Tikinti sektorunda debitor borclar
Tikinti müqavilələri üzrə debitor borcların uçotu və təhlili təsərrüfat subyektlərində uçot sisteminin formalaşdırılmasında mühüm istiqamətlərdən biridir.
Debitor borcları dedikdə, alıcı və sifarişçilərin, təchizatçı və podratçıların müəssisəyə borcları, habelə işçilər, büdcə, büdcədənkənar fondlar və digər borclular başa düşülür. Debitorlar şirkət qarşısında belə borc öhdəlikləri olan şəxslərdir.
Tikinti sektorunda debitor borclarının uçotu ilk növbədə, onun təsnifatı əsasında belə borcların strukturunu təhlilindən başlayır.
Ödəmə müddətinə görə debitor borclar qısamüddətli və uzunmüddətli debitor borc kimi təsnif edilir. Uzunmüddətli debitor borclar Hesablar Planının 17-ci maddəsinə uyğun olaraq uçota alınır. Sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirən şəxslər bu fəaliyyət çərçivəsində malları təqdim edən, iş, xidmətləri göstərən zaman elə olur ki, ödənişi həmin an ala bilmirlər. Qarşı tərəflə ödənişin növbəti dövrlərdə həyata keçirilməsilə bağlı razılaşma edilir. Yəni, bazar iqtisadiyyatı şəraitində rəqabətli mühitdə davam etmək, öz yerini tutmaq üçün mal (iş, xidmət) təqdim edən şəxslər ödənişlə bağlı məsələlərdə qarşı tərəfin tələblərini nəzərə almalı olurlar. Beləliklə, həmin təqdim olunan malların (iş, xidmət) ödənişi bir müddət sonra alınır. Debitor borclar vergi ödəyicilərinə digər şəxslərin ödəməli olduqları sənədlə təsdiqlənən borc öhdəlikləridir. Onların tanınması zamanı tətbiq edilə biləcək beynəlxalq uçot standartları aşağıdakı kimidir:
- 9 nömrəli “Maliyyə alətləri” MHBS (IFRS 9);
- 15 nömrəli “Müştərilərlə müqavilələrdən gəlir” MHBS (IFRS 15).
Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli debitor borcları
Sifarişçilərin tikinti müqavilələri üzrə razılaşdırılmış ödəmə müddəti 12 aydan artıq olan debitor borclar AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”na uyğun olaraq 175 saylı “Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli debitor borcları” adlı aktiv hesabda uçota alınır. Bu hesab üzrə mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar tikinti müqavilələri üzrə sifarişçi tərəfindən ödənilməli olan uzunmüddətli debitor borcların hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Uçot məbləğləri 175 saylı hesabın debetinə, 601 №li, 611 №li hesabların kreditinə yazılır.
Qaydaların 18.1-ci maddəsinə görə uzunmüddətli debitor borcları 175 saylı hesabla yanaşı aşağıdakı hesablarda təyinatı üzrə uçota alınır:
- 171 saylı – “Alıcılar və sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları”;
- 172 saylı – “Törəmə (asılı) müəssisələrin uzunmüddətli debitor borcları”;
- 173 saylı – “Əsas idarəetmə heyətinin uzunmüddətli debitor borcları”;
- 174 saylı – “İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları”;
- 175 saylı – “Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli debitor borcları”;
- 176 saylı – “Faizlər üzrə uzunmüddətli debitor borcları”;
- 177 saylı – “Digər uzunmüddətli debitor borcları”.
Aşağıda tikinti müqavilələri üzrə məsrəflərlə bağlı müxabirləşmə nümunələri verilib.
Tikinti işləri həyata keçirilib təqdim olunduqda müxabirləşmələr
Nümunə: “A” MMC aldığı sifarişə əsasən “B” MMC üçün istehsal binasını 2 il ərzində inşa edib təhvil verməlidir. Ümumi qiymət 580000 manat razılaşdırılaraq müqavilə bağlanmışdır. Müqaviləyə əsasən hər il binanın hazır olan hissələri qarşı tərəfə təhvil verilməlidir. Binanın hissələri təqdim edildikcə gəlir kimi tanınır.
