Blog Full

Ehtiyatların qiymətləndirilməsinin əsas metodları 

Mühasibat uçotu subyektlərində qiymətləndirilmə metodunu onlar müstəqil seçir. Bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, seçilmiş metod satılan ehtiyatların dəyərinə və onların dövrün sonuna qalığına təsir edir.

Ehtiyatların ilkin dəyəri üzrə qiymətləndirilmə zamanı tətbiq edilən əsas metodları aşağıdakılardır:

1. Spesifik identifikasiya metodu – adətən qarşılıqlı əvəzlənməsi mümkün olmayan (məsələn, sifarişlə istehsal olunan məhsullar), habelə istifadəsi xüsusi layihələrdə nəzərdə tutulan mal və xidmətlər üçün tətbiq olunur.
2. Çəkili orta dəyər metodu – ehtiyatların ilkin dəyərinin qiymətləndirilməsi alışların orta çəki qiymətinin tapılması yolu ilə hesablanır. Orta qiymət alışların cəmi məbləğini alınan malların sayına bölməklə tapılır. Orta qiymət üzrə qiymətləndirmə vaxtaşırı yaxud hər bir alışdan dərhal sonra fasiləsiz olaraq həyata keçirilməlidir.
3. FİFO metoduna əsasən, qiymətləndirmə vaxta görə birinci əldə edilən malların qiymətinin nəzərə alınmasına əsaslanır. Yəni satılan malların dəyəri anbara ilk daxil olan malların alış qiyməti nəzərə almaqla hesablanır.
4. LIFO metodu FİFO metodunun əksidir, yəni ən son alınmış mal yaxud istehsal edilmiş hazır məhsul ilk növbədə satılacaq. Yəni hər bir satışın maya dəyəri anbara sonuncu daxil olan malın dəyəri ilə hesablanır.
5. Normativ məsrəflər metodu nəticələr maya dəyərinə yaxın olarsa tətbiq edilir.
6. Pərakəndə satış qiyməti metodu tez-tez dəyişən məhsulları qiymətləndirmək üçün pərakəndə satışda istifadə edilir.

2 saylı MUBS (IAS2) ehtiyatların ilkin dəyərinin qiymətləndirilməsində daha dürüst nəticə almaq məqsədi ilə son iki metodun istifadəsini tövsiyə edir. Gəlin həmin metodları birgə araşdıraq.

Normativ məsrəflər metodu

Normativ məsrəflər metodu xammalın, materialların, sərf edilən əməyin, səmərəliliyin, habelə istehsal gücünün istifadəsinin normativ dərəcələrini nəzərə alır.

Materiallardan, işçilərin əməyindən səmərəli istifadə olunduqda, həmçinin müəssisə normal istehsal gücü ilə işlədikdə məhsul və ehtiyatların ilkin dəyərinin qiymətləndirilməsində, normativ məsrəflər metodundan istifadə edilə bilər.

Lakin bu üsul yalnız normativ xərclərin faktiki xərclərə yaxın olduğu halda istifadə oluna bilər. Normativlər mütəmadi təhlil edilir, lazım gəldikdə, cari şərtlər nəzərə alınmaqla yenidən baxılır.

Normativ dəyərin hesablanması müəssisəinin faktiki səmərəliliyini normativ səmərəliliyi ilə müqayisə edilməsi yolu ilə rəhbərliyin nəzarət və idarəetmə məqsədləri ilə istifadə etdiyi uçot qaydalarını nisbətən qəlizləşdirir. Bunu  nəzərə alaraq, normativ dəyərin hesablanması yalnız belə qaydanı tətbiq etmək gücündə olan müəssisələr tərəfindən istifadə edilə bilər.

Normativ xərclər mütəmadi olaraq yeniləşdirilmədikdə yaxud normativlər müəssisənin faktiki gücünə uyğun olmadıqda (bu hal böyük və davamlı uyğunsuzluqlarla təsdiq edilə bilər), normativ məsrəflər metodu ehtiyatların dəyərinin hesablanmasında istifadə edilə bilməz.

Pərakəndə satış qiyməti metodu

Pərakəndə ticarətdə eyni marjalı çox saylı və tez-tez dəyişən mallardan ibarət olan ehtiyatların qiymətləndirilməsi üçün hər hansı digər metoddan istifadə edilməsi məqsədə uyğun olmadığı üçün pərakəndə satış qiyməti metodundan istifadə edilir.

Ehtiyatların ilkin dəyəri satış qiymətinin müvafiq faiz dərəcəsilə ifadə olunmuş ümumi marja dəyərinə azaldılması vasitəsilə müəyyənləşdirilir. Tətbiq edilən faiz dərəcəsi ilkin satış qiymətindən aşağı qiymətləndirilmiş ehtiyatların təsirini də özündə əks etdirir. Adətən, pərakəndə ticarətin hər bir bölməsi üçün orta faiz dərəcəsi tətbiq edilir.

Bu metod yalnız sonda alınacaq dəyərlərin faktiki ilkin dəyərlərə yaxın olduğu halda istifadə edilə bilər, əks halda normativ məsrəflər metodu tətbiq edilməlidir.

