Blog Full

İnvestisiyaların təsnifatı

232 saylı aktiv hesabı üzrə uçota alınan ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalar Hesablar Planının 23-cü maddəsinin (“Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri”) tərkibinə daxildir. Başqa bir şirkətin səhmlərinin alınması alıcı şirkət üçün investisiyadır. İnvestisiyaların alınması üzrə müxabirləşmələrin düzgün aparılması üçün şirkət həmin investisiyalara necə sərəncam verəcəyi müəyyən etməlidir. Birdən çox əməliyyat dövrü üçün saxlanacağı gözlənilən investisiyalar uzunmüddətli investisiya kimi təsnif edilir. Əgər investisiya qısa müddətdə reallaşmaq niyyəti ilə alınırsa, o zaman belə investisiya qısamüddətli investisiyala kimi təsnif edilir.

Müddətə görə təsnifatdan başqa investisiyalar, ilkin tanınmadan sonra  qiymətləndirilməsi məqsədilə, MHBS 39 (IFRS39)–yə əsasən aşağıdakı kateqoriyalara bölünür:

• mənfəət və ya zərər vasitəsilə ədalətli dəyərdə əks olunan maliyyə aktivləri;
• ödənişə qədər saxlanılan investisiyalar;
• kreditlər və debitor borclar, və;
• satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar.

Belə təsnifat qeyd edilən MHBS üzrə qiymətləndirməyə tətbiq olunur. Maliyyə hesabatlarının özündə məlumatların təqdimatı zamanı müəssisə bu kateqoriyalar üçün digər təsvirləri və ya digər təsnifatları istifadə edə bilər  (MHBS39/45).

Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalar

232 saylı “Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalar“ hesabı ödəniş məbləği və ödəniş tarixi məlum olan qısamüddətli maliyyə aktivlərinin hərəkətini və mövcudluğunu uçota almaq üçün nəzərdə tutulub.

Belə investisiyalara aşağıdakı xüsusiyyətlər xasdır:

• sabit və ya müəyyən edilə bilən gəliri və sabit ödəmə müddəti var;
• başqa müəssisələrə borc kimi verilməyib;
• şirkət ödəmə (ödəniş) tarixindən əvvəl satmaq niyyətində deyil.

Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalara başqa müəssisələrin qiymətli kağızları, dövlət və yerli borclar üzrə faizli istiqrazları və s. nümunə gətirmək mümkündür.

Bir ildən artıq müddətə saxlanılması nəzərdə tutulmuş belə investisiyalar uzunmüddətli investisiyalar kateqoriyasına edilməklə uçotu 181 saylı “ Ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyalar” hesabında aparılır.

232 saylı hesab üzrə uçot

Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalar üzrə uçotun əsasları AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

232 №li “Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalar“ aktiv hesabı qeyd edilən Qaydaların 25.1-ci maddəsində açılan aşağıdakı hesablar qrupuna aiddir.

Hesabda mühasibat uçotu subyektinin ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalarının hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalar ilkin dəyəri ilə uçota alınan zaman yaranan hallar sözü gedən qaydaların 25.8-ci, tanınmanın dayandırılma halları isə 25.12-ci bəndilə nizamlanır.

Belə investisiyalar üzrə hər il faiz məbləğlərinin hesablanması zamanı yaranan hallara  qaydaların 25.11-ci bəndi tətbiq olunur.

Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyaların tanınmanın dayandırılması zamanı yaranan hallar sözügedən qaydaların 25.12-ci bəndilə nizamlanır.

Debitor borclarının müqabilində əldə edilmiş ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyaların uçotu qaydaların 25.13-cü bəndi əsasında nizamlanır.

Ödənişə qədər saxlanılan qısamüddətli investisiyalar

Nümunə 1:  “A” MMC fəaliyyət göstərdiyi dövrdə müəyyən layihələri maliyyələşdirə bilmək üçün “B” MMC-dən 100 manat nominal dəyəri 1 il müddəti 10% illik gəliri olan  2000 ədəd istiqraz alıb. Faizlər istiqraz sahiblərinə ildə bir dəfə ödənilir.

Nümunə 2: “A” MMC   B müəssisənin emissiya etdiyi nominal dəyəri 5 manat, 1 il müddəti, illik faiz dərəcəsi 20% olan 2000 ədəd istiqrazını, müddəti sonuna kimi saxalmaq üçün əldə etmişdir. Bank hesablaşma hesabından köçürülmə üsulu ilə istiqrazların dəyəri ödənilmişdir.

Sahibkarlıq subyektlərinin bəyannamələrinə müəyyən limit çərçivəsi qoyulmaqla avtoburaxılış sisteminə keçməyi nəzərdə tutulur.

Bunu Dövlət Gömrük Komitəsi sədrinin müavini Natiq Şirinov “Gömrük-Biznes Forumu 2025: Dialoq və Etimad” adlı tədbirdə bildirilib.

O qeyd edib ki, yeni rəqəmsal alətlər gələcəkdə artıq etibarlı tərəfdaş olan sahibkarlıq subyektlərinin bəyannamələrini müəyyən limit çərçivəsi qoymaqla avtoburaxılış sisteminə keçirməyə imkan verəcək: “Biz bunu hədəfləmişik. Bu, beynəlxalq təcrübədə də da var. Yaxın dövrlərdə bizim beynəlxalq səfərlərimiz olub və digər ölkələrin də təcrübəsinə baxmışıq. Şərti olaraq, əgər risk sistemi özü, Rəqəmsal Gömrük Dəyəri sistemi özü hər şeyin yerli-yerində olduğunu göstərirsə, şərti olaraq 30 dəqiqə ərzində limit qoyulur”.

