Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri: qiymətli kağızlar

posted in: Xəbər | 0

Qiymətli kağızlar haqqında

Qiymətli kağızlar pul vəsaitlərinin ekvivalentlərindən bididir. Aşağıdakılar da pul vəsaitlərinin ekvivalenti hesab olunur:

  • qısamüddətli bank depozitləri və depozit sertifikatları;
  • digər müəssisələrə təqdim edilən qısamüddətli borclar (qaytarılması 3 aydan çox olmayanlar).

Qiymətli kağız dedikdə müəyyən bir hüququ təsdiq edən sənəd nəzərdə tutulur. Bu elə bir hüquqdur ki, həmin sənəd olmasa həyata keçirilə bilməz və başqasına da həmin hüquq ötürülə bilməz. Pul vəsaitlərinin ekvivalentlərinin bu növləri sərbəst formada deyil, qanunla müəyyən edilmiş rekvizitlərə malik olaraq hazırlanır.

Qiymətli kağızlar bazarı  və fond birjaları mühüm maliyyələşmə mənbələri hesab edilirlər. Vəsaitin qiymətli kağızlara qoyulması, kapitalın artırılması üçün əlverişli şərait yaratmaqla etibarlı dividend gətirir və müştərini inflyasiya riskindən qoruyur.

Pul vəsaitlərinin ekvivalentlərinin bu növləri bir sıra əlamətlərə malikdirlər:

  • kapitala mülkiyyət hüququnu təsdiq edə bilər;
  • borc münasibətlərini əks etdirə bilər;
  • dividend almaq hüququ verə bilər;
  • səhmdar cəmiyyətinin idarə edilməsində iştirak hüququ verə bilər;
  • aid olduğu müəssisə ləğv edilərkən sahibinə onun əmlakına yiyələnmək hüququ verə bilər;
  • kreditin təminatı kimi girov qoyula bilər.

Qiymətli kağızların ümumi xüsusiyyətləri

Qiymətli kağızlar  müxtəlif növdə olsa da, onların bir sıra ümumi xüsusiyyətləri olur. Belə xüsusiyyətlərə aşağıdakıları qeyd etmək olar :

  • seriyası, nömrəsi;
  • mülki dövriyyəsinin mümkünlüyü, o cümlədən alınıb-satılması;
  • eyni məğzə malik qiymətli kağızların standart məzmunda olması;
  • girov qoyula bilinməsi, miras kimi keçməsi;
  • ödəniş vasitəsi kimi çıxış edə bilməsi.

Qiymətli kağızların təsdiq etdiyi (verdiyi) hüquqlar, qiymətli kağızların məcburi rekvizitləri, qiymətli kağızların formasına olan tələblər, emissiya qaydaları, onların dövriyyəsinin digər parametrləri Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının “Qiymətli kağızların dövlət qeydiyyatı ilə bağlı təlimat” əsasında tənzimlənir. Qiymətli kağızların buraxılışının və emissiya prospektlərinin dövlət reyestrini AR MB aparır.

Dövlət tənzimlənməsində əsas məqsəd potensial investorların maraqları qanunla müdafiə etmək, onlar arasında haqsız rəqabəti aradan qaldırmaqdır.

Qiymətli kağızların dəyəri

Qiymətli kağızların 2 dəyərini fərqləndirə bilərik: qeydiyyata alınmış nominal qiyməti və bazar qiyməti.

Adətən qiymətli kağızların bazar dəyəri nominal dəyərindən kəskin fərqlənir. Çünki ortada brend, habelə şirkətlər bağlı gələcək risklər məsələsi var. Birinci bazar qiymətini qaldırsa da, ikinci amil dəyəri nominal dəyərdən aşağı sala bilər. Qiymətli kağızlar bazarının gəlirliliyin müxtəlif olma səbəblərindən biri də budur. Qiymətli kağızların gəlirliliyi dividend, faiz və digər formada ola bilər.

Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri mühasibat üçün  ona görə qısamüddətli və likvid aktiv hesab edilirlər ki, qısa vaxt ərzində alqı–satqı vasitəsilə pul vəsaitlərinə çevrilə bilirlər.

