Blog Full

Səyyar vergi yoxlaması, Vergi Məcəlləsinə əsasən, vergi ödəyicisinin təsərrüfat fəaliyyətinin, mühasibat uçotunun və digər vergi ilə bağlı əməliyyatlarının yerində yoxlanılması məqsədilə vergi orqanları tərəfindən həyata keçirilən yoxlama prosedurudur. Yoxlamanın əsas məqsədi vergi ödəyicilərinin vergi öhdəliklərinin düzgün yerinə yetirilməsini yoxlamaq, vergi qanunvericiliyinin pozulması halları aşkar edilərsə, onların aradan qaldırılması üçün tədbirlər görməkdir.

Bəs hansı hallarda səyyar vergi yoxlamasının əhatə etdiyi dövr dəyişə bilər?  Suala “Business Service Center” şirkətinin maliyyə-mühasibatlıq işləri üzrə mütəxəssisi Zirəddin Məmmədov aydınlıq gətirir: 

Vergi Məcəlləsinin 36.3-cü maddəsinə əsasən, bu Məcəllədə başqa hal müəyyən edilməmişdirsə, səyyar vergi yoxlaması mənfəət, gəlir, əmlak və torpaq vergiləri üzrə vergi ödəyicisinin son 3 təqvim ilindən çox olmayan fəaliyyətini, digər vergilər üzrə isə həmin yoxlamanın keçirildiyi il də daxil olmaqla vergi ödəyicisinin son 3 ildən çox olmayan fəaliyyətini əhatə edə bilər.

Səyyar vergi yoxlamasının əhatə etdiyi dövr və ya yoxlanılan vergi növləri müəyyən hallarda artırıla bilər. Bu hallar Vergi Məcəlləsinin 36.3-1-ci maddəsində göstərilib:

1. Vergi ödəyicisinin müraciəti əsasında: Əgər vergi ödəyicisi özü yoxlama dövrünün artırılmasını istəyərsə, bu, mümkündür.

Misal 1: “AA” MMC şirkətində 2023-2024-ci illər üzrə yoxlama keçirilir. Şirkət aydınlaşdırır ki, 2022-ci il üzrə bəzi məlumatlar əvvəlki yoxlamalar zamanı aşkar edilməyib. Vergi orqanına müraciət edərək 2022-ci ilin yoxlama dövrünə daxil olunmasını xahiş edir. Vergi orqanı bu müraciəti qəbul edir və yoxlama dövrü 2022-ci ili də əhatə edir. Yəni, vergi orqanı son 2 ili əhatə edən yoxlama aparırsa və vergi ödəyicisi bu dövrün 3 ilə qədər uzadılmasını tələb edərsə, bu halda yoxlama dövrü 1 il artırıla bilər.

2. Keçirilən səyyar vergi yoxlamasının əhatə etdiyi dövrdən sonrakı dövrdə vergidən yayınma hallarının olması barədə vergi orqanında mənbəyi bəlli məlumatlar olduqda: Əgər səyyar vergi yoxlamasının əhatə etdiyi dövrdən sonrakı müddətdə vergidən yayınma halları barədə vergi orqanında etibarlı məlumatlar varsa, yoxlama dövrü və (və ya) vergi növləri artırıla bilər.

Misal 2: “BB” QSC-də 2022-2023-ci illər üzrə yoxlama keçirilir. Yoxlama zamanı vergi orqanı müəyyən edir ki, müəssisə 2024-cü il ərzində dövriyyəsini süni şəkildə azaltmaq məqsədilə elektron qaimə-fakturaları təqdim etmir. Bu yeni məlumata əsasən, yoxlama dövrü 2024-cü ili də əhatə edəcək şəkildə artırılır. Yəni, əvvəl yoxlama 2022-2023-ci illəri əhatə edirdisə və 2024-ci ildə vergidən yayınma halları barədə məlumat əldə olunarsa, yoxlama dövrü 2024-ci ili də əhatə edəcək şəkildə artırıla bilər.

3. Cinayət-prosessual qanunvericiliyinə uyğun olaraq, məhkəmənin və ya hüquq-mühafizə orqanlarının vergi yoxlamalarının keçirilməsi barədə müvafiq qərarı olduqda: Bu halda da yoxlama dövrü və ya yoxlanılan vergi növləri artırıla bilər.

