Blog Full

Yaxın zamanlarda Azərbaycanda işçilər əməkhaqlarını iş yerinin müəyyən etdiyi deyil, özlərinin seçəcəkləri bankdan ala biləcəklər. Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) sədri Taleh Kazımov dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlarda çalışan işçilərin əməkhaqlarını istənilən bankdan almaları ilə bağlı iş aparıldığını təsdiqləyib və bunun ilin sonuna kimi reallaşacağına işarə edib. “vergiler.az” maliyyə və bank məsələlərini şərh edən ekspertlərlə yeniliyin həm iqtisadi, həm də hüquqi tərəfini təhlil edib, bunun bank sektoruna hansı yeniliklər gətirəcəyini öyrənib.

Bank sektorunda canlanma

Yeniliyin iqtisadi tərəfini şərh edən ekspert Eyyub Kərimli hesab edir ki, bu, bir neçə istiqamətdə həm iqtisadiyyata, həm də vətəndaşlarımıza fayda verə bilər. Birincisi, insanlar məvaciblərini özlərinə daha yaxın ərazilərdə, şərtlərini daha uyğun hesab etdikləri banklardan ala biləcəklər ki, bu da əlçatanlığı təmin edəcək.77 Digər tərəfdən, ekspert düşünür ki, yenilik bank sektorunda canlanma yaradacaq, rəqabətin ciddi şəkildə artmasına gətirib çıxaracaq.

Hüquqşünas Roman Qaraşov da hesab edir ki, əməkhaqqının istənilən ödəniş xidmətləri təchizatçısı vasitəsilə qəbul edilməsi işçilər üçün həm bank seçimi azadlığı, həm də tranzaksiyaların effektiv idarə olunması baxımından üstünlük yaradır. Bu mexanizm fərdi likvidlik menecmenti, “multi-banking” və şəxsi aktivlərin diversifikasiyası üçün də imkanlar açır. Almaniya təcrübəsini misal çəkən hüquqşünas qeyd edir ki, bu ölkədə qüvvədə olan “Zahlungskontengesetz” (ZKG) normativ aktı işçiyə əməkhaqqını istədiyi bank hesabına yönləndirmək hüququ verir və bu, əmək bazarında hüquqi münasibətlərin simmetrik qurulmasına xidmət edir. Hüquqi nöqteyi-nəzərdən, bu yanaşma mülki hüquqda dispozitivlik prinsipi, eləcə də müqavilə azadlığı normalarına əsaslanaraq, işçinin müqavilə münasibətlərində aktiv tərəf kimi iştirakını gücləndirir. Eyni zamanda, kredit tarixçəsinin formalaşması, reytinq təsnifatı və müştəri risk profilinin şəffaflığı baxımından bank-müştəri münasibətlərinin optimallaşdırılmasına töhfə verir.

Bank filiallarının sayı arta bilər

İqtisadçı E.Kərimlinin qənaətinə görə, yenilik sayəsində banklar regionlarda yeni filiallar yaratmaqda maraqlı olacaqlar. Gələcəkdə bu maliyyə təşkilatları arasında formalaşan rəqabətli mühit çərçivəsində istifadəçilərə müəyyən bonus və mükafatların verilməsi reallaşa bilər ki, bu da vətəndaşın işinə yarayacaq və onun gəlirlərinə müəyyən qədər təsir edəcək addımdır. Ekspert hesab edir ki, dəyişiklik depozit və stimullaşdırıcı proqramların həyata keçirilməsinə də yol açacaq. Ümumilikdə isə prosesin reallaşdırılacağı təqdirdə, bank sektorunda şəffaflaşma, rəqabətliliyin artması və son nəticədə insanların daha yaxşı xidmət alması gerçəkləşəcək.

