Əmək hüququ – milli hüququn müstəqil bir sahəsi olub, işçilərlə işəgötürən arasında yaranan əmək münasibətlərini nizama salan hüquq normalarının məcmusudur. Əməyin hüquqi tənzimlənməsi AR Konstitusiyasında və Əmək Məcəlləsində, habelə digər normativ aktlarda təsbit edilmiş bir sıra qaydalara uyğun həyata keçirilir.
Əmək hüququnun mənbələri
Əmək hüququnun mənbələri əmək münasibətlərini və onlarla sıх bağlı olan digər münasibətləri tənzimləyən, bu münasibətlərin subyektlərinin hüquq və vəzifələrini müəyyən edən və əmək hüquq normalarını təsbit edən normativ aktlardır. Əmək hüququnun mənbələri hər şeydən əvvəl əmək qanunvericiliyinin müəyyən normativ aktlarda ifadəsinin formasıdır.
Dövlət orqanlarının qəbul etdikləri normativ aktlarla yanaşı, əmək münasibəti tərəflərinin bağladıqları normativ sazişlər və lokal normativ aktlar da əmək hüququnun mənbələri içərisində mühüm yer tutur və bu aktlar hüquqi qüvvəsinə görə fərqlənirlər.
Mənbələrin təsnifatı
Bu mənbələrin əsas təsnifatı onların hüquqi qüvvəyə görə təşkilidir. Hüquqi qüvvəsinə görə mənbələr qanunlara və qanun qüvvəli aktlara ayrılır.
Həmçinin, əmək hüquq mənbələrini:
- normativ aktın formasına görə qanunlara, fərmanlara, qərarlara, sərəncamlara, qaydalara, əsasnamələrə, əmrlərə, təlimatlara və s;
- təsir dairəsinə görə respublika, sahələrarası, sahəvi və lokal əhəmiyyətli aktlara;
- ümumiləşdirmə dərəcəsinə görə isə məcəllələşdirilmiş, kompleks və cari qanunlara ayırmaq olar.
Normativ hüquqi aktlar
Normativ hüquqi aktlar səlahiyyətli dövlət orqanı tərəfindən qəbul edilən, məcburi xarakter daşıyan, hüquq normalarını müəyyən edən, dəfələrlə tətbiq olunmaq üçün nəzərdə tutulan rəsmi yazılı sənəddir. Bu sənədlər əmək sferasında sosial münasibətlərin ən mühüm tənzimləyicisidir və onun özündə ayrı hal nəzərdə tutulmadığı halda müddətsiz qüvvədə olur. Normativ hüquqi aktlar bir qayda olaraq, bu aktları qəbul edən orqanın aid olduğu ərazidə hüquqi qüvvəyə malikdir və həmin ərazidə işləyən bütün şəxslərə şamil edilir. Əmək sahəsində qəbul edilən bütün qanunlar, demək olar ki, respublika ərazisində fəaliyyət göstərən müəssisə, idarə, təşkilatların bütün işçilərinə şamil edilir.
Normativ hüquqi aktların hazırlanması, qəbul olunması, rəsmiləşdirilməsi, dərc edilməsi, qüvvədə olması, şərh edilməsi və sistemləşdirilməsi qaydaları “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanunu ilə tənzimlənir.
Səlahiyyətli orqanlar
Əmək hüququnun mənbələrini onları qəbul edən orqanlara görə aşağıdakı kimi təsnifləşdirmək mümkündür:
- Azərbaycan Respublikasının ali qanunvericilik orqanı tərəfindən qəbul edilən normativ aktlar (qanunlar, qərarlar);
- Azərbaycan Respublikasının ali icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən qəbul edilən normativ aktlar (fərmanlar, qərar və sərəncamlar);
- mərkəzi dövlət idarəçilik orqanları tərəfindən qəbul edilən normativ aktlar (AR Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi, digər nazirliklər və baş idarələr tərəfindən qəbul edilən aktlar);
- yerli özünüidarəetmə orqanları tərəfindən qəbul edilən aktlar;
- lokal normativ aktlar.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası
Əmək hüququnun mənbələri içərisində ən mühüm və əsas yeri Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və Əmək Məcəlləsi tutur. AR Konstitusiyası ən yüksək hüquqi qüvvəyə malik olub, respublika qanunvericilik sisteminin əsasını təşkil edir və bütün başqa qanunlar da ona uyğun olaraq qəbul edilir. Vətəndaşların əsas əmək hüquqları, onların realizə olunmasının təminatları, habelə əmək hüququnun prinsipləri AR Konstitusiyasına uyğun tənzimlənir.
Əmək Məcəlləsi
AR-nın 1 fevral 1999 -cu il tarixli qanunu ilə təsdiq edilən və 1 iyul 1999-cu ildən qüvvəyə minən Əmək Məcəlləsi 13 bölmə, 48 fəsil və 317 maddədən ibarətdir. AR Əmək Məcəlləsi respublika ərazisində əmək münasibətlərini nizamlayan hüquq normalarını birləşdirən və sistemləşdirən qanunvericilik aktıdır. İşçilərlə işəgötürənlər arasında yaranan əmək münasibətlərini, habelə həmin münasibətlərdən törəyən digər hüquq münasibətlərini tənzim edən bu Məcəllə fiziki şəxslərin əmək hüquqlarının və bu hüquqların həyata keçirilməsin təmin edən qaydaların minimum normalarını müəyyən edir.
Lokal normativ aktlar
İşəgötürənin qanunla müəyyən olunmuş qaydada qəbul etdiyi normativ hüquqi aktlar lokal normativ aktlar adlanır. Məsələn, kollektiv müqavilə, müəssisədaxili intizam qaydaları və s. Bu aktlar konkret müəssisə, idarə, təşkilat daxilində qüvvədədir və əmək hüququnun spesifik mənbəyi hesab olunur. Lokal normativ akt müəssisə və təşkilatlarda idarəetmə orqanlarının qəbul etdikləri və hüquq normalarını təsbit edən hüquqi sənədlərdir. Onlar adətən müəyyən müddət üçün qəbul edilir və təşkilatın bütün işçilərinə yaxud aktın özündə bilavasitə göstərilmiş ayrı-ayrı işçi kateqoriyalarına şamil olunur. Bu aktlar qanunlarla və digər qanun qüvvəli normativ hüquqi aktlarla müqayisədə işçilərin vəziyyətini pisləşdirə bilməz.
Müqavilə xarakterli mənbələr
Əmək münasibətlərinin tənzimlənməsində müqavilə xarakteri getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb etdiyi üçün əmək hüququnun mənbələrinə normativ məzmunlu müqavilələr – kollektiv müqavilələr və sazişlər (sosial tərəfdaşlıq müqavilələri) də daxildir. Normativ müqavilələrə AR-nın bağladığı beynəlxalq (çoxtərəfli və ikitərəfli) müqavilələr və sosial tərəfdaşlıq aktları (normativ sazişlər yaxud kollektiv müqavilə aktları) aiddir. Lakin adi müqavilələrdən fərqli olaraq, onların məzmununu tərəflərin öhdəlikləri deyil, hüquq normaları təşkil edir.
