Blog Full

Pullar – mahiyyəti, funksiyaları və növləri (VI hissə)

V hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

Pul – universal ekvivalent olaraq xidmət edən xüsusi bir əmtəədir.

Pul dövriyyəsinin ortaya çıxması.

Pulların funksiyası

Pulun funksiyaları – bu, onların iqtisadiyyatdakı rolunun cəmlənmiş ifadəsidir.

Pullar o qədər müxtəlif xüsusiyyətlərə malikdir ki, bir sıra funksiyaları ayıraraq onları təsnif etmək zərurəti yaranır. Pul funksiyalarının hər biri bu funksiyadan istifadə edərək həyata keçirilən iqtisadi əməliyyatların daha az və ya çox bir dairəsini təsvir edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, pul funksiyaların məcmusu deyil və hər hansı bir funksiyanı yerinə yetirərək, öz vəhdətini qoruyub saxlayır və bütün digər funksiyaları özündə cəmləyir.

Pulun funksiyaları daim dinamikadadır: bəziləri daha əvvəl yaranıb, bəziləri sonradan; fərdi funksiyalar məzmununu çox dəyişdirib və hətta nəzərə çarpan dəyərini itirib.

Pul funksiyalarının təkamül prosesində ortaya çıxması aşağıdakı kimi təqdim edilə bilər:

• 1-ci mərhələ. Pullar dəyər ölçüsü kimi. Bu pulların tarixən ilk funksiyasıdır. Dəyər ölçüsü olaraq pul bütün malların dəyərinin vahid bir ölçüsüdür.
• 2-ci mərhələ. Pullar alış vasitəsi kimi. Pul alış vasitəsi olaraq, özlüyündə dövriyyə vasitəsidir.
• 3-cü mərhələ. Pullar ödəniş vasitəsi kimi. Pul funksiyasında ödəniş vasitəsi kimi malların satışı və bunun üçün pul alınması arasında müvəqqəti nizamsızlıq (vaxt uyğunsuzluğu) yaranır. Belə bir şəraitdə kredit kimi iqtisadi hadisə üçün obyektiv şərait yaradılır.
• 4-cü mərhələ. Pul paylama vasitəsi kimi. Pulun bölüşdürmə funksiyasında yalnız sahiblərindən alıcıya doğru hərəkətlər mövcuddur. Bu funksiya dövlət maliyyəsinin meydana çıxması üçün obyektiv iqtisadi şərtlərdən ibarətdir.
• 5-ci mərhələ. Pul yığım və əmanət vasitəsi kimi. Əmanət və yığım prosesi müasir iqtisadiyyatın zəruri elementidir.
• 6-cı mərhələ. Pullar bir valyutadan digərinə dəyişdirilmə vasitəsi kimi. Dünya pulu funksiyasında pul xarici valyutanı, tədiyyə balansının yaradılmasını və məzənnənin formalaşmasını asanlaşdırır.

Pullar dəyər ölçüsü olaraq universal ekvivalent rolunu yerinə yetirmək üçün əmtəə dünyasından ayrıldı. Dəyər ölçüsü olaraq pul bütün digər malların dəyərinin universal ölçüsü kimi çıxış edir. Pullarda mallar, xidmətlər, istehsal xərcləri, fərdi və ümumi tələbat, müəssisələr və bütün milli təsərrüfat səviyyəsində istehsalın həcmi ifadə olunur; sərvət, gəlirlər, borclar – bunların hamısı pul dəyərində ifadə olunur. Müasir pullar yalnız statikada deyil, dinamikada da uyğunlaşma xüsusiyyətinə malikdir.

Alış – veriş vasitəsi də pulun tarixən ilk funksiyalarından biridir. Bu funksiyada pul alqı-satqı prosesinə xidmət edir. Bu funksiya dövriyyə vasitəsi adlanır. Çünki bu halda pul malların, xidmətlərin, qiymətli kağızların və s. dövriyyəsinin fasiləsiz prosesinə xidmət edir. Bu funksiya alqı-satqı prosesi ilə, yəni, malların pula çevrilməsi ilə bağlıdır.