R.Qaraşov da o fikirdədir ki, Azərbaycanda həyata keçirilən bu islahat bankların kommersiya strategiyalarında dəyər əsaslı yanaşmaları, müştəriyönümlü məhsul dizaynını və rəqəmsal tranzaksiyaların üstünlüyünü təşviq edəcək. Hüquqi planda bu rəqabət mühiti istehlakçı rifahının artırılması doktrinası, eləcə də rəqabətə zidd razılaşmaların aradan qaldırılması məqsədilə qəbul edilən Rəqabət Məcəlləsi ilə uzlaşır. Hüquqşünas onu da əlavə edir ki, yeni mexanizm banklar arasında zəmanətli müştəri bazasının hüquqi əsaslarının zəifləməsinə səbəb olacaq və bu, daxili bazarda xidmət rəqabəti, müştəritutumlu təklif modelləri və kredit təşkilatları arasında funksional fərqləndirmə zərurətini artıracaq. “PSD2” direktivi və “Open Banking” texnologiyaları çərçivəsində məlumat portativliyi, API inteqrasiyası, qeyri-bank ödəniş təşkilatlarının iştirakı kimi meyarlar rəqabət mexanizmlərinin genişlənməsinə şərait yaradır. Ekspertin sözlərinə görə, Böyük Britaniyada “Open Banking” rejiminin tətbiqi nəticəsində banklar fərdi təkliflər və maliyyə texnologiyalarına əsaslanan fərdiləşdirilmiş xidmətlər təqdim etməklə bazarda qalmaq üçün davamlı innovasiyalara söykənməyə məcbur olublar.

İşəgötürənin yükü artacaq, amma…

R.Qaraşov hesab edir ki, tətbiq olunacaq yenilik işəgötürənlər üçün ilkin mərhələdə əməliyyat xərcləri, data inteqrasiyası və resursların yenidən təşkili baxımından müəyyən texniki çətinliklər yaratsa da, orta və uzunmüddətli dövrdə bağlılıq şərtləri və monobanka əsaslanan əməkhaqqı layihələri üzrə öhdəliklərin hüquqi aktuallığını itirməsi ilə kommersiya azadlığı və bank münasibətlərində neytrallıq əldə olunacaq.

Maliyyə inklüzivliyi

Hüquqşünas onu da qeyd edib ki, bazara giriş maneələrinin aradan qaldırılması və interbank əlaqələrinin sərbəstləşdirilməsi yeni təşəbbüsün hüquqi arxitekturasının əsasını təşkil edir. Bu yanaşma Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 29-cu maddəsində əksini tapan mülkiyyət hüququ və “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunda göstərilən azad və məlumatlı seçim prinsipinə uyğun olaraq formalaşdırılıb.

Bəzi çətinliklər qaçılmazdır…

İslahatın həyata keçirilməsi zamanı banklararası infrastrukturun koordinasiyası, məlumat axınlarının standartlaşdırılması və mövcud əməkhaqqı layihələrinin hüquqi restrukturizasiyası kimi çətinliklər meydana çıxa bilər. Xüsusilə real vaxtlı brutto hesablaşma sistemlərinin (RTGS) olmaması və SEPA Instant Credit Transfer (SCT Inst) standartlarına uyğun texnoloji baza zəifliyi səbəbindən, interbank tranzaksiyalarının optimallaşdırılması gecikə bilər. Bu baxımdan, banklararası məlumat mübadiləsinin təmin olunması üçün hüquqşünas “compliance” standartlarının harmonizasiyası, məlumat mühafizəsi aktlarının tətbiqi və API təhlükəsizliyi ilə bağlı normativ çərçivənin təkmilləşdirilməsini zəruri hesab edir.

Mənbə: vergiler.az

Milli valyutada depozit məbləği yerli bankda 1 il müddətinə yerləşdirilib və müqavilənin şərtlərinə əsasən, 1 il başa çatdıqdan sonra tərəflər müqaviləni dayandırmırsa, depozitin müddəti avtomatik olaraq daha 1 il uzadılıb. Yəni, mahiyyət etibarilə depozit 18 aydan artıq müddətə yerləşdirilib və həmin məbləğ 18 aydan tez ödənilməyib. Müqavilənin şərtlərinə görə, faiz gəlirləri illik ödənilir. Bilmək istəyirəm: bu halda 1-ci il başa çatdıqda ödənilən faiz məbləğindən vergi tutulurmu? 2-ci il başa çatdıqdan sonra, yəni ikinci dəfə ödənilən faiz gəlirlərinə vergi tətbiq olunurmu? 1-ci il başa çatdıqda ödənilən faiz məbləğinə vergi tətbiq olunmuşsa, depozitin müddəti 18 ayı keçdikdən sonra həmin vergi məbləği geri qaytarılırmı? 

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildiirlib ki, Vergi Məcəlləsinin 102.1.22-3-cü maddəsinə əsasən, yerli bank və xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialı tərəfindən fiziki şəxslərin hər bir bankda (xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialında) milli valyutada olan depozitlər üzrə hesablanan aylıq faiz gəlirlərinin 200 manatadək olan hissəsi gəlir vergisindən azaddır.

