Blog Full - Muhasibat.Az

Oxunma sayı: 160. 833

21 May 2026

Xarici valyuta əməliyyatlarında məzənnə fərqlərinin vergi uçotu

by muhasibat az | posted in: Xəbər | 0

Vergi ödəyicilərini maraqlandıran və tətbiqi zamanı ən çox sual doğuran məqamlardan biri də xarici valyuta ilə aparılan əməliyyatlar zamanı yaranan məzənnə fərqlərinin vergi uçotunda necə nəzərə alınmasıdır. Xüsusilə ilin sonuna debitor və kreditor borcların yenidən qiymətləndirilməsi, avans ödənişləri zamanı məzənnə fərqinin yaranıb-yaranmaması, həmçinin ilin sonunda xarici valyutada olan pul vəsaitlərinin rəsmi məzənnə ilə yenidən qiymətləndirilməsi qaydaları vergi ödəyiciləri üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Qaydaları baş mühasib, təlimçi Elvin Məmmədov şərh edir.

Xarici valyutanın manatla hesablanması qaydaları Vergi Məcəlləsinin 69-cu maddəsi ilə müəyyən edilir. Məcəllənin 69.1-ci maddəsinə əsasən, xarici valyuta ilə aparılan və vergiyə cəlb etməyə aid olan hər hansı əməliyyat onun həyata keçirildiyi gün Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının (AMB) rəsmi mübadilə məzənnəsi ilə manatla hesablanır.

Vergi Məcəlləsinin 69.2-ci maddəsində isə göstərlib ki, xarici valyuta ilə aparılan və vergiyə cəlb etməyə aid olan əməliyyatlar üzrə yaranan məzənnə fərqi əməliyyatın həyata keçirildiyi günlə malların (işlərin, xidmətlərin) dəyərinin ödənildiyi günə olan məzənnə arasındakı fərqlə müəyyən edilir. Hesabat ilinin sonuna xarici valyutada alınmış və təqdim edilmiş mallar (işlər və xidmətlər) üzrə yaranan debitor və kreditor borcları üzrə məzənnə fərqi Mərkəzi Bankın elan etdiyi məzənnə ilə qiymətləndirilməklə gəlirə və ya zərərə aid edilir. Vergi ödəyicisinin xarici valyutada olan pul vəsaitləri təqvim ilinin sonu vəziyyətinə AMB-nin elan etdiyi rəsmi məzənnə ilə hesablanmaqla müəyyən edilir.

Qeyd olunan maddələrin təhlilindən aydın olur ki, xarici valyuta ilə aparılan əməliyyatlar zamanı yaranan müsbət və ya mənfi məzənnə fərqləri vergi uçotu məqsədləri üçün gəlir və ya zərər kimi tanınmalıdır.

İndi isə bu maddələrin praktikada tətbiqinə müxtəlif ssenarilər üzərindən nəzər salaq. Qeyd edək ki, nümunələrdə AMB-nin rəsmi məzənnəsi nisbi olaraq göstərilib.

Misal 1: Müəssisə 14 may 2025-ci il tarixdə xarici təchizatçıdan 15.000 avro dəyərində xammal idxal edib, ödənişi 02 iyun 2025-ci il tarixdə təchizatçıya çatdırıb. Malın mədaxil edildiyi tarixlə borcun ödənildiyi tarix arasında məzənnə dəyişikliyi olub. Məzənnə dəyişiminin uçotda necə öz əksini tapdığına nəzər salaq:

1. Malların mədaxil edilməsi (əməliyyat tarixi) – 14.05.2025:

Məbləğ: 15.000 avro.

AMB-nin rəsmi məzənnəsi (14.05.2025): 1 avro = 1.8320 manat;

Uçota alınan borc (manatla): 15000 x 1.8320 = 27480 manat.

2. Borcun ödənilməsi (ödəniş tarixi) – 02.06.2025:

AMB-nın rəsmi məzənnəsi (02.06.2025): 1 avro = 1.8450 manat;

Faktiki ödənilən məbləğ (manatla): 15000 x 1.8450 = 27675 manat.

3. Məzənnə fərqinin hesablanması:

Hesablama: 27675 – 27480 = 195 manat.