Misal 3: “CC” MMC-də 2022-2023-ci illər üzrə yoxlama keçirilir. Lakin hüquq-mühafizə orqanları şirkətin 2024-ci ildə qanunsuz gəlir əldə etdiyini müəyyənləşdirir və məhkəmə qərarı ilə 2024-ci ilin də yoxlanılmasını tələb edir. Vergi orqanı bu qərara əsasən yoxlama dövrünü 2024-ci ili də əhatə edəcək şəkildə artırır. Yəni, vergi orqanı hər hansı bir ildə səyyar vergi yoxlaması həyata keçirirsə və yoxlama zamanı hüquq-mühafizə orqanı vergidən yayınma faktı ilə bağlı qərar çıxararsa, vergi orqanı bu qərara əsaslanaraq yoxlama dövrünü artıra bilər.

4. Mənfəət, gəlir, əmlak və torpaq vergilərinin biri və ya bir neçəsi üzrə vergi hesabatının təqdim edilməsi müddəti səyyar vergi yoxlamasının davam etdiyi müddətdə başa çatdıqda: Vergi Məcəlləsinin 36.3-1.4-cü maddəsinə əsasən, səyyar vergi yoxlaması zamanı mənfəət, gəlir, əmlak və torpaq vergilərinin biri və ya bir neçəsi üzrə vergi bəyannaməsinin təqdim edilməsi müddəti yoxlamanın davam etdiyi müddətdə başa çatarsa, yoxlamanın əhatə etdiyi dövr və ya vergi növləri artırıla bilər.

Misal 4: “AA” QSC-yə 2023-cü ilin sentyabr ayında səyyar vergi yoxlaması açılıb və yoxlama dövrü 2020, 2021 və 2022-ci illər üzrə illik vergi bəyannamələrini və 2023-cü ilin aylıq və rüblük vergi bəyannamələrini əhatə edir. Lakin yoxlama 2024-cü ilin iyun ayında hələ də davam edirsə, bu zaman vergi orqanı 2023-cü ilin illik vergi bəyannamələrini də yoxlama dövrünə daxil edə bilər.

Mənbə: vergiler.az

Mən bu yaxınlarda daşınmaz əmlak almışam. ƏDV-nin geri qaytarılması üçün hara müraciət etməliyəm?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, “Fiziki şəxs olan istehlakçılar tərəfindən Azərbaycan Respublikasının ərazisində bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərdən nağdsız qaydada alınmış yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə görə ödənilmiş əlavə dəyər vergisinin qaytarılması Şərtləri və Qaydası” Azərbaycan Prezidentinin 2022-ci il 25 may tarixli fərmanı ilə təsdiq edilib.

Qaydaya əsasən, ödənişi tam həyata keçirmiş alıcılar ödəniş tam başa çatdıqdan sonra 90 gün müddətində satıcının uçotda olduğu vergi orqanına, qaydada nəzərdə tutulmuş sənədlə yanaşı, alıcı tərəfindən yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin dəyərinin nağdsız qaydada satıcının bank hesabına ödənildiyini təsdiq edən sənədləri təqdim etməlidirlər.

Bildirilib ki, vətəndaşların məlumatlandırılması məqsədilə Dövlət Vergi Xidmətinin rəsmi səhifəsində nağdsız qaydada alınmış yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə görə ödənilmiş ƏDV-nin bir hissəsinin qaytarılması ilə bağlı xüsusi bölmə yaradılıb (https://www.taxes.gov.az/az/page/nagdsiz-qaydada-alinmis-yasayis-ve-qeyri-yasayis-sahelerine-gore-odenilmis-edv-nin-bir-hissesinin-qaytarilmasi).