Bank əmanətləri ilə bağlı Vergi Məcəlləsinə əlavə edilmiş 102.1.22-4-ci maddəyə əsasən isə yerli bank və xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialı tərəfindən fiziki şəxslərin hər bir bankda (xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filialında) milli valyutada olan depoziti 18 ay və daha artıq müddətə yerləşdirildikdə və depozitin məbləği 18 aydan tez olmadan ödənildikdə, hesablanmış faiz gəlirlərinin tam hissəsi 3 il müddətinə vergidən azad edilir.

Misal üçün, vergi ödəyicisi 40.000 manat məbləğində vəsaiti illik 10 faiz olmaqla 1 il müddətinə banka depozit kimi yerləşdirib. Bu zaman həmin vəsait üzrə hesablanan aylıq gəlirin 200 manatlıq hissəsi gəlir vergisindən azaddır. Vətəndaş həmin depoziti 1 ilin sonunda əldə edərsə, bu zaman hesablanmış faiz 4.000 manat təşkil edəcək. Güzəşt məbləği aylıq 200 manat olduğu üçün illik məbləğ 2.400 manat olacaq. Bu zaman bank vətəndaşa ödənən faizin 1.600 (4.000-2.400=1.600) manat hissəsindən ödəmə mənbəyində vergi hesablayacaq.

Tutaq ki, vətəndaş banka 2 il müddətinə 40.000 manat məbləğində illik 10 faiz olmaqla vəsait yerləşdirib. Həmin vəsait müqavilə müddəti başa çatdıqdan sonra əldə edilərsə, o zaman hesablanan tam faiz üzrə gəlir vergisi tətbiq edilməyəcək.

Mənbə: vergiler.az

Mövzunu “Business Service Centre” şirkətinin maliyyə-mühasibatlıq işləri üzrə aparıcı mütəxəssisi Ziya Həmidli şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin 218.1-ci maddəsinə əsasən, illik dövriyyəsi 200.000 manatdan artıq olmayan şəxslər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilərlər. Bu zaman tətbiq edilən vergi dərəcəsi, 220.1-ci maddəyə uyğun olaraq, 2 faiz həcmində müəyyən edilir. Mebel istehsalı və təmiri ilə məşğul olan fiziki şəxslər fərdi sahibkar qismində qeydiyyata alınaraq sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi statusunda fəaliyyət göstərə bilirlər. Beləliklə, mebel ustalarının ödədiyi vergi gəlirdən deyil, birbaşa əldə edilən dövriyyədən tutulur.

Misal 1

Əgər mebel ustası bir ayda 5.000 manatlıq sifariş icra edibsə, ödəyəcəyi vergi 100 manat təşkil edir:

5.000 x 2% = 100 manat.

Əgər illik dövriyyə 60.000 manatdırsa, bu halda vergi öhdəliyi 1.200 manat olur:

60.000 x 2% = 1.200 manat.

Burada nəzərə alınmalıdır ki, sadələşdirilmiş vergi gəlirdən deyil, məhz dövriyyədən tutulur, yəni xərclərin olub-olmamasından asılı deyil. Həmçinin, alınan avans məbləği sadələşdirilmiş verginin vergitutma obyekt deyildir.

Misal 2

Rüb ərzində 7.000 manatlıq xidmət göstərilib. Xidmətin ödənişi tam olaraq daxil olub. Əlavə olaraq növbəti göstəriləcək xidmət üçün 5.000 manatlıq avans məbləğ daxil olub. Bu halda vergi öhdəliyi belə hesablanacaq:

7.000 x 2% = 140 manat.

Lakin Vergi Məcəlləsinin 218.5.8-ci maddəsinə əsasən, rüb ərzində işçilərinin (faktiki işə cəlb edilən) orta sayı 10 nəfərdən çox olan və istehsal fəaliyyətini həyata keçirən şəxslər artıq sadələşdirilmiş vergi ilə fəaliyyət göstərmək hüququnu itirir və gəlir vergisinə keçir. Belə olan halda fiziki şəxs artıq gəlir vergisi ödəyicisi sayılır və əldə etdiyi gəlirdən (gəlirlərdən çıxılan təsdiqlənmiş xərclərdən sonra qalan məbləğ əsasında) 20% dərəcə ilə vergi ödəyir. Əgər həmin şəxs mikro sahibkarlıq subyektidirsə, yəni illik gəliri 200.000 manatdan artıq deyilsə, orta aylıq muzdlu işçi sayı 3 nəfərdən az olmayan və məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə borcu yoxdursa, onda gəlir vergisinə 75% güzəşt tətbiq olunur.