Qiymətli kağızların etibarlılığı – onun gətirdiyi gəlirin sabit olması ilə əlaqədardır və bir çox amillərdən asılıdır.

Qiymətli kağızların növləri

 “Qiymətli kağızlar və fond birjaları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu istiqrazlarla yanaşı aşağıdakı pul vəsaitlərinin ekvivalentlərinin aşağıdakı növləri üzrə də tənzimləmələri həyata keçirir:

  • səhmlər;
  • əmanət sertifikatları.

Səhmlər üzrə əsas anlayışlar Qanunun II fəslində şərh olunub.

”Səhm səhmdar cəmiyyətlərinin nizamnamə fondlarına pay verildiyini təsdiqləyən və öz sahibinə səhmdar cəmiyyətlərinin mənfəətinin bir hissəsini dividend şəklində almaq və onların idarə olunmasında iştirak etmək (imtiyazlı səhm sahiblərindən başqa) hüququ verən qiymətli kağızdır.” (Maddə 4.1)

Əmanət sertifikatları ilə əməliyyatlar Qanunun V fəsli əsasında tənzimlənir.

”Əmanət sertifikatları adlı olaraq və ya təqdim edən üçün verilir. Adlı sertifikatlar tədavüldə olmamalıdır, onların satılması (başqa üsulla özgəninkiləşdirilməsi) isə etibarsızdır.
Təqdim edən üçün olan əmanət sertifikatları sərbəst satıla bilər və istənilən bank idarəsi (müəssisə və təşkilat tərəfindən) ödənişə qəbul edilə bilər.
Adlı sertifikat öz sahibinin arzusu ilə təqdim edən üçün olan sertifikata dəyişdirilə bilər.” (Maddə 13.1)

Veksellər üzrə əməliyyatların tənzimlənməsi “Azərbaycan Respublikasında veksellərin dövriyyəsi haqqında Əsasnamə” əsasında aparılır.

”Veksel -Qanunvericiliyə görə təsdiq olunmuş formada dəqiq tərtib olunmuş, öhdəliyin vaxtı bitdikdən sonra sahibinə (vekselsaxlayana) vekseldə göstərilmiş məbləğin vekselverəndən, borcludan və ya veksel məbləğini ödəməyi üzərinə götürən şəxsdən həmin məbləği şərtsiz tələb etmək hüququ verən, yazılı borc öhdəliyini əks etdirən qiymətli kağızdır.” (Əsasnamə, maddə 1.3)

Qiymətli kağızların opsion, forvard, pul çeki (bank çeki) kimi digər növləri vardır.

225 saylı “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” hesabı belə aktivlərin uçotu üçün nəzərdə tutulub. Onların alınması 225 saylı hesabın debeti və 223 “Bank hesablaşma hesabları” hesabının (habelə digər maddi və sair qiymətlilər hesabları) kredetində əks etdirilir.

Satış isə 611 “Sair əməliyyat gəlirləri” hesabın debetində və 225 saylı hesabın kredeti üzrə əks olunur.

Müdafiə təyinatlı məmulatların idxalı vergi və gömrük rüsumundan azad olunur

Hesablaşma əməliyyatları: nağd ödənişlər, nağdsız hesablaşmalar, ödəniş sənədləri

posted in: Xəbər | 0

Nağd hesablaşmalara məhdudiyyətlər

Mühasibat uçotu subyektləri pul vəsaitləri ilə hesablaşma əməliyyatlarını nağd və nağdsız qaydada həyata keçirə bilər. Azərbaycan qanunvericiliyi vergi ödəyicilərində nağd hesablaşmalara müəyyən məhdudiyyətlər müəyyən edib. Məsələn, Nağdsız hesablaşmalar haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu”nun 3.3 maddəsində nağd ödənişlərə müəyyən limitlər tətbiq edilib. Onlar qanunda aşağıdakı şəkildə öz əksini tapıb. 

Vergi ödəyicilərinin vergi ödəyicisi olmayan fiziki şəxslərdən yalnız yuxarıda qeyd edilən Qanunun 3.5 maddəsində icazə verilən malları nağd qaydada satın ala bilər.

