Blog Full

Pul vəsaitlərinin tanınması

İstənilən müəssisədə  pul vəsaitləri, onların ekvivalentləri önəmli aktiv hesab edilir. Onları önəmli edən səbəb həmin aktivlərin yüksək likvidliyə malik olmasıdır. Həm də kommersiya müəssisələrinin yaradılması məqsədi  gəlir, yəni pul vəsaiti əldə etməkdir. Qeyri-kommersiya təşkilatlarının da mövcudluğu, son məqsədlərinə çatması birbaş puldan asılıdır.

Hüquqi və fiziki şəxslər pul vəsaitləri ilə hesablaşmaların nağd (kassa vasitəsi ilə) və nağdsız (bank hesabları) formasından istifadə edir. Mühasibat uçotu subyektlərində pul vəsaitləri və onların ekvivalentlərinin (Cash and cash equivalents) MHBS-a uyğun olaraq tanınması “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat” adlı 7 saylı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartına (IAS 7) əsasında aparılır.

Nağd pul vəsaitləri, pul vəsaitlərinin ekvivalentləri haqqında bu bölmədə ətraflı məlumat vermişik. Pul vəsaitlərinin kassaya mədaxili və məxarici üzrə sənədlərin, habelə kassa kitabının tərtibi qaydaları da həmin bölməyə daxil olan yazılarda şərh olunub. Onu da qeyd edək ki, həmin yazılardakı qeyd edilən tələblər kredit təşkilatlarına, o cümlədən banklara aid deyildir. Bu qurumlarda kassa əməliyyatlarının aparılması Mərkəzi Bankın İdarə Heyətinin qərarı ilə təsdiq edilmiş müvafiq təlimat  əsasında həyata keçirilir.

Bank hesabları

Pul vəsaitləri ilə nağdsiz hesablaşmalar bir qayda olaraq bank hesabları vasitəsi ilə aparılır. Nağdsız əməliyyatların tənzimlənməsi “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə tənzimlənir. Praktikada aşağıdakı bank hesablarına rast gələ bilərik:

• cari hesab;
• ssuda (kredit) hesabı;
• depozit (əmanət) hesabı;
• müxbir hesab;
• cari subhesab.

Bunlardan daha çox rast gəldiyimiz cari və müxbir hesablardır.

Cari hesablar əslində hesablaşma hesabı kimi tanıdığımız hesablardır. Müxbir hesablar isə bizə xidmət edən banka məxsus hesabdır. O, həmin bankın başqa bankdakı hesabıdır.

Bank hesabları üzrə əməliyyatlar

Müasir dövrdə bank əməliyyatları hüquqi və fiziki şəxslərin gündəlik fəaliyyətinin ayrılmaz bir parçası olmuşdur. Mühasiblər tez-tez bank hesablaşma hesabı ilə əməliyyatlar həyata keçirirlər, məsələn:

• bank hesablarına mədaxil və məxaric, müxtəlif yerli ödənişlər;
• xarici tərəfdaşlara ödənişlər, eləcə də bunlarla əlaqədar olan konvertasiya (nağdsız valyuta mübadiləsi);
• məzənnə fərqi əməliyyatları;
• əmək haqqı köçürmələri və sair əməliyyatlar.

Hüquqi və fiziki şəxslər müəyyən əməliyyatların aparılması üçün kredit təşkilatlarında bank hesablaşma hesabları açırlar. Bu hesablar üzrə əməliyyatların aparılması, müvafiq sənədlərin tərtibi adətən mühasibin vəzifə məsuliyyətinə daxildir. Bir sıra bank əməliyyatları vergi ödəyicisinin rəhbəri tərəfindən və ya yaxud səlahiyyətli şəxs tərəfindən, xidmət göstərən kredit təşkilatının saytında, şəxsi hesab vasitəsilə həyata keçirilə bilər. Bu cür əməliyyatlara aşağıdakılar nümunə göstərilə bilər:

• ödəniş sənədlərinin hazırlanması;
• onlayn ödənişlərin aparılması;
• bank hesabından çıxarışların və elektron ödənişlərin surətlərinin qəbulu.