Bundan əlavə, Vergi Məcəlləsinin 218.6.1-ci maddəsinə görə, əgər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin rüb ərzində topdansatış əməliyyatlarının ümumi dövriyyəyə nisbəti 30%-dən çox olarsa, o zaman sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi hüququnu itirir və gəlir vergisinə keçir.

Misal 3

Fiziki şəxs ilin əvvəlində mebel sexində 7 nəfər işçi çalışdırır. Aprel ayından isə sifarişlər çoxalır və o, əlavə olaraq 5 nəfər də işə götürür. Nəticədə aprel–iyun ayları (II rüb) üzrə orta işçi sayı belə olur:

• aprel: 12 nəfər;
• may: 12 nəfər;
• iyun: 12 nəfər.

Orta işçi sayı: (12 + 12 + 12) : 3 = 12 nəfər.

Bu halda, Vergi Məcəlləsinin 218.5.8 ci maddəsinə əsasən, fiziki şəxs artıq sadələşdirilmiş vergi ilə fəaliyyət göstərə bilməz, çünki istehsalatda rüb ərzində orta işçi sayı 10 nəfəri keçib. Tutaq ki, həmin ilin qalan aylarında fiziki şəxsin ümumi gəliri 60.000 manat, rəsmi xərcləri isə 20.000 manatdır. Bu zaman onun xalis gəliri 40.000 manat olacaq:

60.000 – 20.000 = 40.000 manat.

Əgər həmin fiziki şəxs mikro sahibkarlıq subyektidirsə (illik dövriyyəsi 200.000 manatdan azdır), gəlir vergisinə 75% güzəşt tətbiq olunur.

40.000 x 20% = 8.000 manat;
8.000 x 75% = 6.000 manat.

Ödəniləcək vergi: 8.000 – 6.000 = 2.000 manat.

Yəni, əvvəlki sadələşdirilmiş vergidə 3.200 manat ödəyən fiziki şəxs işçi sayının artması səbəbilə gəlir vergisinə keçəcək və 2.000 manat vergi ödəyir. Amma bu, yalnız o halda mümkündür ki, xərcləri rəsmi sənədlərlə təsdiq olunsun, əks halda, gəlir vergisi daha yüksək çıxacaq.

Vergi öhdəlikləri ilə yanaşı, mebel ustaları üçün icbari sosial sığorta ödənişləri də nəzərdə tutulub. “Məcburi dövlət sosial sığorta haqqında” Qanuna əsasən, fərdi sahibkarlar minimum aylıq əməkhaqqının müəyyən faizi əsasında sosial sığorta haqları ödəyirlər. Hazırda minimum əməkhaqqı 400 manat təşkil edir. Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən sahibkar üçün bu məbləğin 25%-i 100 manat aylıq sosial sığorta haqqı kimi ödənilir. Regionlarda isə ödəniş əmsallarla tənzimlənir: Gəncə və Sumqayıt şəhərlərində 90%, digər şəhərlərdə 80%, kənd yerlərində isə 50%.

Vergi Məcəlləsinin 221.1-1-ci maddəsinə əsasən, sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi kimi fəaliyyət göstərən mikro sahibkarlıq subyekti olan fiziki şəxslər tərəfindən özlərinə görə ödədiyi rüblük məcburi dövlət sosial sığorta haqqı məbləğinin 25 faizi vergi ödəyicisinin rüb ərzində hesablanmış sadələşdirilmiş vergi öhdəliyindən (həmin öhdəliklərin məbləğindən çox olmamaqla) çıxılır.

Misal 4

Mebel ustası rüblük 25.000 manat dəyərində xidmət göstərib. Göstərilmiş xidmətin dəyəri tam olaraq daxil olub. Fiziki şəxsin özünə görə rüblük ödədiyi məcburi dövlət sosial sığorta haqqı məbləği 300 manat təşkil edir.

Bu halda verginin hesablanması: 25.000 x 2% = 500 manat;

Azaldılmalı vergi məbləği: 300 x 25% = 75 manat;

Ödənilməli vergi: 500 – 75 = 425 manat.