Pul vəsaitləri ilə elə hesablaşma əməliyyatları var ki, onlar mütləq nağdsız hesablaşmalar formasında həyata keçirilir, məsələn:

  • vergi ödənişləri;
  • maliyyə sanksiyası;
  • faiz ödənişləri;
  • gömrük orqanlarında ödənilən yığımlar;
  • gömrük rüsumları,
  • sığorta haqqları,
  • təhsil haqqları və s.

Yalnız nağdsız hesablaşmalar formasında həyata keçirilən əməliyyatların tam siyahısı yuxarıda qeyd Qanunun 3.4 maddəsində sadalanıb.

Nağd ödənişlərdə 30 min və 15 min manatlıq məhdudiyyətlərə əhalidən kənd təsərrüfatı məhsullarının, metal qırıntılarının, plastik məmulatların və sair bu kimi alışların dəyəri daxil edilmir.

Nağd pul vəsaitləri ilə hesablaşmalara limitlər

2022-ci ildən etibarən bir sıra hallar üçün nağd hesablaşma əməliyyatları üzrə limitlər müəyyən edilib. Belə ki:

  • pərakəndə satış zamanı bir əməliyyat çərçivəsində (bir nəzarət-kassa aparatının çeki üzrə) nağd hesablaşma məbləği dörd min manatadək ola bilər; bu tələb avtomobillərə və Qanunun 3.4.15-ci maddəsində sadalanan mallara aid deyil.
  • tibb müəssisələri və özəl tibbi praktika ilə məşğul olan fiziki şəxslər tərəfindən göstərilən tibbi xidmətlər üzrə bir əməliyyat çərçivəsində (bir nəzarət-kassa aparatının çeki üzrə) nağd ödənişin yuxarı həddi beş yüz manatdır.

Əməkhaqqı və ona bərabər tutulan ödənişlər mütləq nağdsız formada həyata keçirilir, amma bu, 12 ay ərzində geri hesabladıqda, satış dövriyyələri 200 min manatdan artıq olmayan ictimai iaşə, habelə digər xidmət sahələri, həmçinin pərakəndə satış fəaliyyəti ilə məşğul olanlar əməkhaqqı və ona bərabər tutulan ödənişlər nağd həyata keçirə bilər.

Bəs nağdsız hesablaşmalar nədir?

“Nağdsız hesablaşmalar haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu”nun 3.1 maddəsinə görə, pul vəsaitləri ilə əməliyyatların aşağıdakı formaları nağdsız hesablaşmalar sayılır:

Bu metodların hamısı nağdsız hesablaşmalardır, amma tərəflər vergi ödəyicisi olduqda, onlar arasında nağdsız hesablaşma əməliyyatları yalnız bank hesabından bank hesabına formasında həyata keçirilir.

Daha sadə desək, nağdsız ödənişlər tərəflərin bank hesablarındakı qeydlər vasitəsi ilə həyata keçirilən hesablaşma əməliyyatlarıdır. Belə hesablaşmalar zamanı pul vəsaitləri ödəyənin bank hesablaşma hesabından silinərək alanın bank hesablaşama hesabına yazılır.

Nağdsız hesablaşmaların əsas xüsusiyyətləri

  1. Vergi ödəyiciləri arasında nağdsiz hesablaşmalar onların bank hesabları vasitəsi ilə həyata keçirilir, banklar müştərilərini pul vəsaitlərini saxlamaq və köçürmək imkanı verir.
  2. Bank hesabından köçürmələri həyata keçirmək üçün bank sahibinin icazəsi mütləq lazımdır. Ödənişlər hesabdakı qalığa uyğun olaraq həyata keçirilir.
  3. Tərəflər nağdsız hesablaşma formasını özü seçir. Bu bankın müdaxiləsi olmadan tərəflər arasında müqavilə münasibətlərində əks olunur. Bank pul vəsaitləri ilə hesablaşmaları həyat keçirməkdə bir vasitəçi rolunu oynayır.
  4. Ödənişlərin müddətliliyi – vergi ödəyiciləri arasında həyata keçirilən ödənişlər zamanı kredit, sığorta müqavilələri, milliyə, vergi və mərkəzi bankın təlimatlara, əmək müqaviləsində göstərilmiş müddətlərə ciddi əməl edilməlidir.
  5. Nağdsız hesablaşmaları təminatlığı ödənişin müddətliliyinə əməl edilməsi üçün əsas şərtdir, yəni ödənişi həyata keçirən hesab sahibinin bank hesablaşma hesabında kifayət qədər vəsait olmalıdır.