Malların satışı zamanı malların alıcıya verilməsi və ondan pul alınması arasında vaxt fərqi ola bilər. Satıcı bu halda alıcıya ödənişin və ya kreditin təxirə salınmasını təqdim edir. Pul bütün hallarda satıcıya çatdıqda, onlar ödəmə vasitəsi kimi xidmət edirlər. Bu vəziyyətdə pul, yaranan borcu ödəyir, yalnız kreditə deyil, həm də maaşların ödənilməsinə, eləcə də bütün digər avans ödənişlərinə xidmət edir.

Tarixən dövriyyə dövrü və ödəniş vasitəsi kimi funksiyaların ortaya çıxmasından sonra yaranan pulun bölüşdürmə funksiyası, bir müstəqil iqtisadi qurumun əvəzində ekvivalent kompensasiya tələb etmədən müəyyən miqdarda pul köçürməsindən ibarətdir. Dövlət büdcəsi, müəssisələrin mənfəət bölgüsü və müasir dövlətlərin sosial-iqtisadi sistemləri məhz bu pul funksiyası üzərində qurulur.

Əmanət və yığım funksiyasında pul dövriyyə üçün deyil, müstəqil sərvət forması yaratmaq üçün istifadə olunur. Bütün investisiya prosesi, yəni, iqtisadi artım bundan asılıdır; bank sisteminin, fond bazarının, sığorta, pensiya və digər maliyyə fondlarının inkişafı.

Pulu həmişə təkcə milli iqtisadiyyata yox, həm də dünya təsərrüfatlarına xidmət göstərirdilər. Pulun valyuta funksiyasının rolu daim artır, xüsusilə qloballaşan dünya iqtisadiyyatı və maliyyə şəraitində sözügedən funksiyaya ehtiyac yaranır. Kollektiv valyutalar yaranır. Buna Avropa Birliyi ölkələrinin istifadə etdiyi avronu misal çəkmək olar.

TELEGRAM KANALIMIZA ÜZV OLUN

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Mühasibat uçotu – inkişaf mərhələləri (11-ci hissə)

10-cu hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

XIII əsrdə Qərbi Avropa ölkələrində kassa əməliyyatlarının uçot sistemi bərqərar oldu. Hər bir mədaxil qeydində bu rekvizitlər yer alırdı: pulun kimdən daxil olduğunu, ödənişin əsasını bildirən tarix, hərflərlə yazılmış məbləğ və vərəqin kənarında rəqəmlə yazılmış məbləğ. Xarici valyutada daxil olan pul və onun yerli valyuta ilə məbləği.

Hər bir xərc qeydində bu rekvizitlər yer alırdı: tarix, sərəncamçı sənədinə istinad, pulu alan, məbləğ, xərcin məqsədli təyinatı, ödəniş üsulu. Kassa kitabının hər bir səhifəsinin yuxarısında il də göstərilirdi.

Mədaxil-məxaric kitabı iki nüsxədə tərtib olunurdu: onlardan biri kassirdə, digəri isə mühasibdə olurdu. Kitabdakı bütün düzəlişləri yalnız bir xüsusi notarius yerinə yetirirdi. Kitablar üzrə qalıqlar ya aylıq olaraq, ya da hər yarımildə bir dəfə rekapitulyasiya yolu ilə – yekunlar hər bir müxabirləşmə üzrə yerinə yetirilirdi – aparılırdı.

Təsərrüfat fəaliyyətinin inkişafı uçot informasiyasının keyfiyyətinə nəzarətin müəyyən formalarını tələb edirdi. XIII əsrdə İngiltərədə auditor-nəzarətçi institutu peyda oldu.

