Müasir dünya auditinin təkamül mərhələləri (I hissə)
Uzun bir tarix ərzində bir proses olaraq audit üç inkişaf mərhələsindən keçmişdir:
- təsdiqedici audit (XIX əsrin sonu – XX əsrin 30-cu illəri);
- sistem-yönümlü audit (XX əsrin 40-cı-80-ci illəri);
-
riskə əsaslanan audit (XX əsrin 90-cı illəri – XXI əsrin əvvəlləri).
Təsdiqedici audit. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərinin auditi əhəmiyyətli dərəcədə mühasibat detallarının dəqiqliyinin yoxlanmasına həsr edilmişdir. Əksər hallarda, bütün yazılı sertifikatlar və bütün yekun hesab balansı araşdırılmışdır. Buna görə də, hesabatlığa daxil olmayan məqalələr auditorlar tərəfindən buraxılırdı və nəticədə auditor peşəsi ictimaiyyət tərəfindən həqiqətən peşəkarlıqdan daha çox dəftərxana işi kimi qəbul edilirdi.
Bu təsəvvür 1890-cı ildən 1917-ci ilə qədər banklar,a təsdiq edilmiş maliyyə hesabatlarının əsas istifadəçilərinə çevrilən dövrdə dəyişməyə başladı. Belə ki, bankirlər uçotun kargüzarlıq dəqiqliyindən daha çox balansın keyfiyyətindən yana narahat olduqlarına görə, auditin diqqəti getdikcə balansdakı aktivləri qiymətləndirməyə yönəldildi. Bu yeni istiqamət AICPA və FTC (Federal ticarət komissiyası) birgə nəşrinin 1917-ci ildə “Birləşdirilmiş mühasibat uçotu” adlı nəşri ilə nəticələndi ki, o da federal ehtiyatlar idarəsi tərəfindən bəyənildi. Nəşr daha sonra (1918-ci il) “mühasibat hesabatlarının hazırlanması üçün təsdiq edilmiş üsullar” adı ilə yenidən nəşr olunmuşdur. Bu sənəd mühasibat uçotu və audit standartlarının ictimai prinsiplərinin ilk formal bəyannaməsi olmuşdur. Sənəddə ümumi şəkildə audit proqramı təsvir edilmiş, müəyyən hesablardakı qalıqların yoxlanılması üzrə təlimatlar və auditor rəyinin standartlaşdırılmış forması verilmişdir.
1939-cu ildə AICPA auditordan maddi ehtiyatların müşahidəsi və debitor borcunun təsdiqini tələb edən auditor prosedurları (SAP N 1) haqqında Təlimat buraxdı. Auditor artıq yalnız təşkilat tərəfindən hazırlanan maliyyə hesabatlarının yoxlanılmasına görə məsuliyyət daşımırdı, onun məsuliyyəti təşkilatın fəaliyyətinin (biznesinin) auditinə qədər genişləndirilmişdi.
Beləliklə, bu mərhələdə auditin əsas üsulları müşahidə, hesablama və yenidən hesablama, yəni digər şəxslər tərəfindən əvvəllər görülmüş işlərin təkrar yerinə yetirilməsi idi. Nəticədə auditin təsdiqedici paradiqması yarandı. Auditin paradiqmasını təsdiq edən zaman auditorların əsas diqqəti maliyyə hesabatlarının əsasında dayanan mühasibat əməliyyatları və mühasibat uçotu metodları üzərində cəmləşirdi. Təsdiqedici audit sənədlərə əsasən uçot əməliyyatlarını və onların qruplaşdırılması tərəfindən maliyyə hesabatlarında düzgünlüyü təsdiq edən sənədlərin yoxlanılmasından ibarət idi. Bu işi kitabların auditi adlandırmaq olar. Auditordan ötrü təsdiqedici paradiqma çərçivəsində maliyyə hesabatlarının auditor yoxlamasından kənara çıxan korporativ idarəetmənin effektivliyinin artırılması üzrə təkliflər hazırlamaq və irəli sürmək də xas deyildi.
Sual:
Deyirlər ki, İsveçrədə bankların sayı diş həkimlərinin sayından çoxdur və dünyadakı bütün bahalı saatların yarısı bu ölkədə istehsal olunub.
Sürətli dəyişikliklər və texniki tərəqqi ilə müşayiət olunan müasir zaman istənilən peşəkar fəaliyyətdə uğur qazanmaq üçün ən azı iki başlıca komponenti tələb edir: keyfiyyətli təhsil və təcrübə. Mühasib peşəsi də bu baxımdan istisna təşkil etmir. Lakin çox vaxt məlum olur ki, bunlar da kifayət etmir. Hazırda mühasiblərin çalışdıqları şərait keçmişdəki vəziyyətdən çox fərqlidir. Dünya dəyişir. Beləliklə, müasir mühasib hansı bacarıqlara malik olmalıdır?