Qeyd etdiyimiz kimi, bank hesabı üzrə nağdsiz hesablaşma əməliyyatlarında bank vasitəçi, hesab sahibi isə sərəncam verəndir. Belə sərəncam yazılı formada verilir. Bu məqsədlə AR Mərkəzi Bankının İdarə Heyətinin  müvafiq qərarı ilə müəyyən edilmiş təlimata uyğun standart ödəniş sənədlərdən istifadə edilir.

Ödəniş sənədlərinin hazırlanması

Pul vəsaitlərinin köçürülməsi üçün əsas verən ödəniş sənədləri kağız daşıyıcıda yaxud elektron formada hazırlanır. Kağız daşıyıcıda hazırlanmış ödəniş sənədləri yazılma günü nəzərə alınmadan üç iş günü ərzində banka təqdim edilə bilər. Yazılma günü sənədin üzərində qeyd edilmiş tarixə görə müəyyən edilir. Sənədin üzərində, habelə onun nömrəsi də qeyd edilməlidir. Ödəniş sənədlərində pozub düzəltmək, düzəliş etmək və təshihedici maddələrdən istifadə etməyə yol verilmir.

Düzəliş aparılmış, rekvizitlərdə rəqəm və yazı ilə məbləğlər arasında uyğunsuzluq olan möhür vurulmamış ödəniş sənədi qüsurlu sayılır və icraya qəbul edilmir.

Ödəniş sənədləri bir qayda olaraq nağdsiz hesablaşmanın iştirakçıları sayında banka təqdim edilir. Bankın daxili proseduraları ilə ödəniş sənədlərinin fərqli sayı da nəzərdə tutula bilər. Ödəniş sənədlərinin bütün nüsxələri eyni doldurulur.

Ödəniş sənədləri elektron daşıyıcılar vasitəsilə təqdim edildikdə elektron sənədlərə dair müştəri ilə bank arasında münasibətlər qanunvericiliyə müvafiq qaydada tənzimlənir. Aşağıdakılar müştəri ilə bank arasındakı münasibətlərin tərkib hissəsidir:

  • elektron imzadan istifadə;
  • elektron imzanın yoxlanılması;
  • elektron sənədin istifadəsi ilə bağlı digər məsələlər.

Pul vəsaitləri ilə nağdsız hesablaşma əməliyyatı zamanı tətbiq edilən ödəniş sənədlərində tərəflərin (ödəyənin və alanın, habelə onların banklarının) rekvizitləri göstərilir.

Bundan başqa ödənişin məbləği, təyinatı da mütləq banka bildirilməlidir. Ödəniş büdcəyə edilirsə büdcə təsnifat, səviyyə kodları da qeyd edilir.

Nağdsız hesablaşmalar zamanı bank hesabları üzrə əməliyyatlar ödəniş tapşırıqları, inkasso sərəncamları, habelə bank praktikasında tətbiq olunan digər ödəniş sənədləri vasitəsi ilə aparıla bilər.

Ödəniş tapşırığı vasitəsi ilə hesablaşmalar

Hal-hazırda internet bankçılıq (mobil bankçılığın) geniş tətbiq edilməsi il bağlı mühasiblər daha çox elektron formalı ödəniş tapşırıqları ilə rastlaşır. Əvvəllər, kağız daşıyıcılardan daha çox istifadə edildiyi vaxtlarda ödəniş tapşırıqları ilə banka getmək mühasibin gündəlik işinin ayrılmaz hissəsi idi.

Ödəniş tapşırığı hesab sahibinin hesab açdığı banka yazılı sərəncamıdır. Bank bu tapşırıq əsasında onun hesabından tapşırıqda qeyd olunmuş məbləğdə pul vəsaitlərinin ödəyicinin göstərdiyi şəxsin bu və ya başqa bankdakı hesabına köçürür.