Bank hesablaşma hesabı üzrə aparılan istənilən əməliyyatın sənədli əsası olmalıdır. Bunu üçün kredit təşkilatı vasitəsilə vəsaitin bank hesablarından köçürülməsin təsdiq edən, habelə onun məqsədli təyinatını göstərən sənədlərin olması vacibdir. Birincilər birbaşa bank tərəfindən verilir, ikincilər vergi ödəyicisinin fəaliyyəti zamanı meydana çıxır.

Nağdsız pul vəsaitləri ilə əməliyyatların

Ümumiyyətlə, bank hesablaşma hesabları üzrə bütün əməliyyatlar iki kateqoriyaya bölünür:

• hesabdan silinmə;
• hesaba daxilolma.

Belə bölünmə hesab üzrə pul vəsaitlərinin hərəkət istiqaməti ilə müəyyən edilir.

Bank əməliyyatlarının uçotu Hesablar Planının 223 nömrəli “Bank hesablaşma hesabları” adlı hesabda qeydə alınır. Həmin hesaba müxtəlif subhesablar açmaqla müxtəlif valyuta əməliyyatları da uçota alına bilər.  Valyuta vəsaitləri uçotda əldə edildiyi günə Mərkəzi Bankın kursu ilə göstərilməlidir.

Hüquqi şəxslər bank hesablaşma hesabından pul vəsaitini pul çeki vasitəsi ilə çıxara bilər. Fərdi sahibkarlar isə adi qaydada, bankın kassa məxaric orderi vasitəsi ilə öz bank hesablarından pul vəsaitlərini götürə bilər. Bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, “Nağd pul vəsaitlərinin qəbulu, ödənilməsi və kassa sənədlərinin tərtibi” qeyd etdiyimiz kimi, mütləq həmin vəsaitlər öncə kassaya mədaxil edib, sonra istifadə etmək lazımdır.

Bank hesablaşma hesabı üzrə əməliyyatların uçotu

Bank hesabından təsərrüfat fəaliyyəti üçün məxaric edilmiş pul vəsaiti öncə kassaya mədaxil edilməli olduğuna görə aşağıdakı müxabirləşmə verilməlidir :

DT  221                         KT  223            (məxaric edilmiş məbləğ)

Mövcud vergi qanunvericiliyi tələb edir ki, hüquqi, fiziki şəxslər tərəfindən bank hesablarından pul vəsaiti nağdlaşdırıldıqda banklar tərəfindən ödəmə mənbəyində 1% sadələşdirilmiş vergi tutulsun. Həmin vergi məbləği istər vergi uçotu istər mühasibat uçotu məqsədləri üçün gəlirdən çıxılır. Bundan savayı adətən banklar məxaric əməliyyatları zamanı komissiya tuturlar (əsasən 0.5%).

Əgər bank hesablaşma hesabından, məsələn 1000 manat pul vəsaitinin məxaric edildiyin  şərti olaraq qəbul etdək, bu zaman tam müxabirləşmə belə verilə bilər :

DT  221                         KT  223            1000 (məxaric məbləği)

DT  731                         KT  223            10 (sadələşdirilmiş vergi)

DT  731                         KT  223            5 (bank komissiyası)

Tez-tez etdiyimiz əməliyyatlardan digəri bank hesabının qalığının artırılmasıdır. Adətən banklar belə əməliyyatı hesabın möhkəmləndirilməsi təyinatı kimi həyata keçirirlər. Bu zaman aşağıdakı müxabirləşmə verilə bilər :

Debet  223                    Kredit  221            (məbləğ)

Xarici valyuta hesabı üzrə əməliyyat

Bank hesabları ilə etdiyimiz əməliyyatlardan başqa biri xaricə köçürmə, habelə konvertasiya əməliyyatıdır.