Avropada sadə mühasibat işi üstünlük təşkil edirdi. Bu, tacirlərin uçotunda cari dövriyyə dəftərlərində xronoloji qeyd şəklində mövcud idi. Real iqtisadi həyatın hər bir faktına qarşı birinci faktın güzgü kimi əks olunduğu informasiya faktı dayanırdı. Müxtəlif faktlar müxtəlif vahidlərdə ölçüldüyündən, onların qeydiyyatı faktların özlərinin yarandığı kimi eyni ölçü vahidlərində həyata keçirilirdi.

Sadə mühasibatlıq öz inkişafında beş mərhələdən keçib:

1) inventar uçotu – yalnız maddi dəyərlər qeydə alınırdı;

2) kontokorrent – yalnız hesablaşma əməliyyatlarının uçotu;

3) pullar – sikkələr uçot obyekti kimi çıxış edirdi;

4) pullar uçot obyekti kimi hesablaşmalar nəzərə alınmaqla birləşdirilirdi;

5) pullar və kontokorrent inventarların uçotunu udurdu.

Beləliklə, sadə mühasibatlıq təsərrüfat həyatı faktlarının nə hüquqi, nə də iqtisadi mənasını açmırdı. Çünki müxtəlif ölçü cihazlarından – təbii və pul ölçülərindən istifadə edilirdi, təsərrüfat həyatı faktlarını ümumiləşdirmək mümkün deyildi. Sadə mühasibatlıqda mənfəətin hesablanması üçün heç bir şərait yox idi və qeyd olunan məbləğlərin düzgünlüyünə avtomatik nəzarət etmək üçün də hər hansı bir qaydalar mövcud deyildi.

Kameral və ya büdcə mühasibatlığı sadə və ikili qeydiyyat uçotu ilə paralel olaraq mövcud idi. Bu ondan irəli gəlirdi ki, uçotun əsas obyekti kassa və gözlənilən daxilolmlar, eləcə də onlardan ödənişlər idi. Xərclərin və gəlirlərin qiymətləndirilməsinə nəzarət mühasibat uçotunun əsas məqsədi idi. Bir və ya bir neçə registrdə kassa əməliyyatlarının uçotunun müxtəlif və özünəməxsus üsullarından istifadə edilirdi.

Tədqiqatçıların fikrincə, mövcud metodların mənfi cəhətləri var:

1) uçot vahid sistemə salnmamışdı, onun obyektlərinin elementləri bir-biri ilə uyğunlaşdırıla bilməyən bir məcmu idi;

2) hər bir obyekt müəyyən edilmiş uçot vahidlərində aparılırdı (məsələn, çörək natural vahiddə, kassa isə pul vahidində);

3) əgər uçot obyektlərini birləşdirən sistemlər rast gəlinirdisə, onlar sadə mühasibatlığı təqdim edirdi. Nə mülkiyyətçinin, nə də nəticəli hesabların hesablarına malik deyildilər;

4) maliyyə nəticələrinin inventar olmadan hesablardan çıxarılması mümkün deyildi.

Bu çatışmazlıqların aradan qaldırılması üçün digrafik və ya ikili mühasibatlıq inkişaf edirdi. Hesabların nomenklaturasına öz vəsaitlərinin hesabları daxil edilir və maddi hesablar pul dəyərləndirməsini alırdı. Bunun nəticəsində təsərrüfat həyatının bütün faktları iki dəfə əks olunurdu. İkili qeydiyyatın meydana gəlməsini ixtiraçı adı ilə əlaqələndirmək üçün bir neçə dəfə cəhdlər edilmişdi. Bununla birlikdə, orta əsrlərə aid sənədlərin araşdırması göstərdi ki, ikiliqeydiyyat Pietra, Paçolidən xeyli əvvəl mövcud idi və mühasiblər pul, əlifba və danışıq dilinin ixtiraçısının olmadığı kimi, ikili mühasibatlığın da hər hansı bir konkret ixtiraçısının olmadığı qənaətinə gəldilər.