Bundan əlavə, “İcbari tibbi sığorta haqqında” Qanuna əsasən, bütün fərdi sahibkarlar icbari tibbi sığorta haqqının ödəyiciləridir. Qanunun 15-ci maddəsinə uyğun olaraq, fərdi sahibkarların tibbi sığorta haqqı minimum əməkhaqqının 4 faizi həcmində müəyyən edilib. Bu göstərici hazırda 16 manat təşkil edir və bütün regionlarda eyni məbləğdə tətbiq olunur.

Mənbə: vergiler.az

https://www.muhasibat.az/mezuniyyet-gunleri/

Cəmil Əsədov / accounting.az saytının redaktoru

Asılı müəssisələrə investisiyaların uçotu

Bəzi şirkətlər digər şirkətlərə əhəmiyyətli investisiya yatırır, amma bu, tam nəzarəti təmin etmir və beləliklə, onlar törəmə şirkətə çevrilmirlər. İnvestor və şirkət arasındakı münasibətlərin xarakteri sadə investisiyadan, yəni vəsaitlərin passiv qoyuluşundan fərqlənəcək. Belə investisiyaların hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinin 15-cü maddəsinin 151-ci “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabında aparılır.

Asılı müəssisələrə qoyuluşları investorun maliyyə hesabatlarında düzgün əks etdirmək üçün 28 №-li “Asılı müəssisələrə və birgə müəssisələrə investisiya qoyuluşları” adlı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartları (IAS 28) istifadə olunur.

Bu standartın məqsədi:

• asılı müəssisələrə investisiyaların uçotunu təyin etmək, və;
• asılı və birgə müəssisələrə investisiyaların uçotu zamanı iştirak payı metodununtətbiqinə dair tələbləri müəyyən etməkdir (IAS28:1)

Standart investisiya obyektinə (asılı və ya birgə müəssisə) birgə nəzarəti və ya üzərində əhəmiyyətli təsiri olan investorlar olan bütün müəssisələrə tətbiq edilir (IAS28:2)

151-ci hesabın tətbiqi zamanı istifadə edilən əsas anlayışlar

151 №li “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabının tətbiqi zamanı istifadə edilən əsas anlayışların şərhi aşağıda qeyd edilib (IAS28:6):

• asılı müəssisə – bu investorun əhəmiyyətli təsirə malik olduğu müəssisədir;
• iştirak payı metodu – investisiyanın əvvəlcə ilkin dəyəri ilə tanındığı və daha sonra investorun investisiya obyektinin xalis aktivlərindəki payında alışdan sonrakı dəyişikliklər üzrə düzəlişlərin edildiyi mühasibat uçotu metodudur;
• birgə müəssisə elə birgə razılaşmadır ki, bu razılaşma üzərində nəzarəti olan tərəflər onun xalis aktivlərinə sahibdirlər;
• əhəmiyyətli təsir investisiya obyektinin maliyyə və əməliyyat siyasəti qərarlarında iştirak etmək səlahiyyətikimi müəyyən edir, lakin bu siyasətlərə nəzarət və ya birgə nəzarət deyil.

Əhəmiyyətli təsir necə sübut edilə bilər?

151-ci “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabında uçot zamanı istifadə edilən “əhəmiyyətli təsir” (significant influence)  anlayışı IAS 28-in 5-6 bəndi ilə müəyyən edilir.

Əhəmiyyətli təsirin əsas göstəricisi (birbaşa və ya dolayısı ilə) investisiya obyektinin səs hüququ verən səhmlərinin 20%-dən çoxuna sahib olmaqdır. Lakin burada bir “əmma” var!

Bu, ciddi bir qayda deyil və elə hallar olur ki, belə bir pay əhəmiyyətli təsirə uyğun gəlmir. Bəzən elə olur ki, investor 20%-dən çox səsə (lakin 50%-dən az) sahib olduqda investisiya obyekti üzərində nəzarəti ələ alır.

Tutaq ki, ABC şirkəti XYZ-nin 40%-nə sahibdir. Qalan 60% isə hər birinin payı 1%-dən çox olmayan çoxlu sayda kiçik investorlar arasında bölünür. Bu halda, ABC səslərin nəzarət çoxluğuna (50%-dən çox) malik deyil və onun payı 20%-dən artıqdır ki, bu da əhəmiyyətli təsir göstərə bilər.

Lakin burada bir məqam var; digər investorların hər biri ən çox 1%-ə sahib olduğundan, əsas qərarlarda ABC-nin səsini üstələmə ehtimalı çox aşağıdır, ona görə də ABC şirkəti əhəmiyyətli təsirdən daha çox XYZ üzərində effektiv şəkildə nəzarət edə bilər. Odur ki, bu vəziyyəti daha ətraflı araşdırmaq lazımdır.

Əhəmiyyətli təsiri sübut etməyin digər yollarına aşağıdakılar daxildir:

• investor şirkətin direktorlar şurasına (və ya digər ekvivalent idarəetmə orqanına) daxildir;
• investor şirkətin siyasətlərinin işlənib hazırlanması prosesində (dividendlərin ödənilməsi ilə bağlı qərarlar daxil olmaqla) iştirak edir;
• investorla şirkət arasında əhəmiyyətli dərəcədə iri əməliyyatlar var.
• investor və şirkət arasında idarə heyətinin mübadiləsi aparılır.
• şirkət investoru lazımi texniki və idarəetmə məlumatları ilə təmin edir.

Əhəmiyyətli təsirin olub-olmadığını qiymətləndirərkən, həmişə potensial səsvermə hüquqlarını nəzərdən keçirmək lazımdır.

151-ci  “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabı üzrə uçotun xüsusiyyətləri

151 saylı hesab balans aktivləri sırasında uzunmüddətli maliyyə aktivləri bölməsində yer alır. İlkin investisiya dəyəri ilə tanınır və sonrakı dövrlərdə iştirak payı metodu ilə dəyişdirilir.

Mühasibat balansında yerləşmə:

• Aktivlər / Uzunmüddətli investisiyalar/ Asılı müəssisələrə investisiyalar (151)

Hesab üzrə əməliyyatların tərkibi, müxabirləşmələrin verilməsi, uyğun subhesabların açılması AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. Bu hesab aşağıdakı hesablarla birgə iştirak payı metodu ilə uçota alınmış investisiyaların uçotu üçün nəzərdə tutulub:

• 152 №li hesab: “Birgə müəssisələrə investisiyalar”;
• 153 №li hesab: “Asılı və birgə müəssisələrə investisiyaların dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər”.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi 151 saylı hesabı digərlərindən fərqləndirən xüsusiyyət onun asılı (assosiativ –  associates) hüquqi şəxslərə münasibətdə istifadə olunmasıdır.

Bu hesabın başlıca funksiyası investorun uzunmüddətli və nəzarət yönümlü investisiyalarını qeydiyyata almaq və onların dəyişikliklərini maliyyə hesabatlarında iştirak payı metodu ilə düzgün əks etdirməkdir. Hesabın əsas məqsədləri sırasına bunları da aid etmək olar:

• investisiyaların uçotunu beynəlxalq və milli mühasibat standartlarına uyğun aparmaq;
• idarəetmədə iştirakın nəticəsi olaraq investorun mənfəət/zərərdəki payını tanımaq;
• konsolidasiya edilmiş hesabatlara keçidi sadələşdirmək;
• dividendlərin, yenidən qiymətləndirmələrin və dəyər dəyişikliklərinin düzgün uçotunu təmin etmək.

Asılı müəssisələrə investisiyalar hesabı həm maliyyə sabitliyi baxımından müəssisənin uzunmüddətli aktivlər strukturunu, həm də strategiya və korporativ idarəetmə qərarları baxımından nəzarət etdiyi sahələri aşkara çıxarmağa imkan verir.

Hesab üzrə müxabirləşmələr

AR MN kollegiyasının yuxarıda qeyd edilən qaydalarının 16.2 bəndinə əsasən “151 №li “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabında mühasibat uçotu subyektinin asılı təsərrüfat cəmiyyətlərinə qoyulmuş investisiyalarının hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. İnvestorun mühasibat uçotu subyektinin xalis aktivlərindəki payına görə əhəmiyyətli təsirə malik olduğu hallarda, belə investisiyalar “Asılı müəssisələrə investisiyalar” kimi tanınmaqla uçotda əks etdirilir.”

Asılı müəssisələrə qoyulmuş hər bir investisiya üzrə uyğun subhesab açılır. 151-ci hesab üzrə mühasibat yazılışları subhesablar üzrə həmin qaydaların 16-cı bölməsinin  ayrı-ayrı maddələrinin tələbləri nəzərə alınmaqla tənzimlənir. Aşağıda bu maddələrdən bəzi nümunələr verilib:

• asılı müəssisəyə qoyulmuş investisiya məbləğinin ilkin dəyərinin tanınması – maddə 16.5;
• investisiya obyektindən mənfəət əldə edildikdə – maddə 16.6.1;
• investisiya obyektindən zərər əldə edildikdə-maddə 16.6.2;
• investisiya obyektindən əldə olunan bölüşdürmələr, o cümlədən dividendlər – maddə 16.8 və sairlər.

Aşağıdakı nümunələr 151-ci “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabının mühasibat uçotunda tətbiqini praktiki nümunələrlə izah edir.

Asılı müəssisəyə ilkin investisiya qoyuluşu üzrə müxabirləşmələr

“AAA MMC” 2025-ci ilin yanvar ayında “XXX QSC”-nin 40% payını 200,000 AZN ödəməklə alır.

Asılı müəssisənin mənfəətindən payın tanınması və dividendin alınması

• “XXX QSC” 2025-ci ilin 1-ci yarısında 50,000 AZN mənfəət əldə edir. “AAA MMC” “XXX QSC”-də iştirak payı 40% olduğundan mənfəətdə payı 20000 manatdır;
• “XXX QSC” 30,000 AZN dividend elan edir. 40% iştirak payına görə divident 12,000 AZN.

Qeyd edilən Qaydaların  16.6.1 və 16.8 maddələrinə uyğun olaraq (dividendlər investisiyanın balans dəyərini azaldır) belə olacaq:

Qeyd: Müxabirləşmə ödəniş formasından asılı olaraq 223-“Bank hesablaşma hesabları” əvəzinə 221- “Kassa” yaxud  225 – “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” hesabları vasitəsi ilə də verilə bilər.

İnvestisiya obyektinin kapitalında, habelə asılı müəssisələrə investisiyaların balans dəyərində dəyişikliklər

Müxabirləşmə nümunələrinə keçməzdən öncə qeyd edək ki, Qaydaların 16.9. maddəsinə görə “Asılı müəssisəyə investisiya qoyuluşunun bir hissəsi vençur fondu, trast və ya sığorta fondu tərəfindən saxlanılırsa, mühasibat uçotu subyekti vençur fondu, trast və ya sığorta fondunun investisiyanın həmin hissəsi üzərində mühüm təsirə malik olub-olmamasından asılı olmayaraq, bu investisiyanı 9 №li “Maliyyə alətləri” adlı Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartına uyğun olaraq mənfəət və ya zərərdə əks olunan ədalətli dəyərlə qiymətləndirmək hüququna malikdir. Mühasibat uçotu subyekti bu seçimi etdikdə, o investisiyanın vençur fondu, trast və ya sığorta fondu tərəfindən saxlanılmayan hissəsini iştirak payı metodu ilə uçota almalıdır.”

Kapitalda artım (yenidən qiymətləndirmə) və ədalətli dəyər metoduna əsasən asılı müəssisələrə investisiyaların balans dəyərinin artımına mühasibat yazılışları uyğun olaraq Qaydaların 16.7.1 və 16.10 maddəsinə əsasən verilir.

Aşağıdakı hallara baxaq:

• investisiya obyektinin torpaq, tikili və avadanlıqlarının yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində kapitalda dəyişiklik (artım) baş verir və investorun payına 10,000 AZN düşür;
• investisiyanın bazar qiyməti 8,000 AZN artmışdır və müəssisə bu artımı ədalətli dəyər metodu ilə tanıyır.

Qeyd: Müxabirləşmə dividendin ödəniş formasından asılı olaraq 223-“Bank hesablaşma hesabları” əvəzinə 221- “Kassa” yaxud  225 – “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” hesabları vasitəsi ilə də verilə bilər.

Asılı müəssisələrə investisiyalar hesabı üzrə digər yazılışlar

151-ci hesabdakı 70,000 AZN investisiya satışa çıxarılır.

“XXX QSC” asılı müəssisə sayılmır və investisiya ədalətli dəyərlə yenidən təsnif edilir, ədalətli dəyər = 95,000 AZN.

 

Bu nümunələr 151-ci “Asılı müəssisələrə investisiyalar” hesabı üzrə debet və kredit hərəkətini, habelə 811 və 341 hesablarının funksiyalarını, dividendlərin tanınma və ödəniş mərhələlərini özündə əks etdirir.