Göründüyü kimi, müəssisənin bu əməliyyatdan 195 manat məbləğində mənfi məzənnə fərqi (zərəri) yaranıb.

Misal 2: “Alfa” MMC-nin bank hesabına 20 avqust 2025-ci il tarixdə xarici debitordan 8.000 ingilis funt-sterlinqi məbləğində ödəniş daxil olub və ilin sonuna kimi istifadə edilməyib. İlin sonuna (31 dekabr 2025-ci il tarixinə) həmin vəsaitin AMB-nin rəsmi məzənnəsi ilə yenidən qiymətləndirilməsi tələb olunur.

1. Ödənişin daxilolma tarixi – 20.08.2025;

Vəsait: 8.000 funt-sterlinq

AMB-nin rəsmi məzənnəsi (20.08.2025): 1 ingilis funt-sterlinqi = 2.2240 manat.

Manatla ilkin dəyər: 8000 x 2.2240 = 17.792 manat.

2. İlin sonuna yenidən qiymətləndirmə (31.12.2025):

AMB-nın rəsmi məzənnəsi (31.12.2025): 1 ingilis funt-sterlinqi = 2.2850 manat;

Manatla yeni dəyər: 8000 x 2.2850 = 18.280 manat.

3. Məzənnə fərqinin hesablanması:

18.280 – 17.792 = 488 manat.

Nümunədən göründüyü kimi, “Alfa” MMC-nin bu əməliyyat üzrə 488 manat məbləğində müsbət məzənnə fərqi (gəliri) yaranıb.

Misal 3: “Beta” MMC 15 noyabr 2025-ci il tarixdə xarici təchizatçıya malın alışı üçün 10.000 avro avans ödəyib. Malın müəssisəyə çatdırılması 10 fevral 2026-cı il tarixdə baş verib. Avans ödənişi zamanı yaranacaq məzənnə fərqinin uçotda necə öz əksini tapdığına nəzər salaq:

1. Avansın ödənilmə tarixi – 15.11.2025;

Ödənilən vəsait: 10.000 avro;

AMB-nin 15.11.2025 tarixə olan məzənnəsi: 1 avro = 1.8400 manat;

Uçotda əks etdirilmə: 10000 x 1.8400 = 18,400 manat.

2. İlin sonuna (31.12.2025) olan məzənnə dəyişikliyi bu avans ödənişinə tətbiq edilmir. Yəni 15 noyabr tarixində müəyyən edilən 18.400 manat məbləği balansda dəyişməz olaraq saxlanılır. İlin sonunda bu məbləğ üzrə hər hansı məzənnə fərqi yaradılmır.

3. Malın faktiki daxil olduğu tarixdə (10.02.2026) məzənnə fərqi müəyyən edilir.

10 fevral 2026-cı il tarixinə AMB-nın məzənnəsi: 1 avro = 1.9000 manat;

Malın həmin günə olan dəyəri: 10.000 x 1.9000 = 19.000 manat.

Məzənnə fərqinin hesablanması:

19.000 – 18.400 = 600 manat.

Nümunədən göründüyü kimi, “Beta” MMC-nin bu əməliyyat üzrə 600 manat məbləğində müsbət məzənnə fərqi (gəliri) yaranıb. Bu fərq malın faktiki gəliş tarixi ilə avansın ödənildiyi tarix arasındakı məzənnə fərqini əks etdirir.

Misal 4: Vergi ödəyicisi 20 noyabr 2025-ci il tarixdə 40.000 ingilis-funt sterlinqi məbləğində malı xarici tərəfdaşına təqdim edib. Xarici tərəfdaş 2025-ci ilin sonuna qədər hər hansı vəsait ödəməyib. Müəssisə 31 dekabr 2025-ci il tarixinə debitor borcları yenidən qiymətləndirir.

1. İlkin debitor borcun yaranma tarixi: 20.11.2025;

Borc məbləği: 40.000 ingilis funt-sterlinqi;

AMB-nin 20.11.2025 tarixə məzənnəsi: 1 ingilis funt-sterlinqi = 2.2500 manat;

Borcun manatla ilkin dəyəri: 40.000 x 2.2500 = 90.000 manat.