Konvertasiya vergi ödəyicisi kimi bank hesabı olan şəxslərin nağdsız formada valyuta mübadiləsi etməsidir. Hesab edək siz xaricə 6000 dollar ödəniş etməlisiniz. Sizdə bu valyutada vəsait olmadığından manat hesabınızda konvertasiya edərək dollar alır, sonra köçürmənizi edirsiniz.

Məsələn, gəlin şərti olaraq hesab edək ki, mal aldığınız xarici təşkilata 10000 dollar pul köçürməlisiniz, sizin isə dollar hesabınızda vəsait yoxdur. Bu zaman pul vəsaitləri ilə əməliyyatların müxabirləşmələrinə baxaq :

Gördüyünüz kimi xaricə köçürmə zamanı köçürməyə, konvertasiyaya görə bankın sizdən tutacağı komissiya məbləğini nəzərə almaq lazımdır. Komissiya məbləğini hər bir bank ayrıca müəyyən edir.

Ümumiyyətlə xaricə köçürmə əməliyyatları zamanı banka ödəniş tapşırığı, müqavilə və (yaxud) invoys, əgər köçürmə mallara görədirsə həmçinin YGB (yük gömrük bəyannaməsi) təqdim edilməlidir. Əgər bank hesabları vasitəsi ilə köçürülən avans xarakteri daşıyırsa o zaman sadəcə ödəniş tapşırığı, müqavilə, invoys, həmçinin dövlət gömrük orqanından alınmış avans kodu təqdim edilməlidir.

Pul vəsaitlərinin köçürməsi avans xarakteri daşıyırsa qanunla müəyyən edilmiş iki illik müddət nəzərə alınmalıdır.

Vergi Məcəlləsinə görə, bəzi fəaliyyət növləri ilə fərdi qaydada, muzdlu işçi cəlb etmədən məşğul olan fiziki şəxslər həmin fəaliyyəti həyata keçirməyə başlayanadək İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən “Sadələşdirilmis vergi üzrə sabit məbləğin, məcburi dövlət sosial sıgorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz” almalıdırlar. Könüllü olaraq əldə edilən bu qəbzlər növbəti ay, rüb, yarımil və ya il üçün əldə edilir.

Belə kateqoriyaya aid sahələrdən biri də kənd təsərrüfatına yararlı torpaqları istifadə edən fiziki şəxslərin fəaliyyətidir. Bu şəxslər “Sadələşdirilmiş vergi üzrə sabit məbləğin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz” əldə etməklə öhdəliklərini yerinə yetirirlər. Bir sıra hallarda onların bütün ailə üzvləri üzrə məcburi dövlət sosial sığorta haqları ödənilmədən “Sadələşdirilmiş vergi üzrə sabit məbləğin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz”in əldə olunması üçün xidmət mərkəzlərinə müraciət etməsi hallarına rast gəlinir. Bu isə vergi qanunvericiliyinə ziddir.

“Sosial sığorta haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən, digər sahələrdə işləyib məcburi dövlət sosial sığorta haqqı ödəyənlər istisna olmaqla, mülkiyyətində olan kənd təsərrüfatına yararlı torpaqları istifadə edən fiziki şəxslərin və ailə kəndli təsərrüfatlarının əmək qabiliyyətli ailə üzvlərinin hər biri üçün məcburi dövlət sosial sığorta haqqı ödənilməlidir. Burada məbləğ torpağın sahəsindən asılı olaraq minimum aylıq əməkhaqqının (345 manat) qanunvericilikdə göstərilən dərəcələri üzrə hesablanır.

Fərz edək ki, Şamaxı rayonunda vətəndaşın mülkiyyətində 2,5 hektar kənd təsərrüfatına yararlı torpaq mövcuddur. Torpaq mülkiyyətçisinin əmək qabiliyyətli ailə üzvlərinin sayı isə özündən savayı 2 nəfərdir. Bu halda, “Sosial sığorta haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən, torpağın sahəsi 2,5 hektar olduğu üçün bu torpaq sahəsi 1-ci kateqoriyaya şamil olunacaq (5 hektaradək). Bu halda torpaq mülkiyyətçisi özü və əmək qabiliyyətli ailə üzvləri üçün minimum əməkhaqqının 2 faizi miqdarında ödəniş etməsi tələb olunacaq. Yəni hər bir şəxs üçün 6,9 manat (345*2%=6,9) ödənilməsi tələb olunur. Yekunda isə 20,7 manat ödənilməsi zəruridir (6,9*3 (3 – ödəniş tələb olunan şəxslərin ümumi sayı)).