Ödəniş tapşırığı vasitəsi ilə həm vergi ödəyicisinə xidmət edən bankın müştəriləri, həm də digər bankların müştəriləri ilə hesablaşmalar aparmaq olar.

Kağız daşıyıcıda ödəniş tapşırığının forması AR Mərkəzi Bankının yuxarıda qeyd edilən təlimatı əsasında müəyyən edilir.

Ödəniş tapşırığı tərtib edərkən pul vəsaitini ödəyən tərəf emitent, alan isə benefisiar hesab olunur. Hazırlanmış sənəd nağdsız hesablaşmaları aparmaq üçün banka icra üçün kağız daşıyıcıda bankın ofisində, yaxud elektron daşıyıcıda müvafiq onlayn kargüzarlıq sistemləri vasitəsi ilə təqdim edilir

Büdcə təşkilatları ödəniş sənədlərini müvafiq xəzinədarlıq orqanının icazəsi ilə tərtib edir və ödəniş tapşırığını xəzinədarlıq orqanları vasitəsi ilə təqdim edir. Büdcə təşkilatları və müvafiq xəzinədarlıq orqanları arasında onlayn sənəd mübadiləsi “Xəzinədarlığın İnformasiya İdarəetmə Portalı” vasitəsi ilə həyata keçirilir. Portalda hər bir büdcə təşkilatı üçün elektron kabinet yaradılıb. Elektron kabinetə giriş şəxsi rəqəmsal sertifikat əsasında həyata keçirilir.

Pul vəsaitləri ilə nağdsız hesablaşma əməliyyatı zamanı kağız daşıyıcıda təqdim edilmiş ödəniş sənədini bank əməkdaşı yoxlayacaq, əgər hər şey qaydasında olsa “İcraya qəbul edilmişdir” yazılı ştampı vurub, bir nüsxəsini qaytaracaqdır.

Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri: qiymətli kağızlar

2024-cü il üçün əməkhaqqı cədvəli – əməkhaqqıdan tutulmalar necə hesablanacaq?

posted in: Xəbər | 0

Muzdlu işçiyə 2024-cü ildə əməkhaqqının hesablanması necə aparılacaq?

Əgər işçinin əmək müqaviləsində onun əməkhaqqısı 1000 manat göstərilibsə, işçi hansı məbləği alacaq?

Qəribə də olsa, ilk baxışda sadə görünən bu sualları təkcə işçilərin deyil, işəgötürənlərin də dilindən eşitmək mümkündür. Bu mövzunun aktuallığı təkcə əmək müqaviləsinin tərəflərinin “savadsızlığı” ilə bağlı deyil, daha çox əməkhaqqının hesablanması, vergi dərəcələri, sosial sığorta tutulmaları ilə bağlı qanunvericilikdə daim edilən dəyişikliklərlə əlaqədardır.

Bəs 2024-cü ildə əməkhaqqının hesablanması qaydası dəyişibmi?
Əməkhaqqı cədvəlləri formasını yeniləməyə ehtiyac varmı?
Əməkhaqqından tutulmalar nə qədər olacaq və hara köçürüləcək?

Əslində muzdlu işlə bağlı işçiyə ödənilən haqq, ondan tutulmalar elə də tez-tez dəyişmir. Dəyişikliklər əsasən əməkhaqqıdan tutulmalara tətbiq edilən faiz dərəcələri ilə bağlı olur. Məsələn, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə edilən dəyişikliklərə 2019-cu il yanvarın 1-dən müəyyən vergi ödəyicilərinə 7 il müddətinə vergidən azadolama və güzəştlər nəzərdə tutulmuşdu. Həmin güzəştlər 2024-cü ildə əməkhaqqı hesablanması zamanı nəzərə alınır.

Güzəşt tətbiq edilən vergi ödəyicilərinin müəyyən olunması meyarları AR Nazirlər Kabinetin uyğun qaydası ilə aparılır (“Neft-qaz sahəsində fəaliyyətin və qeyri-dövlət sektorunun Meyarlarının təsdiq edilməsi haqqında AR NK-nın Qərarı”).