N.Şirinov qeyd edib ki, əgər bəyannamə gömrük məmuru tərəfindən 30 dəqiqə ərzində təsdiqlənməsi həyata keçirilmirsə, artıq sistem özü onu avtomatik təsdiqləyir və malların buraxılışı həyata keçiriləcək: “Bu, təbii ki, növbəti illərdə qarşımızda duran layihədir. Dövlət Gömrük Komitəsinin qarşısında belə bir hədəf var. Növbəti ən yaxın illərdə, yəqin ki, gələn ilin sonuna qədər biz çalışacağıq ki, bu sistemin də istifadəsi ilə bağlı IV Gömrük Biznes Forumunda təqdimatlar edə bilək. Bu, bizim indi strateji hədəflərimizdən biridir və yəqin ki, biz ona nail olacağıq”.

Mənbə: report.az

Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri

231saylı aktiv hesabı üzrə uçota alınan satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar Hesablar Planının 23-cü maddəsinin (“Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri”) tərkibinə daxildir.

Maliyyə qoyuluşları müddətinə görə uzunmüddətli və qısamüddətli olur. Qısamüddətli maliyyə investisiyaları dövriyyəsi yaxud ödəmə müddəti bir il və ya daha az olan investisiyalardır. Müəssisə tərəfindən investisiya edilən aktivlər, digər müəssisə və təşkilatların qiymətli kağızları, kredit təşkilatlarının müddətli depozit hesabdarındakı maliyyə vəsaitləri və s. ola bilər. Belə aktivlər likvid və ən asan satıla bilən aktivlər kimi xarakterizə olunur.

Maliyyə aktivləri, o cümlədən sait qısamüddətli maliyyə aktivləri üzrə uçot və hesabatların təqdimatı zamanı aşağıdakı beynəlxalq standartların tələbləri nəzərə alınmalıdır:

• “Maliyyə alətləri: Təqdimat” adlı 32 saylı MUBS (IAS 32);
• “Maliyyə alətləri” adlı 9 saylı MHBS (IFRS 9);
• “Maliyyə alətləri: Məlumatın açıqlanması” adlı 7 saylı MHBS (IFRS 7).

Qoyuluşların hansı kateqoriyaya aid olduğu müəssisə tərəfindən dəqiq təyin edilməlidir. “Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri“  asılı və birgə müəssisələrdən başqa digər müəssisələrə qoyulan qısamüddətli borclar, investisiyalar, və maliyyə aktivləri ilkin dəyərinə əsaslanaraq uçota alınır.

Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar

Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar dedikdə hesabat dövründən sonrakı 12 aylıq müddətdə satılması gözlənilən qısamüddətli maliyyə aktivləri başa düşülür. Yəni, aktiv o vaxt “Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar“ hesabında uçota alınır ki:

• müəssisə qısa müddətdə satılması mümkün olan investisiyaya sahib olsun, və;
• onu 12 aydan artıq saxlamamağı nəzərdə tutsun.

Haqqında bəhs edilən hesaba daxil olan aktivlər ədalətli dəyərlə yenidən qiymətləndirilir. Bu zaman mənfəət (zərər) hesabında ədalətli dəyərlə müəyyən edilən maliyyə aktivlərindən fərqli olaraq, yenidən qiymətləndirilmənin nəticəsi müəssisənin balansında öz əksini tapır.

Bir ildən artıq müddətə saxlanılması nəzərdə tutulmuş belə investisiyalar uzunmüddətli investisiyalar kateqoriyasına edilməklə uçotu 183 saylı “Digər uzunmüddətli investisiyalar” hesabında aparılır.

231 saylı hesab üzrə uçot

“Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar” hesabı üzrə subhesablarının açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

232 №li “Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar“ hesabı aktiv hesabdır.

Qeyd edilən Qaydaların 25.1-ci maddəsi aşağıdakı hesabları əhatə edir.

231 saylı “Satış məqsədi ilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar” hesabında mühasibat uçotu subyektinin satış məqsədi ilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalarının hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Sözügedən qaydaların bəndlərinə uyğun gələn hallar aşağıdakı kimidir:

Satış məqsədi ilə saxlanılan qısamüddətli investisiyaların əldə edilməsi qeyd edilən Qaydaların 25.2-ci bəndi, debitor borclarının müqabilində əldə edilməsi halı 25.3-cü bəndi vasitəsilə nizamlanır.

Qaydaların 25.5-ci bəndi belə investisiyaların dəyərinin azalmas, 25.6 bəndi onların satılması və ya əvəzsiz verilməsi zamanı tətbiq edilir.

“Satış məqsədi ilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar” hesabı üzrə müxabirləşmə

Aşağıda müəssisə tərəfindən səhmlərin əldə edilməsi zamanı müxabirləşmə nümunəsi verilib.

Nümunə: “A” MMC gələcəkdə satmaq üçün “B” MMC-dən hər birinin qiyməti 20 manat olmaqla ümumilikdə  20000 manata 2000 ədəd səhm alıb. Alınan səhmlər “B” MMC-nin səhmlərinin 10%-ni təşkil edir. Bu, deməkdir ki, “A” MMC-nin “B” MMC üzərində heç bir təsiri yoxdur. “A” MMC-nin direktoru qısa müddət ərzində almış olduğu səhmlərin qiymətinin bazarda artmasını gözləyir.