növləri göndərildiyi ayın sonuncu gününədək qəbul edən tərəfindən təsdiq edilmədikdə, həmin elektron qaimə-faktura proqram təminatı vasitəsilə ləğv edilir.

Qeyd olunanlara əsasən, alıcı tərəfindən elektron qaimə-fakturaların təsdiq edilməsi ilə bağlı vergi qanunvericiliyində məcburi tələb müəyyən edilməyib.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 71-1-ci, 163-cü və 177-ci maddələri, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2021-ci il 2 fevral tarixli 26 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Elektron qaimə-fakturanın forması, tətbiqi, uçotu və istifadəsi Qaydaları”.

Mənbə: vergiler.az

Məzuniyyətdə olan işçinin təminatları: 3 fərqli misal