Əslində bu mühasiblər üçün yeni deyil, 2024-cü ildə əməkhaqqının hesablanması alqoritmi əvvəlki illərdə olduğu kimidir, eyni formalı əməkhaqqı cədvəllərindən istifadə edilir.

Qeyd edilən dəyişikliyə görə vergi ödəyiciləri iki kateqoriyaya bölünüb:

  1. Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyiciləri;
  2. Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan və dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyiciləri;

Eyni bölgü meyarları, azadolma və güzəştlər MDSS haqlarının hesablanması zamanı da nəzərə alınır.

“2024-cü ildə əməkhaqqından hansı tutulmalar olacaq?” sualına cavabı eyni adlı məqalədən tapmaq olar.

Məlumdur ki, tutulmalar təyinatı üzrə dövlət xəzinəsinin uyğun hesabına köçürülür. Qeyd edək ki, icbari ödənişlərlə bağlı xəzinə hesablarının rekvizitləri 2024-cü ildə yenilənib. Yeni rekvizitlər burada verilib.

Aşağıdakı keçidlərdən Exceldə hazırlanmış əməkhaqqı cədvəllərini yükləmək olar:

“2024-cü il üçün neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoru üçün əməkhaqqı cədvəli”

 “2024-cü il üçün neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan və dövlət sektoru üçün əməkhaqqı cədvəli”

 

Əməkhaqqı cədvəlləri

174 saylı “İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları” hesabı üzrə uçot

posted in: Xəbər | 0

İcarə münasibətləri

Debitor borcları dedikdə vergi ödəyicilərinin təqdim etdikləri mallara (iş, xidmət) görə digər şəxslərin ödəməli olduqları borc məbləğləri nəzərdə tutulur. Sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirən şəxslər mal, iş və xidmətlərin təqdim edilməsi zamanı, bəzən ödənişi həmin an ala bilmirlər. Qarşılıqlı razılaşma əsasında ödəniş növbəti dövrlərdə həyata keçirilə bilər. Müddət 12 aya qədər, yaxud 12 aydan çox ola bilər. Sonuncu halda borclar uzunmüddətli debitor borclar kateqoriyasına aid edilir. Uzunmüddətli debitor borcları Hesablar Planının 17-ci maddəsinə  uyğun olaraq uçota alınır.

Yuxarıda qeyd edilənlər icra münasibətlərinə də aiddir. İcarə münasibətləri bəzi mühasiblərə, sahibkarlara bəsit görünsə də, əslində belə deyil. Bunun kimi münasibətlər:

İcarə haqqında ümumi müddəalar AR Mülki Məcəlləsi, icarə münasibətlərinin daha ətraflı tənzimləməsi isə digər iki qanunla həyata keçirilir.

İcarənin predmetinə binaları, daşınar əşyaları, torpaq sahələrini, hüquqları, müəssisələri misal göstərə bilərik.

Qanunvericiliyə uyğun təyin edilmiş əmlakın dairəsi, növləri icarə münasibətlərinin obyekti ola bilməz.

Beynəlxalq uçotda icarə münasibətlərinə yanaşma

Beynəlxalq arenada lizinq əməliyyatı anlayışı geniş yayılmışdı. Lizinq əməliyyatlarının icarə münasibətləri ilə çoxlu oxşarlıq təşkil etdiyini, icarənin xüsusi forması olduğunu deyə bilərik. Oxşarlıqla yanaşı lizinqi ənənəvi icarədən fərqləndirən cəhət üçtərəfli olması, əmlakın (lizinq obyektinin) lizinq məqsədindən ötrü alınması kimi halıdır. Təcrübədə adətən maliyyə lizinqi yaxud sadəcə lizinq adlandırdığımız bu anlayış əslində maliyyə icarəsidir. İcarənin vərdiş etdiyimiz klassik formasına isə əməliyyat icarəsi deyilir.

İcarələrin tanınması, ölçülməsi, təqdimatı, məlumatın açıqlanması prinsiplərini 16 №-li “İcarələr” MHBS (IFRS 16) müəyyən edir. Müəssisə maliyyə öhdəliyini 9 nömrəli “Maliyyə Alətləri” MHBS-a (IFRS 9) uyğun olaraq tanımalıdır.

174 saylı “İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları” adlı aktiv hesab AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” əsasında açılır və uzunmüddətli debitor borcların uçotunun aparılması üçün nəzərdə tutulub. Qaydaların 18.6 maddəsinə görə bu hesaba üzrə aşağıdakı subhesabları açmaq olar:

174 saylı “İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları” adlı aktiv hesab AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” əsasında açılır və uzunmüddətli debitor borcların uçotunun aparılması üçün nəzərdə tutulub. Qaydaların 18.6 maddəsinə görə bu hesab üzrə subhesabları açmaq olar.

İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları üzrə uçot

174 №-li “İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsilə əlaqədar onun aktivlərindən istifadə etmə hüququnu təmin edən müqavilələrə əsasən icarəçi tərəfindən ödənilməli, habelə maliyyə icarəsində olan aktivlərə qoyulmuş xalis investisiya dəyərinə bərabər məbləğdə uzunmüddətli debitor borcların hərəkəti barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Hesabat dövrü ərzində mühasibat uçotu subyekti tərəfindən malların (işlərin, xidmətlərin) satışı, mühasibat uçotu subyektinin aktivlərinin istifadə etmə hüququnu təmin edən müqavilələrə əsasən icarəçi tərəfindən ödənilməli icarə haqlarına görə əldə edilən gəlirin tanınma meyarlarına uyğun olaraq hesablanmış uzunmüddətli debitor borcları sözügedən qaydaların 18.10-cu maddəsi ilə nizamlanır.

Uzunmüddətli debitor borcların hesabat dövrü ərzində ödənilməsi gözlənilən hissəsi qısamüddətli debitor borclarına aid edildikdə həmin qaydaların 18.14-cü maddəsi ilə nizamlanır. Hesab üzrə müxabirləşmə nümunələrinə baxaq.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar maliyyə icarəsinə verildikdə

Nümunə 1. “A” MMC 250000 manatlıq nəqliyyat vasitəsinin maliyyə icarəsilə əlaqədar olaraq “E” MMC ilə müqavilə imzalamışdır. Müqavilənin müddəti 2 ildir. Razılığa əsasən “E” MMC nəqliyyat vasitəsinin borcunu illərə mütənasib şəkildə bölməklə ödəməlidir. 2-ci ilin sonunda əsas vəsaitə görə olan 162500 manat əsas məbləğ, 87500 manat faiz məbləği tam ödənilməlidir.

Sıra №-si Əməliyyatın adı Debet Kredit Məbləğ (AZN)
1 Maliyyə icarəsi ilə Əsas vəsait satıldıqda 174 – İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları 111 – Torpaq, tikili və avadanlıqlar-Dəyər 162500.00
2 5 illik faiz gəlirləri qeydə alındıqda 176 – Faizlər üzrə uzunmüddətli debitor borcları 442 – Gələcək hesabat dövrlərin gəlirləri 87500.00
3 İlk ilin icarə haqqı uzunmüddətli debitor borclardan qısamüddətli debitor borclara aid edildikdə 214 – İcarə üzrə qısamüddətli debitor borcları 174 – İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları 81250.00
4 İlk ilin hesablanmış faizi uzunmüddətli debitor borclardan qısamüddətli debitor borclara aid edildikdə 216 – Faizlər üzrə qısamüddətli debitor borcları 176 – Faizlər üzrə uzunmüddətli debitor borcları 43750.00
5 İlk ilin faiz gəlirləri uzunmüddətli gəlirlərdən qısamüddətli gəlirlərə aid edildikdə 442 – Gələcək hesabat dövrlərin gəlirləri 542 – Gələcək hesabat dövrlərin gəlirləri 43750.00
6 Maliyyə icarəsi üzrə ilk ilin əsas məbləği ödənildikdə 223 – Bank hesablaşma hesabları 214 – İcarə üzrə qısamüddətli debitor borcları 81250.00
7 Maliyyə icarəsi üzrə ilk ilin faiz məbləği ödənildikdə 223 – Bank hesablaşma hesabları 216 – Faizlər üzrə qısamüddətli debitor borcları 43750.00
8 Maliyyə icarəsi üzrə ilk ilin gəliri tanındıqda 542 – Gələcək hesabat dövrlərin gəlirləri 631 – Maliyyə iсarəsi (lizinq) üzrə gəlir 43750.00
9 Gəlir kimi tanınan faizlər Ümumi mənfəətə bağlandıqda 631 – Maliyyə iсarəsi (lizinq) üzrə gəlir 801 – Ümumi mənfəət (zərər) 43750.00