2. İlin sonuna qiymətləndirmə (31.12.2025):

AMB-nın 31.12.2025 tarixə məzənnəsi: 1 ingilis funt-sterlinqi = 2.2700 manat;

Borcun manatla yeni dəyəri: 40.000 x 2.2700 = 90.800 manat.

3. Məzənnə fərqinin hesablanması:

90.800 manat – 90.000 manat = 800 manat.

Nümunədən göründüyü kimi, vergi ödəyicisinin bu əməliyyat üzrə 800 manat məbləğində müsbət məzənnə fərqi (gəliri) yaranıb.

Misal 5. Müəssisə 10 oktyabr 2025-ci il tarixdə xarici təchizatçıdan 5.000 avro dəyərində mal alıb, lakin borc 2025-ci ilin sonuna qədər ödənilməyib. 31 dekabr 2025-ci il tarixinə borcun yenidən qiymətləndirilməsi zəruridir.

1. İlkin borcun yaranma tarixi: 10.10.2025;

Borc məbləği: 5.000 avro;

AMB-nin 10.10.2025 tarixə məzənnəsi: 1 avro = 1.8520 manat;

Borcun manatla ilkin dəyəri: 5.000 x 1.8520 = 9.260 manat.

2. İlin sonuna yenidən qiymətləndirmə tarixi: 31.12.2025;

AMB-nin 31.12.2025 tarixə məzənnəsi: 1 avro = 1.8850 manat;

Borcun manatla yeni dəyəri: 5.000 x 1.8850 = 9.425 manat.

3. Məzənnə fərqinin hesablanması:

9.425 – 9.260 = 165 manat.

Müəssisənin ödəməli olduğu kreditor borcunun manatla ifadəsində 165 manat artım müşahidə olunur. Bu artım müəssisə üçün 2025-ci ilin gəlirindən çıxılan mənfi məzənnə fərqi (zərər) kimi nəzərə alınır.

Misal 6. “Qamma” MMC-nin 31 dekabr 2025-ci il tarixdə xarici valyutada olan pul vəsaitləri aşağıdakı şəkildə olub:

1. Bankdakı ABŞ dolları hesabının qalığı: 3.500 ABŞ dolları;

AMB-nin 31 dekabr 2025-ci il tarixə məzənnəsi: 1 ABŞ dolları = 1.7000 manat;

İlin sonuna manatla ifadə: 3.500 x 1.7000 = 5.950 manat.

2. Bankdakı avro hesabının qalığı: 2.200 avro

AMB-nin 31 dekabr 2025-ci il tarixə məzənnəsi: 1 avro = 1.8540 manat;

İlin sonuna manatla ifadə: 2.200 x 1.8540 = 4.078.80 manat.

Qeyd etmək lazımdır ki, xarici valyutada olan pul vəsaitləri təqvim ilinin sonu vəziyyətinə AMB-nin elan etdiyi rəsmi məzənnə ilə hesablanmaqla uçotda öz əksini tapmalıdır.

Yekun olaraq qeyd edək ki, hesablanmış məzənnə fərqləri bəyannamələrdə aşağıdakı şəkildə göstərilir:

Mənfəət vergisi bəyannaməsində əksolunma

– Xarici valyutaların manata nisbətən müsbət məzənnə fərqi:
Hesabat dövrünün gəlirləri bölməsində, 214-cü sətirdə öz əksini tapır.

– Xarici valyutaların manata nisbətən məzənnəsinin dəyişməsindən yaranan mənfi fərq:
Ümumi gəlirdən çıxılmalar bölməsində 219.3-cü sətirdə öz əksini tapır.

Gəlir vergisi bəyannaməsində əksolunma

– Xarici valyutaların manata nisbətən müsbət məzənnə fərqi:
Hesabat dövrünün gəlirləri bölməsində 1212-ci sətirdə öz əksini tapır.

– Xarici valyutaların manata nisbətən məzənnəsinin dəyişməsindən ilin sonuna yaranan mənfi fərq:
Ümumi gəlirdən çıxılmalar bölməsində 1224.5-ci sətirdə öz əksini tapır.