Torpaq sahəsinin ölçüsünə görə tətbiq olunan müvafiq dərəcələr aşağıdakı kimidir:

• kənd təsərrüfatına yararlı torpaq sahəsi 5 hektaradək olduqda – əmək qabiliyyətli ailə üzvlərinin hər biri üçün minimum əməkhaqqının 2%-i miqdarında;
• kənd təsərrüfatına yararlı torpaq sahəsi 5 hektardan 10 hektaradək olduqda – əmək qabiliyyətli ailə üzvlərinin hər biri üçün minimum əməkhaqqının 6%-i miqdarında;
• kənd təsərrüfatına yararlı torpaq sahəsi 10 hektardan yuxarı olduqda – əmək qabiliyyətli ailə üzvlərinin hər biri üçün minimum əməkhaqqının 10%-i miqdarında.

Ödəniş edildikdən sonra yararlı torpaqları istifadə edən fiziki şəxslər və ailə kəndli təsərrüfatlarının başçıları tərəfindən “Sadələşdirilmiş vergi üzrə sabit məbləğin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz” əldə olunmalıdır.

Əmək qabiliyyətli şəxslər dedikdə, orqanizmin funksiyalarının 61-100 %-inin pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər və 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər istisna olmaqla, 15 yaşından pensiya yaşına qədər olan şəxslər nəzərdə tutulur və onlar üçün ödənişin edilməsi zəruridir.

Qanunvericilikdə bu öhdəlikdən azad edilmiş müəyyən kateqoriyaya aid şəxslərlə bağlı müddəalar var. Həmin şəxslər yalnız digər sahələrdə işləyib məcburi dövlət sosial sığorta haqqı ödəyənlər, orqanizmin funksiyalarının 61-100%-inin pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər və 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər istisna olmaqla, 15 yaşından “Əmək pensiyaları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 7-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş yaş həddinədək olan şəxslərdir. Sadalanan şəxslər bu ödənişdən azaddırlar. Digər hallarda isə kənd təsərrüfatına yararlı torpaqların istifadəçisi olan fiziki şəxslərin digər bütün ailə üzvləri üçün məcburi dövlət sosial sığorta haqqının ödənilməsi zəruridir. Bu ödənişlər ödəniş edilmiş şəxs üçün pensiya kapitalının formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Mənbə: vergiler.az

Kameral vergi yoxlaması – vergi ödəyicisi tərəfindən vergilər və ödənişlər haqqında qanunvericiliyə riayət olunmasının vergi orqanına sərbəst şəkildə təqdim edilmiş bəyannamə və sənədlər, habelə vergi orqanında olan sənədlər əsasında yoxlanılmasıdır.

Kameral yoxlama haqqında burda geniş məlumat verilib. Bu məqalədə gəlin sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinə vergi orqanları tərəfindən təqdim edilən kameral məktublarda qeyd edilən bir sıra uyğunsuzluqlar nəzər salaq.

Uyğunsuzluq 1

1.”Sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi” təqdim edilməsinə baxmayaraq, həmin bəyannamənin 1 nömrəli Əlavəsi (hüquqi şəxslər üçün) (“Vergi uçotunun məqsədləri üçün aktivlər, öhdəliklər və kapitallar barədə məlumat”) tərəfinizdən təqdim edilməmişdir.