İkinci il üçün proses aşağıdakı şəkildə tənzimlənir:

Sıra №-si Əməliyyatın adı Debet Kredit Məbləğ (AZN)
1 İkinci ilin icarə haqqı uzunmüddətli debitor borclardan qısamüddətli debitor borclara aid edildikdə 214 – İcarə üzrə qısamüddətli debitor borcları 174 – İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları 81250.00
2 İkinci ilin hesablanmış faizi uzunmüddətli debitor borclardan qısamüddətli debitor borclara aid edildikdə 216 – Faizlər üzrə qısamüddətli debitor borcları 176 – Faizlər üzrə uzunmüddətli debitor borcları 43750.00
3 İlk ilin faiz gəlirləri uzunmüddətli gəlirlərdən qısamüddətli gəlirlərə aid edildikdə 442 – Gələcək hesabat dövrlərin gəlirləri 542 – Gələcək hesabat dövrlərin gəlirləri 43750.00
4 Maliyyə icarəsi üzrə ilk ilin əsas məbləği ödənildikdə 223 – Bank hesablaşma hesabları 214 – İcarə üzrə qısamüddətli debitor borcları 81250.00
5 Maliyyə icarəsi üzrə ilk ilin faiz məbləği ödənildikdə 223 – Bank hesablaşma hesabları 216 – Faizlər üzrə qısamüddətli debitor borcları 43750.00
6 Maliyyə icarəsi üzrə ilk ilin gəliri tanındıqda 542 – Gələcək hesabat dövrlərin gəlirləri 631 – Maliyyə iсarəsi (lizinq) üzrə gəlir 43750.00
7 Gəlir kimi tanınan faizlər Ümumi mənfəətə bağlandıqda 631 – Maliyyə iсarəsi (lizinq) üzrə gəlir 801 – Ümumi mənfəət (zərər) 43750.00

Obyektin icarəyə verilməsindən gəlir əldə edildikdə

Nümunə 1. Müəssisə obyektlərin icarəsi fəaliyyəti ilə məşğul olur. Həmin obyektlərdən ikisini digər hüquqi şəxsə icarəyə vermişdir. İki obyekt üçün aylıq icarə haqqı ƏDV daxil olmaqla 2950 AZN təyin edilmişdir. Ay sonunda qarşı tərəf bütün borcunu ödəmişdir.

Sıra №-si Əməliyyatın adı Debet Kredit Məbləğ (AZN)
1 Obyektlərin icarəyə verilməsi nəticəsində debitor borcları formalaşdıqda 174 – İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları 601 – Satış 2500,00
2 ƏDV nəzərə alındıqda 174 – İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları 545 – Digər qısamüddətli öhdəliklər 450,00
3 Xidmətə görə olan əsas məbləğ bank hesabına daxil olduqda 223 – Bank hesablaşma hesabları 174 – İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları 2500,00
4 Xidmətə görə olan ƏDV məbləği ƏDV Depozit hesabına daxil olduqda 226 – ƏDV-nin Depozit hesabı 174 – İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları 450,00
5 Daxil olan ödənişə əsasən büdcə qarşısında vergi öhdəliyi yarandıqda (ƏDV) 545 – Digər qısamüddətli öhdəliklər 521 – Vergi öhdəlikləri 450,00

Ödənişsiz məzuniyyət hüququ və ondan istifadə

1 357 358 359 360 361 362 363 2. 683