Mənbə: vergiler.az

Hüquqi şəxsin ləğv edilməsi prosesi necə həyata keçirilir?

20 May 2026

Hüquqi şəxsin ləğv edilməsi prosesi necə həyata keçirilir?

by muhasibat az | posted in: Xəbər | 0

Hüquqi şəxsin fəaliyyəti 10 ildir dayandırılıb. Təsisçisi Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olan şəxsin debitor və kreditor borcları, o cümlədən vergilər və digər məcburi ödənişlər üzrə heç bir borcu yoxdur. Qeyd olunan hüquqi şəxsin dövlət qeydiyyatından çıxarılması və VÖEN-nin ləğv edilməsi prosesi necə həyata keçirilməlidir?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki , Mülki Məcəllənin 59-cu maddəsinə əsasən, hüquqi şəxsin ləğvi onun mövcudluğuna və fəaliyyətinə hüquq və vəzifələri hüquq varisliyi qaydasında başqa şəxslərə keçmədən xitam verilməsi deməkdir.

Hüquqi şəxs aşağıdakı hallarda ləğv edilə bilər:

1. Onun təsisçilərinin (iştirakçılarının) və ya hüquqi şəxsin nizamnamə ilə vəkil edilmiş orqanının qərarı ilə, o cümlədən hüquqi şəxsin mövcudluğu üçün nəzərdə tutulan müddətin qurtarması və ya yaradılması zamanı qarşıya qoyulan məqsədin əldə edilməsi ilə əlaqədar olaraq;

2. Hüquqi şəxsin yaradılması zamanı yol verilmiş qanunvericilik pozuntuları ilə əlaqədar onun qeydiyyatının məhkəmə tərəfindən etibarsız sayıldığı halda;

3. Lazımi xüsusi icazə (lisenziya) olmadan fəaliyyət və ya qanunla qadağan edilmiş fəaliyyət həyata keçirildikdə və ya qanunvericilik digər şəkildə dəfələrlə və ya kobudcasına pozulduqda və ya ictimai birlik və ya fond onun nizamnamə məqsədlərinə zidd fəaliyyətlə müntəzəm məşğul olduqda, habelə Mülki Məcəllədə, “Banklar haqqında”, “Sığorta fəaliyyəti haqqında” və “İnvestisiya fondları haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunlarında nəzərdə tutulmuş başqa hallarda məhkəmənin qərarı ilə;

4. Məhkəmənin yekun qərarı ilə hüquqi şəxsə ləğvetmə növündə cinayət-hüquqi tədbir tətbiq edildikdə.

Hüquqi şəxs müflisolma nəticəsində də ləğv edilir. Əgər ləğv edilən hüquqi şəxsin əmlakının dəyəri kreditorların tələblərinin ödənilməsi üçün yetərli deyildirsə, o, yalnız müflisolma nəticəsində ləğv edilə bilər.

Ləğvetmə prosesinin ümumi müddəti hüquqi şəxsin ləğv edilməsi barədə məlumatın hüquqi şəxslərin dövlət reyestrinə daxil edildiyi andan etibarən bir ildən çox olmamalıdır. Həmin müddətin keçməsi ləğvetmə prosesinin yenidən başlanmasına səbəb olur.

Hüquqi şəxsin ləğv edilməsi proseduru, o cümlədən təqdim olunmalı sənədlərin siyahısı və sənədlərin təqdim edildiyi vergi orqanı barədə ətraflı məlumatla aşağıdakı linkdən tanış ola bilərsiniz:

https://www.taxes.gov.az/az/page/huquqi-sexsin-legv-edilmesi-proseduru-haqqinda

Mənbə: vergiler.az

Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi üzrə müavinət necə hesablanır?

20 May 2026

Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi üzrə müavinət necə hesablanır?

by muhasibat az | posted in: Xəbər | 0

Artıq əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinətlərin hesablanması qaydası dəyişib. Yeniliklər barədə ötən məqalədə ətraflı məlumat verilib: (https://vergiler.az/news/article/39320.html)

Nazirlər Kabinetinin 30 yanvar 2026-cı il tarixli 31 saylı qərarı ilə 15 sentyabr 1998-ci il tarixli 189 saylı qərarda mühüm dəyişikliklər edilib. Yeni qərarda əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinətlərin hesablanma qaydası da əksini tapıb.

Həmin qaydaları iqtisadçı ekspert Anar Bayramov izah edir.

“Məcburi dövlət sosial sığortası üzrə ödəmələrin və əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirmiş sığortaolunanlara sığortaedənin vəsaiti hesabına ödənilən müavinətin təyin edilməsi, hesablanması və ödənilməsi Qaydası”nın 2.8-ci bəndinə əsasən, əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinətin məbləği aşağıdakı düsturla hesablanır:

MM = TGS x OQM

burada:

MM – əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinətin məbləği;

TGS – əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi dövrdəki təqvim günlərinin sayı;

OQM – bir təqvim gününə düşən orta qazancın məbləği.

Bir tәqvim gününә düşәn orta qazancın hesablanması:

OQM = ÜQM / BTG

burada:

ÜQM – əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi aydan əvvəlki ardıcıl

4 rüb ərzində sığortaolunanın ümumi qazancının məbləği;

BTG – həmin 4 rüb üzrə bölən təqvim günlərinin sayı.

Bölən təqvim günlərinin sayında azalma ola bilər. Bu halda aşağıdakı düstur tətbiq edilir:

BTG = ÜTG − ÇTG

burada:

ÜTG – əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi aydan əvvəlki ardıcıl 4 rüb üzrə cəmi təqvim günlərinin sayı;

ÇTG – Qaydanın 2.13-cü bəndində göstərilən və hesablamadan çıxılan günlərin sayı.

Misal 1: İşçi aprel ayında əmək qabiliyyətini 20 təqvim günü müddətinə itirib. 6 aydan çox sosial sığorta stajı olan işçi 2025-ci ilin dekabr ayında da 10 təqvim günü müddətinə əmək qabiliyyətini itirib. İşçi üzrə əvvəlki ardıcıl 4 rübə görə hesablanmış məcburi dövlət sosial sığorta haqqı 20.000 manat, faktiki ödənilmiş məbləğ isə 12.000 manat olub. Müavinətin məbləğini düstur üzrə hesablayaq.

1. Düstura uyğun məlumatların qruplaşdırılması

10 gün – əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi aydan əvvəlki ardıcıl 4 rüb ərzində çıxılan günlərin sayı (ÇTG);

365 gün – əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi aydan əvvəlki ardıcıl 4 rüb ərzində cəmi təqvim günlərinin sayı (ÜTG);

355 gün (365 gün – 10 gün) – əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi aydan əvvəlki ardıcıl 4 rüb ərzində bölən təqvim günlərinin sayı (BTG);

48.000 manat (12 000 manat x 4 misli) – əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi aydan əvvəlki ardıcıl 4 rüb ərzində sığortaolunanın ümumi qazancının məbləği (ÜQM);

Qeyd edәk ki, әvvәlki ardıcıl 4 rübә görә hesablanmış mәcburi dövlәt sosial sığorta haqqı (20.000 manat) yox, ödәnilәn mәcburi dövlәt sosial sığorta haqqının (12.000 manat) 4 misli әsas götürülür.

139,13 manat – bir təqvim gününə düşən orta qazancın məbləği (OQM)

48.000 : 355 = 139,13 manat;

20 gün – əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi dövrdəki təqvim günlərinin sayı (TGS).

Beləliklə, yekun hesablama aşağıdakı kimi olacaq:

MM = TGS x OQM = 20 x 139,13 = 2782,60 manat.

Әmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinin müddəti 14 gündən çox olduğu üçün ödənişlərin bölgüsünü də təqdim edirik:

Həmin məbləğin 14 təqvim gününə hesablanan hissəsi – 1.947,82 manat;

14 x 139,13 = 1.947,82 manat.

Bu məbləğ işəgötürən tərəfindən ödənilir.

14 gündən artıq olan 6 gün üzrə hesablanan məbləğ – 834,78 manat;

6 x 139,13 = 834,78 manat.

Bu məbləğ isə işçiyə DSMF tərəfindən ödənilir.

2. Əvvəlki və cari qaydaların müqayisəsi

Nazirlər Kabinetinin 189 saylı qərarı ilə tənzimlənən yeni qayda ilə əvvəl qüvvədə olan əsasnamə üzrə əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinətin hesablanma düsturunu müqayisə edək:

№	Әvvəlki qayda	Yeni qayda
1	Son 12 ay әsas götürülürdü	Әmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi aydan əvvəlki ardıcıl 4 rüb əsas götürülür
2	İşçinin faktiki gәlirlәri әsas götürülürdü	Sığortaolunan üçün ödənilmiş (həmin dövr üçün hesablanmış) məcburi dövlət sosial sığorta haqqının 4 misli əsas götürülür
3	Qazanc dövründә iş günlәri bölәn kimi istifadә edilirdi	Әmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi aydan əvvəlki ardıcıl 4 rüb üzrə bölən təqvim günlərinin sayı əsas götürülür
4	Əmәk qabiliyyәtinin itirildiyi dövrdә iş günlәrinin sayı nәzәrә alınırdı	Әmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi dövrdəki təqvim günlərinin sayı nəzərə alınır

Beləliklə, Nazirlər Kabinetinin 189 saylı qərarı ilə tənzimlənən yeni qayda üzrə aşağıdakı əsas dəyişikliklər baş verib:

Birincisi, müavinətin hesablanması üçün baza dövrü 12 aydan 4 rüb sisteminə keçirilib.

İkincisi, işçinin faktiki gəlirlərinə əsaslanan mexanizmdən məcburi dövlət sosial sığorta haqqı əsaslı hesablama mexanizminə keçid təmin edilib.

Üçüncüsü isə “iş günü” anlayışı “təqvim günü” anlayışı ilə əvəz edilib.

Bir məsələni xüsusi qeyd edək ki, əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinin iş günləri ilə deyil, təqvim günləri ilə hesablanması bəzi hallarda işəgötürənlər üçün maliyyə yükünün artmasına səbəb ola bilər. Qaydaların tələbinə əsasən, müavinət əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi dövrdəki təqvim günlərinin sayı üzrə hesablanır. Bu isə əvvəlki mexanizmdən fərqli yanaşmadır.

Misal 2: Beşgünlük iş rejimində çalışan işçi şənbə günü 3 gün müddətinə xəstələndiyi üçün xəstəlik vərəqəsi açılıb (şənbə, bazar və bazar ertəsi). Öncəki Qaydaya əsasən, işəgötürən yalnız bazar ertəsinə təsadüf edən iş gününə görə ödəniş həyata keçirirdi. Lakin Qaydaların yeni tələblərinə əsasən, müavinət təqvim günləri üzrə hesablandığı üçün işəgötürən bazar ertəsi ilə yanaşı, şənbə və bazar günləri üçün də müavinət ödəməlidir.

Misal 3: İşçi Novruz bayramı dövründə xəstələnib və xəstəlik vərəqəsi açılıb. Әmək məzuniyyəti zamanı bayram günləri üzrə istisna nəzərdə tutulsa da (Әmək Məcəlləsinin müvafiq maddələrinə əsasən bayram günləri məzuniyyət müddətinə daxil edilmir), əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinətin hesablanmasında belə istisna nəzərdə tutulmayıb. Bu səbəbdən, işəgötürən bayram günlərinə görə də müavinət ödəməlidir.

Misal 4: İşçi növbəli iş rejimi üzrə iş vaxtının cəmlənmiş uçotu qaydasında çalışır. Aylıq maaş alan işçi bir ay işləyir, növbəti ay isə istirahət edir (aylıq əməkhaqqı alan işçi kimi). Əgər işçi istirahət etdiyi ayda xəstəlik vərəqəsi təqdim edərsə, işəgötürən aylıq əməkhaqqını, eyni zamanda istirahət dövrünə təsadüf edən xəstəlik vərəqəsinə görə müavinəti ödəməli olacaq. Bu isə praktik olaraq iki istiqamətli ödəniş yükü yarada bilər.

Doğrudur, bir günlük qazanc hesablanarkən də iş günləri deyil, təqvim günləri əsas götürüldüyü üçün orta günlük məbləğ əvvəlki sistemlə müqayisədə daha aşağı ola bilər. Lakin bəzi konkret hallarda (istirahət günləri, bayram günləri, növbəli iş rejimi və s.) təqvim günləri üzrə müavinətin hesablanması işəgötürənin ümumi əmək xərclərinin artmasına səbəb ola bilər. Bəzi hallarda isə əksinə, orta günlük qazancın azalması nəticəsində ümumi ödəniş məbləği əvvəlki sistemlə müqayisədə az da ola bilər.

Mənbə: vergiler.az

Sosial müavinət nədir?

20 May 2026

Sosial müavinət nədir?

by muhasibat az | posted in: Xəbər | 0

Sosial müavinətlər dövlətdən birdəfəlik və ya ehtiyac olduğu müddətdə vaxtaşırı ödənilən pullardır. Məsələn, işiniz yoxdursa, ödəniş alırsınız, iş tapsanız, ödəniş başa çatır. Müavinət təkcə işsizlərə deyil, həm də səhhətində problem olanlara, ailəsində yeni övlad dünyaya gələnlərə ödənilə bilər.

Sosial müavinət nədir?

Vətəndaşların sosial təminat hüququ AR Konstitusiyasının 38-ci maddəsində təsbit olunub. Hər bir vətəndaşın qanunla müəyyən edilmiş qaydada, əmək pensiyası və müavinət formasında sosial təminat hüququ var. Bu hüquq sosial təminat, habelə əmək qanunvericiliyi çərçivəsində təmin olunur.

Əmək pensiyası – qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qayda və şərtlərlə müəyyən edilən və məcburi dövlət sosial sığortaolunanların onlara əmək pensiyası təyin olunduqdan əvvəl aldıqları əməkhaqqı və digər gəlirlərin, yaxud sığortaolunanların ölümü ilə əlaqədar onların ailə üzvlərinin itirdikləri gəlirlərin kompensasiyası məqsədilə vətəndaşlara aylıq pul ödənişidir.

Əmək pensiyası hüquqlarının yaranmasının əsasları, bu hüquqların həyata keçirilməsi qaydaları və əmək pensiyası təminatı sistemi “Əmək pensiyaları haqqında” AR qanunu ilə müəyyən edilir.

Sosial müavinətlər – qanunvericlikdə nəzərdə tutulmuş şəxslərə sosial yardım göstərilməsi məqsədilə aylıq və ya birdəfəlik ödənilən pul vəsaitidir.

Sosial sığorta sahəsində münasibətlərin tənzimlənməsi, sosial sığortanın hüquqi, iqtisadi və təşkilati əsasları “Sosial sığorta haqqında” AR qanunu ilə müəyyən edilir.

İşçilərə sosial müavinətlər (müalicə, istirahət, məzuniyyət, məşğulluq üçün) kimi ayrılan vəsait stimullaşdırıcı və ya kompensasiya xarakteri daşımır, işçilərin ixtisasından, işin mürəkkəbliyindən, keyfiyyətindən, kəmiyyətindən, işin özünün yerinə yetirilməsi şərtlərindən asılı deyil. Sosial ödənişlər hüquqi normativ aktlar, kollektiv müqavilə, əmək müqaviləsi və digər yerli normativ aktla nəzərdə tutulur.

Müavinətlərin əksər hissəsi dövlətin təsis etdiyi sosial sığorta fondları tərəfindən, bir qismi isə işçinin iş yerində ödənilir. Ödəniş dövlətin məsul etdiyi qurumlar, o cümlədən işçinin əmək müqaviləsi bağlayaraq işlədiyi müəssisə və təşkilatlar tərəfindən, aylıq yaxud birdəfəlik qaydada həyata keçirilir.

Sosial müavinətlərdən kimlər faydalana bilər?

Qanunvericilikdə müəyyən edilmiş sosial sığorta hadisəsi (“Sosial sığorta haqqında” AR qanunu, maddə 4) baş verdiyi halların əhatə etdiyi şəxslər əmək pensiyası yaxud sosial müavinət almaq hüququndan yararlana bilər. Bu hüququn şamil edildiyi şəxslər aşağıdakılardır:

pensiya yaşına çatanlar;
səlahiyyətli orqan tərəfindən əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər;
ailə başçısını itirmiş ailənin üzvü (üzvləri);
qanunvericiliklə müəyyən olunmuş dövrdə əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirənlər;
hamiləlik və doğum üçün qadınlar;
uşağın anadan olması və uşağa qulluq üçün ailə üzvü;
vəfat etmiş şəxsin dəfnini həyata keçirən şəxs;
sanatoriya-kurort müalicəsinə ehtiyacı olanlar;
qanunvericiliklə müəyyən olunmuş dövrdə işsiz olanlar.

Ayrı-ayrı kateqoriyalar üzrə sosial ödənişlərin növləri, təyin olunması qaydası DOST agentliyinə məxsus elektron resursun əmək pensiyası və sosial müavinətlər səhifəsində verilib. Ödənişlər aylıq yaxud birdəfəlik həyata keçirilir.

Aylıq müavinətlər

Dövlət qulluqçularına, yaşa görə, ailə başçısını itirilmiş şəxslərə, əlilliyə, müddətli həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçularının uşaqlarına, bəzi kateqoriya şəxslərin kommunal, nəqliyyat və digər xidmətlərə görə xərclərini qarşılamaq məqsədi ilə, valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların qəyyumlarına (himayəçilərinə), 1 yaşınadək uşağı olan aztəminatlı ailələrə, 5-dən çox uşağı olan qadınlara və övladlığa götürülən uşağa görə sosial təminat məqsədi ilə dövlət tərəfindən pul formasında aylıq müavinətlə ödənir.

Birdəfəlik müavinətlər

Radiasiya qəzası nəticəsində zərər çəkmiş şəxslərə müalicə məqsədi ilə hər il, uşağın anadan olmasına görə, dəfn üçün, tibbi və sosial yardıma ehtiyacı olan cəza çəkməkdən azad edilmiş şəxslərə, valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqlara ilk dəfə işə düzələn zaman, habelə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə işləyən mütəxəssisə ilkin maddi-məişət şəraitinin dəstəklənməsi üçün birdəfəlik sosial müavinət verilir.

Yuxarıda qeyd edilən aylıq və birdəfəlik müavinətlər dövlət büdcəsi və məcburi dövlət sosial sığortası hesabına həyata keçirilir.

Müəssisələrin iştirakı tələb olunan hallar

Qanunla müəyyən edilmiş hallarda vətəndaşlara müavinətlərin təyin edilməsi əmək münasibətində olduğu müəssisələrin iştirakı ilə həyata keçirilir. Bu halda sosial ödənişlər müəssisənin iştirakı ilə yaxud iştirakı olmadan səlahiyyətli orqanlar tərəfindən aparılır. Qanunvericilikdə ödənişində müəssisələrin iştirakı tələb olunan sosial müavinətlər əsasən birdəfəlik xarakter daşıyır və aşağıdakı növləri vardır:

əmək qabiliyyətinin itirilməsinə görə müavinət;
işdənçıxarma müavinəti;
hamiləlik və doğuma görə müavinət;
dəfn üçün müavinət.

İşçilərin əmək pensiyası üzrə hesablamalar sosial müdafiə fondu tərəfindən həyata keçirilir.

Uşağın anadan olmasına görə birdəfəlik müavinət proaktiv qaydada – şəxsin müraciəti olmadan hüququ yaranan an avtomatlaşdırılmış qaydada təyin olunur.

Yuxarıda qeyd edilən sosial ödənişlərin təyinatı, hesablanması və ödənilməsi haqqında buradan ətraflı məlumat almaq olar. “Uşağa qulluğa görə müavinət” aylıq ödənilən sosial müavinətlərə nümunədir.

Müəssisədə sosial ödənişlərin təyinatı müdiriyyətin müavinət təyin edən komissiyasının qərarı ilə təyin edilir. “Müavinət təyin edən komissiya necə yaradılır” adlı məqalədə komissiyanın təşkili, hüquq və vəzifələri haqqında ətraflı məlumat verilib.