2.Qarşılıqlı əlaqələrin təhlili nəticəsində hesabat dövrü ərzində (ƏDV DH vasitəsi ilə ödədiyiniz xərclərin məbləğinin 0.00 manat, muzdlu işlə əlaqədar ödədiyiniz xərclərinizin məbləğinin 0 manat, sosial sığorta haqqı üzrə xərclərinizin məbləğinin 0.00 manat və daşınmaz əmlakın icarəsinə görə ödədiyiniz məbləğin 600.00 manat) cəmi xərclərinizin 600.00 manat məbləğində müəyyən edilməsinə baxmayaraq təqdim etdiyiniz bəyannaməyə əsasən vergi tutulan dövriyyənizinlə ( 0.00 manat) çəkdiyiniz xərclər arasında 600.00 manat uyğunsuzluq yaranmışdır.

Bu kameral vergi məktubu ilə vergi orqanı sizə bildirmək istəyir ki, heç bir gəlir əldə etmədiyiniz halda daşınmaz əmlakın icarəsinə görə verdiyiniz 600 manat məbləğin mənbəyini göstərin. Əgər bəyannamə düz təqdim edilibsə, bu məktuba həmin məbləğin mənbəyi qeyd edilməklə izaha məktub təqdim edilməlidir. Həmçinin, qeyd edilib ki, kameral yoxlamaya görə bəyannamənin Əlavə 1 hissəsi doldurulmamışdır.

Uyğunsuzluq 2

1. Tərəfinizdən 2019-cu il üçün təqdim edilmiş MÖMV bəyannaməsinə 2 nömrəli Əlavədə hesabat dövrünün 7-ci ayında əmək müqaviləsi üzrə işçilərin sayının 1 olmasına baxmayaraq, 3-cü Rüb 2019 üzr Sadələşmiş vergi bəyannaməsinin “Muzdlu işlə əlaqədar vergi” bölməsində əmək müqaviləsi üzrə hesabat dövrünün 1-ci ayında işçilərin sayı 0 göstərildiyi üçün kənarlaşma yaranmışdır.

2. Tərəfinizdən 2019-cu il üçün təqdim edilmiş MÖMV bəyannaməsinə 2 nömrəli Əlavədə hesabat dövrünün 7-ci ayında faktiki işçilərin sayının 1 olmasına baxmayaraq, 3-cü rüb 2019 üzr sadələşmiş vergi bəyannaməsinin “Muzdlu işlə əlaqədar vergi” bölməsində faktiki hesabat dövrünün 1-ci ayında işçilərin sayı 0 göstərildiyi üçün kənarlaşma yaranmışdır.

3. Tərəfinizdən 2019-cu il üçün təqdim edilmiş MÖMV bəyannaməsinə 2 N-li Əlavədə hesabat dövrünün 7-ci ayında muzdlu işlə əlaqədar gəlirin məbləği 250.00 manat olmasına baxmayaraq, 3-cü Rüb 2019 üzr Sadələşmiş vergi bəyannaməsinin “Muzdlu işlə əlaqədar vergi” bölməsində muzdlu işlə əlaqədar hesabat dövrünün 1-ci ayında gəlirin məbləği 0.00 manat göstərildiyi üçün kənarlaşma yaranmışdır.

Yuxarıdakı kameral vergi məktubunda qeyd edilən uyğunsuzluqda gördüyünüz kimi Vahid Hesabat tətbiq olunana qədər sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri həm müvafiq bəyannamənin içində muzdlu işçilərlə bağlı məlumatları daxil edirdilər, həm də illik MÖMV hesabatını təqdim edirdilər. Onların birində məlumat digərindən fərqlənəndə AVİS sistemi kameral yoxlama zamanı bu cür uyğunsuzluqları qeyd edir. Adətən uyğunsuzluq 1 işçi və ya 1 səhv ilə bağlı olsa da gördüyünü kimi avtomatik 3 səbəb yaranmasına səbəb olur.

Uyğunsuzluq 3

Hesabat dövrü ərzində fəaliyyətinizin dayandırılmasına baxmayaraq, bəyannamənin 1 nömrəli Əlavəsi tərəfinizdən təqdim edilməmişdir.