Həmin bölmədə nağdsız qaydada alınmış yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə görə ödənilmiş ƏDV-nin bir hissəsinin qaytarılması ilə bağlı qanunvericilik və normativ sənədlər, “Fiziki şəxslər tərəfindən nağdsız qaydada alınmış yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə görə ödənilmiş ƏDV-nin bir hissəsinin geri qaytarılması ilə bağlı elektron ərizənin göndərilməsi qaydası”, “Bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər tərəfindən yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin təqdim edilməsi ilə bağlı hər bina üzrə məlumat forması” və “Fiziki şəxs olan istehlakçılar tərəfindən Azərbaycan Respublikasının ərazisində bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərdən nağdsız qaydada alınmış yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə görə ödənilmiş ƏDV-nin qaytarılması üçün elektron qaimə-fakturanın formasının tərtib edilməsi və göndərilməsi qaydası” ilə bağlı videotəlimatlar, bir sıra maarifləndirici məlumatları və s. əks olunub.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 165.6-cı maddəsi və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2022-ci il 25 may tarixli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Fiziki şəxs olan istehlakçılar tərəfindən Azərbaycan Respublikasının ərazisində bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərdən nağdsız qaydada alınmış yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə görə ödənilmiş əlavə dəyər vergisinin qaytarılması Şərtləri və Qaydası”.

Mənbə: vergiler.az

Əmək Məcəlləsinin 91-ci maddəsinə əsasən, işçilərin ayrı-ayrı kateqoriyalarına, onların yaşı, səhhəti, əmək şəraiti, əmək funksiyasının xüsusiyyətləri və digər hallar nəzərə alınaraq müvafiq normativ hüquqi aktlarla, habelə əmək müqaviləsinin, kollektiv müqavilənin şərtləri ilə qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilə bilər.

Qanunvericiliyin tələbini insan resursları üzrə aparıcı mütəxəssis Kəmalə Yusifova şərh edir: 

Qısaldılmış iş vaxtının müddəti həftə ərzində:

• 16 yaşınadək işçilər üçün 24 saatdan;
• 16 yaşdan 18 yaşadək işçilər və orqanizmin funksiyalarının 61-100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş işçilər üçün 36 saatdan (Əmək Məcəlləsinin 58.6 maddəsinə əsasən, yaşı 18-dən az olan işçilərin əvəzçilik qaydasında əlavə iş yerində çalışmalarına yalnız onların həm əsas, həm də əlavə iş yerində gündəlik iş vaxtının cəmi bu Məcəllənin 91-ci maddəsində onlar üçün nəzərdə tutulmuş qısaldılmış iş vaxtından çox olmadıqda yol verilə bilər);
• həmçinin, hamilə və yaşyarımadək uşağı olan qadınlar və 3 yaşınadək uşağını təkbaşına böyüdən valideynlər üçün 36 saatdan artıq olmamalıdır.

İşçilərə həftə ərzində 36 saatdan çox olmayan, qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilən yüksək həssaslıq, həyəcan, zehni, fiziki və əsəb gərginliyi, habelə insanın səhhətinə mənfi təsir göstərən digər amillər olan əmək şəraitli iş yerləri üzrə iş vaxtının konkret müddəti göstərilməklə peşələrin, vəzifələrin Siyahısı Nazirlər Kabinetinin 2003-cü il 12 avqust tarixli 106 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilib.

Qısaldılmış iş vaxtı ilə bağlı təcrübədə rast gəlinən bəzi suallara aydınlıq gətirək.

Sual 1. Qısaldılmış iş vaxtı tətbiq olunan işçi tam iş vaxtında çalışmaq istəsə, işəgötürən bu tələbi yerinə yetirməlidirmi?

Əmək Məcələsinin 91, 92 və 93-cü maddələri ilə tənzimlənən qısaldılmış iş vaxtının tətbiqi işəgötürən üçün məcburi haldır. Yəni, işçi ərizə yazıb tam iş vaxtında işləmək istəsə belə, işəgötürən bu xahişi icra etməməlidir.

Sual 2. Qısaldılmış iş vaxtının tərtibi necə olur?

Qısaldılmış iş vaxtının konkret hansı saatlara uyğun nizamlanması Əmək Məcəlləsində öz əksini tapmır. Həmçinin, iş qrafikinin müəyyənləşdirilməsində “işçi ilə işəgötürən arasında qarşılıqlı razılıq” ifadəsi yoxdur. Buna görə də işəgötürən işçi üçün qısaldılmış iş vaxtının təyin edilməsində sərbəsdir. Sonradan hər hansı problem yaranmaması üçün işəgötürənin sənədlərdə bu haqda qeydlər etməsi daha məqsədəuyğundur.

Sual 3. Qısaldılmış iş vaxtı tərtib edilməli işçi tam iş saatlarında çalışırsa, proses necə tənzimlənir?

Bəzi hallarda işəgötürən hər hansı səbəbdən (qanunvericiliyi bilmədiyi, iş yerinin attestasiyadan keçirilməsi və s.) işçiyə qısaldılmış iş saatı tətbiq etməli olduğu halda, işçini tam iş saatında çalışdırır. Bu zaman işçiyə əlavə ödəniş edilməlidir.

Misal: Təcili tibbi yardım şöbəsində tibb bacısı kimi işləyən şəxs həftəlik 40 saat çalışdırılıb. Nazirlər Kabinetinin 106 saylı qərarında isə həmin işçilərin həftəlik norması 36 saat müəyyən edilib. Təcrübədə Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti tərəfindən həmin pozuntu aşkar edildikdə işçinin qısaldılmış iş vaxtından çox işlədilməsi halı iş vaxtından artıq işləmiş kimi qiymətləndirilir və Əmək Məcəlləsinin 165-ci maddəsinə uyğun olaraq, normadan artıq saatlar üçün ikiqat əməkhaqqı hesablanması təmin edilir.

Mənbə: vergiler.az

Mövzunu vergi eksperti Azər Qənbərov şərh edir.

Məlum olduğu kimi, bir sıra fəaliyyət sahələri üzrə, məsələn, kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal edən, eləcə də sənaye, yaxud texnologiyalar parkının rezidenti olan müəssisələrdə, KOB klaster şirkətlərində Vergi Məcəlləsinin 106-cı maddəsinin müvafiq müddəalarına əsasən 13 il (2014-cü ildən), 10 il və 7 il müddətinə (qeydiyyata alındıqları tarixdən) mənfəət vergisindən azadolma tətbiq edilir. Belə ki, az və ya çox mənfəət əldə etməsindən asılı olmayaraq, əldə olunmuş və vergiyə cəlb edilməli olan mənfəətə həmin müddət ərzində mənfəət vergisi hesablanmır.

Eyni zamanda, Vergi Məcəlləsinin 121.3-cü maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisinin mənfəət (gəlir) vergisi üzrə güzəşt hüququ olduğu dövrdə amortizasiya və təmir xərcləri normalarından aşağı norma tətbiq edilməsi nəticəsində yaranan məbləğlər güzəşt hüququ başa çatdıqdan sonrakı illərin gəlirdən çıxılan məbləğlərinə əlavə edilmir. Belə olduğu təqdirdə, amortizasiya hesablamalarının aparılıb-aparılmaması məsələsinin müəssisə üçün hansı hallarda əlverişli olması ilə bağlı sual yaranır.

Vergi Məcəlləsinin 114.4-cü maddəsinə əsasən, hər hansı kateqoriyaya aid olan əsas vəsaitlər üzrə vergi ili üçün müəyyən edilmiş amortizasiya normalarından aşağı norma tətbiq olunduqda, bunun nəticəsində yaranan fərq növbəti vergi illərində amortizasiyanın gəlirdən çıxılan məbləğinə əlavə edilə bilər. Bəs amortizasiya normalarından aşağı norma tətbiq edildikdə və yaxud, ümumiyyətlə, amortizasiya hesablamaları aparılmadıqda və gələcəkdə aşağı norma tətbiq edilməsi nəticəsində yaranmış məbləğlər mənfəət vergisi bəyannaməsində gələcək dövrlər üçün əks etdirilmədikdə müəssisə mənfəət vergisi hesablandığı dövrlərdə həmin əsas vəsaitlərə norma daxilində amortizasiya hesablayaraq gəlirdən çıxılan xərclərə aid edə bilərmi?

Nümunə üçün sənaye və ya texnologiyalar parkının rezidenti olan hər hansı müəssisənin timsalında məsələyə baxaq.

Misal: Sənaye, yaxud texnologiyalar parkının rezidenti olan şəxslərin sənaye, yaxud texnologiyalar parkında qeydiyyata alındığı tarixdən etibarən əldə etdikləri gəlirləri 10 il müddətinə mənfəət vergisindən azad edilib. Müəssisənin qeydiyyata alındığı ilin əvvəlinə 10.000.000 manat dəyərində avadanlığı varsa və həmin illər ərzində amortizasiya ayırmalarını aparmadan normadan aşağı yaranmış məbləğləri hesabatda əks etdirmədiyi təqdirdə, hansı vergi riskləri yarana bilər?

Müəssisə mənfəət vergisindən azad olmadığı halda, yuxarıda qeyd olunan avadanlıqlar üzrə maksimal amortizasiya normasından aşağı normanı aşağıdakı qaydalar üzrə tətbiq edə bilərdi:

1. Avadanlıqların ilkin dəyəri azalan qalıq metodu ilə amortizasiya olunur, qalıq dəyəri 20% azaldılır, amortizasiya xərclərində “0” rəqəm yazılır. İstifadə edilməyən 20% amortizasiya məbləği isə gələcək dövrün xərclərində və ya digər aktivlərdə əks olunur. Bu halda əmlak vergisinin hesablanması üçün qalıq dəyəri azaldılır. Lakin sənaye, yaxud texnologiyalar parkının rezidentləri parklarda istifadə etdikləri əsas vəsaitlərə görə də əmlak vergisindən azad olunduğundan, vergi riski yaranmır. Yalnız 10 il müddət keçdikdən sonra əmlak vergisinin hesablanması zamanı vergi məbləğinin azalmasına təsir edir. Bu halda müəssisənin fəaliyyəti mənfəət vergisindən azad olunan dövrə təsadüf edirsə, amortizasiya məbləği gələcəkdə də istifadə edilməyəcək. Həmin məbləğin aktivlərdə əks olunmasının vergitutma baxımından heç bir əhəmiyyəti qalmır.
2. Avadanlığın ilkin dəyəri amortizasiya olunmur və heç bir “amortizasiya fondu”, yəni gələcək illərdə istifadə ediləcək amortizasiya məbləği yaradılmır. Müəssisə rəhbərinin qərarından asılı olaraq, əsas vəsaitlərə müvafiq normadan aşağı amortizasiya tətbiq edilə, yaxud amortizasiya olunmayaraq növbəti hesabat illərində amortizasiya oluna bilər. Bu halda əsas vəsaitin qalıq dəyəri olduğu kimi qalır və mənfəət vergisindən azad edilən dövr başa çatdıqdan sonra norma daxilində amortizasiya olunur. Əvvəlki illərdə istifadə edilməyən məbləğlər bəyannamədə əks olunmadığına görə, həmin məbləğlərin tanınıb-tanınmaması məsələsinə də ehtiyac qalmır. Əmlak vergisi isə mənfəət vergisindən azadolma dövrü bitdikdən sonra qalıq dəyəri yuxarı olduğundan, daha artıq hesablanacaq.
3. Avadanlığın ilkin dəyəri 5%-lə amortizasiya olunur və yenə də heç bir “amortizasiya fondu”, yəni gələcək illərdə istifadə ediləcək amortizasiya məbləği yaradılmır. Gəlirdən çıxılan xərclərdə də 5%-lə həmin məbləğ əks olunur. Beləliklə, 10 il sonra avadanlığın qalıq dəyəri 5% amortizasiya edilməklə qalan qalıq dəyərindən mənfəət vergisinin məqsədləri üçün yenə də 5%-lə amortizasiya olunaraq gəlirdən çıxılan xərclərə aid ediləcək. Bu halda da 10 il sonra əmlak vergisi nisbətən yuxarı məbləğdə hesablanacaq.

Göründüyü kimi, 2-ci və 3-cü hallarda əvvəlki illərdə istifadə edilməmiş amortizasiya məbləği əks olunmadığından və müəssisə amortizasiyanı gəlirlərinə uyğun olaraq aşağı norma tətbiq etməklə Vergi Məcəlləsinin müddəaları çərçivəsində həyata keçirdiyi üçün növbəti hesabat dövrlərində həmin məbləğləri istifadə etməyərək, yalnız cari hesabat ili üçün məqbul sayıla biləcək amortizasiya ayırmalarını gəlirdən çıxılan xərclərə aid edir.

Mənbə: vergiler.az