Binanın smeta dəyəri aşağıdakı kimidir:
Materiallar – 130000 ₼
Həmin sahədə çalışan işçilərin əməkhaqqısı – 55000 ₼
Əməkhaqqıdan edilən tutulmalar – 10065 ₼
Tikintidə istifadə olunmuş avadanlıqların amortizasiya xərcləri – 10000 ₼
Digər xərclər – 44935 ₼
Cəmi: 250000 ₼
Birinci ildə əldə edilən gəlir 40000 AZN olmuşdur:
| Sıra №-si |
Əməliyyatın adı |
Debet |
Kredit |
Məbləğ (AZN) |
| 1 |
Material ehtiyatları alındıqda |
201 – Material ehtiyatları |
531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları |
130000.00 |
| 2 |
ƏDV hesablandıqda |
241 – Əvəzləşdirilən ƏDV |
531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları |
23400.00 |
| 3 |
Birinci il alınan materiallar istifadə olunaraq tikinti məsrəflərinə aid edildidkə |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
201 – Material ehtiyatları |
130000.00 |
| 4 |
Əməkhaqqı hesablandıqda |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
533 – Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar |
55000.00 |
| 5 |
İşəgötürən hesabına sosial sığorta haqqı tikinti məsrəflərinə aid edildikdə (22%) |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
522 – Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər |
9790.00 |
| 6 |
İşəgötürən hesabına işsizlikdən sığorta haqqı tikinti məsrəflərinə aid edildikdə (0.5%) |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
522 – Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər |
60.00 |
| 7 |
İşəgötürən hesabına icbari tibbi sığorta haqqı tikinti məsrəflərinə aid edildikdə (2%) |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
522 – Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər |
215.00 |
| 8 |
Tikintidə istifadə olunan avadanlıqların amortizasiya xərcləri tikinti məsrəflərinə aid edildikdə |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
112 – Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri |
10000.00 |
| 9 |
Digər xərclər tikinti məsrəflərinə aid edildikdə |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları |
44935.00 |
| 10 |
Birinci il üzrə hazır olan hissənin maya dəyəri nəzərə alındıqda |
701 – Satışın maya dəyəri üzrə xərclər |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
250000.00 |
| 11 |
Satışın həyata keçirilməsi nəticəsində debitor borcları formalaşdıqda |
175 – Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli debitor borcları |
601 – Satış |
290000.00 |
| 12 |
ƏDV nəzərə alındıqda |
175 – Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli debitor borcları |
545 – Digər qısamüddətli öhdəliklər |
52200.00 |
İkinci ildə əldə edilən gəlir 42000 AZN olmuşdur:
| Sıra №-si |
Əməliyyatın adı |
Debet |
Kredit |
Məbləğ (AZN) |
| 1 |
Material ehtiyatları alındıqda |
201 – Material ehtiyatları |
531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları |
137000.00 |
| 2 |
ƏDV hesablandıqda |
241 – Əvəzləşdirilən ƏDV |
531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları |
24660.00 |
| 3 |
İkinci il alınan materiallar istifadə olunaraq tikinti məsrəflərinə aid edildidkə |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
201 – Material ehtiyatları |
137000.00 |
| 4 |
Əməkhaqqı hesablandıqda |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
533 – Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar |
40000.00 |
| 5 |
İşəgötürən hesabına sosial sığorta haqqı tikinti məsrəflərinə aid edildikdə (22%) |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
522 – Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər |
8755.00 |
| 6 |
İşəgötürən hesabına işsizlikdən sığorta haqqı tikinti məsrəflərinə aid edildikdə (0.5%) |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
522 – Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər |
80.00 |
| 7 |
İşəgötürən hesabına icbari tibbi sığorta haqqı tikinti məsrəflərinə aid edildikdə (2%) |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
522 – Sosial sığorta və təminat üzrə öhdəliklər |
230.00 |
| 8 |
Tikintidə istifadə olunan avadanlıqların amortizasiya xərcləri tikinti məsrəflərinə aid edildikdə |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
112 – Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri |
10000.00 |
| 9 |
Digər xərclər tikinti məsrəflərinə aid edildikdə |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
531 – Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları |
36935.00 |
| 10 |
İkinci il üzrə hazır olan hissənin maya dəyəri nəzərə alındıqda |
701 – Satışın maya dəyəri üzrə xərclər |
203 – Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflər |
233000.00 |
| 11 |
Satışın həyata keçirilməsi nəticəsində debitor borcları formalaşdıqda |
175 – Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli debitor borcları |
601 – Satış |
275000.00 |
| 12 |
ƏDV nəzərə alındıqda |
175 – Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli debitor borcları |
545 – Digər qısamüddətli öhdəliklər |
49500.00 |