Bəyannamənin 1 nömrəli Əlavəsini təqdim etmədikdə uyğunsuzluq barədə kameral vergi məktubu gələ bilir. Lakin 1 nömrəli Əlavəni ya 4-cü rübün bəyannaməsini təqdim edən şəxslər, ya da fəaliyyətini dayandırmış şəxslər təqdim etməlidirlər. Çünki fəaliyyətini dayandırmış şəxslər vergi ilində hesabat ilini başa vurmuş şəxslər hesab edilirlər.

Uyğunsuzluq 4

1. Təqdim etdiyiniz “Sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi”nin Əlavəsinin 1-ci (Cəmi aktivlər) sətrindəki “Hesabat dövrünün sonuna” olan 0 manat məbləğ, əvvəlki müvafiq dövr üzrə təqdim olunmuş “Sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi”nin 1 nömrəli Əlavəsinin (hüquqi şəxslər üçün) eyni sətrinin və ya Mənfəət vergisinin bəyannaməsinin 1 nömrəli Əlavəsinin (hüquqi şəxslər üçün) eyni sətrinin “Hesabat dövrü sonuna” olan 650.00 manat məbləğli, bu il üçün bəyannamə təqdim edilmiş “Dövr ərzində daxil olmuş” 0 manat məbləğin toplanması (+) və həmin məbləğdən, bu il ərzində “Hesabat dövründə təqdim edilmiş” sütunundakı 0 manat məbləğ, “silinmiş” sütunundakı 0 manat və “Ləğv edilmiş” sütununda olan 0 manat məbləğlərin cəmi çıxıldıqdan sonra yaranan 650.00 manat məbləğ ilə fərqli olduğuna görə uyğunsuzluq yaranmışdır.

2. Təqdim etdiyiniz “Sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi”nin Əlavəsinin 2-ci (Cəmi kapital və ehtiyatlar) sətrindəki “Hesabat dövrünün sonuna” olan 0 manat məbləğ, Əvvəlki müvafiq dövr üzrə təqdim olunmuş “Sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi”nin 1 nömrəli Əlavəsinin (hüquqi şəxslər üçün) eyni sətrinin və ya Mənfəət vergisinin bəyannaməsinin 1 nömrəli Əlavəsinin (hüquqi şəxslər üçün) eyni sətrinin “Hesabat dövrü sonuna” olan 650.00 manat məbləğlə, bu il üçün bəyannamə təqdim edilmiş “Dövr ərzində daxil olmuş” 0 manat məbləğin toplanması (+) və həmin məbləğdən, bu il ərzində “Hesabat dövründə təqdim edilmiş” sütunundakı 0 manat məbləğ, “silinmiş” sütunundakı 0 manat və “Ləğv edilmiş” sütununda olan 0 manat məbləğlərin cəmi çıxıldıqdan sonra yaranan 650.00 manat məbləğ ilə fərqli olduğuna görə uyğunsuzluq yaranmışdır.

Kameral yoxlama zamanı müəyyən edilən yuxarıdakı uyğunsuzluq vergi ödəyicisinin bəyannamənin 1 nömrəli Əlavəsini düzgün doldurmadığından dolayı AVİS sistemi tərəfindən ortaya çıxarılmışdır. Bu kameral vergi məktubunda məktubunda bildirilir ki, sonuncu göndərilmiş sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsinin 1 nömrəli Əlavəsində müvafiq sətrlərin həm hesabat dövrünün sonuna qalıqlar 0 göstərilib həm də, ilin əvvəlindən mövcud olan qalıqlarda heç bir dəyişiklik olmayıb. Bu isə mümkün deyildir. Çünki əvvələ qalıq 650 manat olmuşdusa və heç bir daxilolma, təqdim edilmə, silinmə, ləğv edilmə olmayıbsa sona da qalıq 650 olmalıdır. Nəzərə alsaq ki, sona qalığı vergi ödəyicisi özü deyil BTP proqramı hesablayır, buradan o nəticə çıxır ki, bu bəyannamədə 1 nömrəli Əlavə ümumiyyətlə təqdim edilməyib. Burada rəqəmlər fərqli ola bilərdi. Mahiyyət isə eyni olaraq qalır. Düstur isə belədir: