İstirahət vaxtı: fasilələr, istirahət günləri və bayram günləri

İşçilərin istirahət hüququ

İstirahət hüququ işçinin əsas əmək hüquqlarından biridir və o, əmək müqaviləsinin bağlandığı andan yaranır. İşəgötürən işçini müqavilənin qüvvədə olduğu müddətdə, o cümlədən iş günü ərzində istirahət vaxtı ilə (işdə fasilələr, istirahət günləri, bayram günləri) təmin etməyə borcludur.

İstirahət hüququ Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında təsbit edilib. Onun təmin edilmişi üçün işəgötürən:

• normal iş vaxtının müddətini, qısaldılmış iş vaxtını (müəyyən işçi kateqoriyaları üçün) müəyyən edir;
• işçinin həftə sonu istirahət günlərindən, qanunvericilikdə müəyyən edilmiş bayram günlərindən istifadəsini təmin edir;
• illik ödənişli məzuniyyətlərin verir.

İstirahət hüququnun tənzimlənməsi Əmək Məcəlləsi, digər normativ hüquqi aktlara uyğun tənzimlənir.

İstirahət vaxtının növləri

Əmək Məcəlləsinin on beşinci fəsli istirahət vaxtı ilə bağlı əsas müddəaları özündə əks etdirir. Məcəlləyə görə işçinin aşağıdakı istirahət vaxtılarından istifadə hüquqi var:

• iş vaxtı ərzində fasilələr;
• gündəlik (növbələr arası) istirahət vaxtı;
• həftələrarası fasiləsiz istirahət (istirahət günləri);
• qeyri-iş günü olan bayramlar;
• məzuniyyətlər.

Bunlardan başqa AR Milli Məclisi deputatlarının, AR Prezidentinin bələdiyyə üzvlərinin seçkiləri, habelə referendum zamanı səsvermə günü iş günü sayılmır (ƏM, maddə 105-1).

Hər il yanvarın 20-si — ümumxalq hüzn günü də iş günü hesab edilmir (ƏM, maddə 106).

İş günü ərzində fasilələr

İş günü (növbəsi) ərzində işəgötürən işçiyə istirahət etmək üçün vaxt verməyə borcludur, məsələn:

• istirahət və yemək üçün fasilə (ƏM, maddə 103.1);
• soyuq və isti havalar şəraitində fasilələr (ƏM, maddə 233);
• uşağın yedizdirilməsi üçün fasilələr (ƏM, 244).

İstirahət və yemək üçün fasilə bütün işçilərə verilir. Onun verilməsi vaxtı və davamiyyəti daxili əmək qaydalarına uyğun müəyyən edilir, müddəti isə iş vaxtına daxil edilmir.

Təbii şəraitə görə (isti, soyuq, küləkli havalar) işçilərə fasilələr verilir.  Bu fasilələrin şərtləri Əmək Məcəlləsinə 2-ci əlavə ilə tənzimlənir.  Fasilələr iş vaxtına daxil edilir və bu fasilələr zamanı əməkhaqqı işçilərin tarif maaşına görə ödənilir.

Uşağın yedizdirilməsi üçün fasilə yaş yarıma çatmamış uşağı olan qadınlara hər 3 saatdan  bir hərəsi 30 dəqiqədən az olmamaqla verilir. İki və daha çox yaş yarımına çatmayan uşağı olan qadınlara hər fasilənin müddəti ən azı bir saat müəyyən olunur. Bu fasilələrin müddəti  iş vaxtı ərzində istirahət və yemək üçün verilən ümumi fasiləyə aid deyil.

Növbələrarası istirahət vaxtı

Gündəlik (növbələr arası) istirahət, bir iş gününün başa çatması ilə bilavasitə bitişik olan digər iş gününün başlamalı olduğu vaxt arasındakı dövrdür. İşçinin bir iş günü ilə növbəti iş günü arasındakı gündəlik istirahət vaxtı azı 12 saat olmalıdır (ƏM, maddə 103.4).

Növbəli iş vaxtı rejimində işçilərin istirahət vaxtının müddəti müvafiq növbə cədvəlləri ilə tənzimlənir. İşçinin gündəlik istirahət hüququ gündəlik iş vaxtı işlədikdən sonra yaranır.

İstirahət günləri

Həftələrarası fasiləsiz istirahət bir iş gününün (həftəsonundan əvvəlki gün) başa çatmalı olduğu və başqa bir iş gününə (həftə sonundan dərhal sonra) başlamalı olduğu vaxt arasındakı müddətdir. İstirahət günlərinin sayı beşgünlük iş həftəsində iki gün, altıgünlük iş həftəsində isə bir gün olmalıdır. Ümumi qəbul edilmiş qaydalara görə istirahət günü bazar günüdür.

İş vaxtının cəmlənmiş uçotu zamanı  işçilərə  əmək müqaviləsinin, növbə cədvəlinin müddəalarına uyğun olaraq həftənin müxtəlif günlərində növbə qrafiki üzrə istirahət günləri verilməklə iş həftəsi təyin edilə bilər (ƏM, maddə 104).

Qeyri-iş günü olan bayramlar

Bayram günlərinin tərkibi Əmək Məcəlləsinin 105-ci maddəsində müəyyən olunub. Günləri iki yerə ayrılır:

• iş günü hesab olunmayan bayramlar
• iş günü hesab olunan bayramlar

İstirahət günü bayram gününə təsadüf edərsə, istirahət günü bayramdan sonrakı iş gününə keçirilir. İşəgötürənin bunu daxili normativ aktla təsdiqləməsinə ehtiyac yoxdur.

Eyni zamanda bayram və həftələrarası istirahət günləri biri digərindən əvvəl, yaxud da sonra gələrsə, iş və istirahət günlərinin ardıcıl olması təmin edilməlidir. Amma bunu işgötürən bunu müstəqil edə bilməz. Yerdəyişmə yerli müvafiq icra hakimiyyəti orqanının qərarı ilə həyata keçirilir.

İşçilərin qeyri-iş günü sayılan günlərində işçilərin işə cəlb olunmasına Əmək Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş müstəsna hallarda yol verilə bilər. Həmin günlərdə işə cəlb olunmuş işçilərin əməyi tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə digər istirahət günü verilməklə, yaxud da ikiqat məbləğdə əməkhaqqı ödənilməklə əvəzlənə bilər.

Ödənişli məzuniyyətlər

Məzuniyyət xüsusi təminat qaydaları əsasında verilən uzunmüddətli istirahət vaxtıdır. İllik məzuniyyət müddətində işəgötürən işçinin iş yerini (vəzifəsini) və orta əməkhaqqısını (ödənişsiz məzuniyyət istisna olmaqla) saxlayır.

Ödənişli məzuniyyətlərin verilməsi növbəliyi hər il tərtib edilən məzuniyyət qrafikinə uyğun olaraq müəyyən edilir. Onun müddəti əsas və əlavə məzuniyyətlərin cəmi kimi müəyyən olunur.

Məzuniyyətlər haqqında buradan daha ətraflı tanış olmaq olar.