12-ci hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

TELEGRAM KANALIMIZA ÜZV OLUN

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Mühasibat uçotu – inkişaf mərhələləri (10-cu hissə)

9-cu hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

Qərbi Avropa ölkələrində erkən orta əsrlər dövründə mühasibat uçotunun inkişafı

Erkən orta əsrlər dövründə Qərbi Avropa ölkələrində Roma mühasibatlığı ənənələri davam etmişdir. Tədqiqatçıların fikrincə, uçotda mühafizəkarlıq əsrlər boyunca hökm sürmüşdü. Təxminilik prinsipi insanların hərəkətlərinin əsasını təşkil etmişdi. 102-ci ildə italyan Fibonaççi mühasibatlığa ərəb rəqəmlərini tətbiq etdi. Lakin mühasiblərin yeni rəqəmlərin üstünlüyünü dərk etməsi üçün üç əsrdən artıq müddət lazım gəlmişdi. Hesab olunurdu ki, roma rəqəmlərində səhvləri ərəb rəqəmlərində olduğundan daha asan düzəltmək mümkün idi. Uçotun nisbiliyinin dərk edilməsi ilə hesablamaların dəqiqliyi daha da artmışdı. Mühasibat uçotunun dəqiqliyinin və hüquqi əsaslılığının artması Roma hüququnun mühasibatlıqda istifadəsinə kömək etmişdi. Roma hüququ əsasında ticari və iqtisadi hüquq formalaşdı. Tacirlər qeydlər üçün müəyyən tələblər yaradan vasitəçi ssudalar yaratdılar:

1) başa çatmış əməliyyatlar tarixlərin artan qaydasına uyğun olaraq yazılır;

2) mühasibat kitablarında qeydlər arasında boş yer qalmamalı idi;

3) hər bir əməliyyat üzrə buna icazə verən sənədə istinad edilir;

4) qeydlərdəki bütün rəqəmlər saxtakarlıqlardan yayınmaq üçün rəqəmlə deyil, hərflərlə yazılmalıdır.

Əsas uçot üsulları hesabatlılıq və inventarlaşdırma idi. Lakin orta əsr insanları hesab edirdilər ki, şifahi şəhadətnamə yazılı sənəddən daha düzgündür. Çünki sonuncunu saxtalaşdırmaq olar, şifahi ifadəni isə saxtalaşdırmaq mümkün olmur.

Monastr təsərrüfatlarında sistemləşdirilmiş qeydlər olan inventar siyahılarının tərtibi geniş vüsət almışdı. Onlar aşağıdakı əmlak qruplarına ayrılırdılar:

1) binalar və qurğular;

2) təsərrüfat inventarları;

3) ərzaqlar;

4) mal-qara.

Bu məlumatlar kənd təsərrüfatı uçotunu idarə edən şəxsin təlimatlarında aşkar olunmuşdu. Mənfəət haqqında hesabat ildə bir dəfə təqdim olunurdu, xərc əməliyyatlarının uçotu iki ayrı registrdə aparılırdı:

1) sahibkarın xərcləri;

2) təsərrüfatın xərcləri.

Qalığı çıxarmaq üçün cari uçot registrlərinin bütün qeydləri dəyərlər növü üzrə hesablanırdı.

Ödəyicilər və alıcılar arasında münasibətlər birkalı uçot vasitəsilə rəsmiləşdirilirdi. Qərbi Avropa ölkələrində birka-lövhəcikdə ödənişə müvafiq olan kəsik açılırdı. Lövhəcik iki yerə bölünürdü, onlardan biri alanda (mədaxil orderi), ikinci isə ödəniş edənə (qəbz) verilirdi. Hər iki lövhəcik parçasını yanaşı qoyduqda, qeydin doğruluğuna əmin olmaq olurdu. Beləliklə, “xətti qeyd” həyata keçirilirdi. Bu üsuldan maddi məsul şəxslər arasında təsərrüfat daxilində dəyərlərin yerdəyişməsinin qeydiyyatını əks etdirmək üçün də geniş istifadə olunurdu. Birkalardan “veksel”, “çeklər” kimi sərbəst dövriyyədə və nağd pulun əvəzinə borcların ödənilməsi vasitəsi kimi də istifadə olunurdu.

Orta əsrlərdə səyyah mirzə peşəsi yaranmışdı ki, onlar müəyyən haqq müqabilində hesabatları tərtib edirdilər. Orta əsrlərin çiçəklənmə dövründə uçot üzrə xüsusi traktatlar meydana çıxırdı. Onlarda sənədlərin tərtibatı ilə bağlı qaydalar göstərilirdi.

Uçot dövlət təsərrüfatında mühüm əhəmiyyət daşıyırdı, İngiltərədə bu xüsusilə nümunəvi formada aparılırdı. “Dəhşətli məhkəmə kitabları” (1086-cı il) əsərindən  biz bilirik ki, uçotun əsasını inventar siyahıyalması təşkil edib. İngiltərə xəzinədarlığında şahmat taxtası palatası ölkənin maliyyə məsələləri ilə məşğul olurdu ki, elə o zaman şahmat formasında uçot registri ortalığa çıxdı.

11-ci hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

TELEGRAM KANALIMIZA ÜZV OLUN

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun

Pullar – mahiyyəti, funksiyaları və növləri (V hissə)

IV hissəyə nəzər yetirmək üçün keçidə daxil olun

Pul – universal ekvivalent olaraq xidmət edən xüsusi bir əmtəədir.

Pul dövriyyəsinin ortaya çıxması.

Kredit pullar

Kredit pulları – bunlar zəruri vəsaitin nə vaxt ayrıldığından və ödənişlərin nə vaxt ediləcəyindən asılı olmayaraq müəyyən müddətə düşən öhdəliklərdir. Bağlanmış müqavilələrin, yerləşdirilmiş sifarişlərin və ya alınan xidmətlərin ümumi həcmləridir.

Kreditin mahiyyəti – verilən məbləğ faizlərlə geri qayıdır.

Kredit pulları pul funksiyası əsasında ödəniş vasitəsi kimi ortaya çıxıb.

Kredit pullar aşağıdakı növlərə ayırırlar:

• veksellər;
• əskinaslar;
• çeklər;
• elektron pullar.

Müasir dünyada pul növləri

Müasir pul dövriyyəsi sistemində pul növləri

• nağd pullar
• dəyişdirilən pullar
• kağız pullar
• Xəzinə biletləri – dövlət tərəfindən verilmiş, maddi dəyəri olmayan, lakin bütün ödənişlərdə və hesablaşmalarda qəbul üçün məcburi olan pullardır. Bu gün əksər ölkələrdə kağız pullar dəyərdən düşmə xüsusiyyətinə görə kredit pulları ilə əvəz olunur (Kredit pulları – kredit münasibətlərinin inkişafı əsasında yaranmış puldur).
• Assiqnasiyalar
• Kredit pulları
• Veksellər
• Əskinaslar
• Çeklər
• Nağdsız pullar – yalnız fiziki və hüquqi şəxslərin hesablaşma, cari, əmanət və digər hesablarında qeydlər şəklində mövcud olan pullardır. Bank sektorunun kompüterləşdirilməsi elektron pul və kredit kartlarının yaranmasına səbəb oldu.
• Plastik kredit kartları
• Ödəniş plastik kartları
• Elektron pullar – bu pullar elektron bank hesablarında olur.

TELEGRAM KANALIMIZA ÜZV OLUN

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN

Mühasibat, Audit və Kadr Xidmətləri üçün linkə daxil olun

Mühasibat sahəsində ən son iş elanları və xəbərlərini izləmək üçün linkə daxil olaraq qrupumuza üzv olun