Pərakəndə satış metodu adətən oxşar mənfəətlilik dərəcəsinə malik olan bir çox mallar ilə xarakterizə olunan pərakəndə sahələrdə istifadə edilə bilər.

Pərakəndə satış metodunda ilk olaraq ehtiyatın satış qiyməti təyin edilir (bu qiymətin müəyyən edilməsi çox asandır) və ondan normal mənfəətlilik dərəcəsi çıxılır.

Pərakəndə satış metodu, müxtəlif mənfəətlilik dərəcələrinə malik olan yaxud satışı zamanı mütəmadi olaraq güzəştlərin təqdim edildiyi geniş çeşiddə müxtəlif malları pərakəndə satan müəssisələrdə tətbiq edilə bilməz. Belə hallarda normativ məsrəflər metodu daha dəqiq nəticə verə bilər.

Ehtiyatların satış qiymətlərindən çıxılmalı olan məbləğin, habelə mənfəətlilik dərəcəsinin təyin edilməsi ilə bağlı bu cür praktiki çətinliklər burada pərakəndə satış metodunun tətbiqinin məqsədə uyğun olmayacağından xəbər verir. İxtiyari güzəştlərin tətbiqi ilə bağlı əlavə çətinlik də, həmçinin, qeyd edilmiş praktiki çətinliklərə əlavə olunur.

Biz mühasibat haqqında danışarkən tez-tez aktiv yaxud passiv anlayışı ilə rastlaşarıq. Bu məqaləmiz onların şərhinə həsr olunub.

Aktiv və passiv anlayışı nəyi ifadə edir?

Qollu bir tərəzi düşünün, onun 2 gözü var – sol və sağ. İstifadədən öncə tərəzi boş olur, ölçmə zamanı gözlərə nəsə qoyub-götürürsünüz. Boş olduğu anda tərəzinin vəziyyəti necə olur? Əlbəttə ki, tam taraz, yəni balanslaşmış vəziyyətdə. Tərəzi müəssisənin yarandığı anda maliyyə vəziyyətini təcəssüm etdirir: müəssisəmiz yoxdur, tərəzimiz balansdadır. Müəssisə öz təsərrüfat fəaliyyəti zamanı mühasibatlıqda qeydə alınması vacib olan əməliyyatları həyata keçirir – alır, satır, istehsal edir, əməkhaqqı ödəyir və sair. Bu əməliyyatlardan heç biri müəssisənin maliyyə durumunu (tərəzimizin balansını) pozmamalıdır.

Hər dəfə “sol tərəf”, “sağ tərəf” deməmək üçün tərəzimizin gözlərinə ad verək.  Məsələn, sol gözü “aktivlərimiz”, sağ gözü “passiv” adlandıraq. “Aktiv” – “Passiv”  antonimlərdir, bu sol ilə sağın fərqini anlamağımıza kömək edər.

Aktivlərimiz, adətən, fiziki olaraq mövcuddur, onları görürük – pulumuzu sayır, malımıza toxunuruq. Lakin onların yaranma mənbələri, yəni passiv dediklərimiz, adətən, fiziki olaraq toxunulan olmur (məsələn, borcumuzun olması faktı).

Tərəzi bizim xəyali təsəvvürümüz olsun, amma xəyallarımızı kiməsə izah etmək, başa düşmək, gerçəkləşdirmək lazımdır axı. Hər halda bunu dəftərimizə tərəzi çəkməklə edə bilməyəcəyik. Amma, biz balansı, eyniliyi ifadə edən alətə sahibik. “Hansı alətə?” sualını versəniz “Riyazi bərabərlik!” deyə cavab verəcəyik. Gəlin riyazi bərabərliyin işarəsini çəkək:

Başlanğıcda bizim solunda və sağında heç nə olmayan, yoxluqla tarazlaşmış balansımız var. Tərəzimizin sol tərəfi bərabərliyimızın sol tərəfi, tərəzimizin sağ tərəfi isə bərabərliyimizin sağ tərəfi olsun. Deməli sola “aktiv”, sağa isə “passiv” yaza bilərik:

Aktiv = Passiv

A = P

Aktiv və passiv arasında tarazlıq

Riyazi bərabərliklə ifadə etdiyimiz tərəzinin balansda olması üçün aktiv və passivlərdə nə baş verməlidir? Riyaziyyatdan bilirik ki, bərabərliyin qorunması 4 halda mümkündür:

Beləliklə:

• müəssisəmizdə baş verən istənilən hadisə səbəb-nəticə əlaqəsinə bağlıdırsa;
• səbəbləri şərti olaraq sağda, onların nəticələrini – aktivləri isə solda qeyd edəriksə, balans qorunmuş olacaq.

Deməli, müəssisəmizdə baş verən istənilən əməliyyat sadaladığımız 4 formadan birinə uyğun gələcək.

Yuxarıdakı riyazi bərabərliyimizi maliyyə bərabərliyi adlandıra bilərik. Çünki o bizim maliyyə vəziyyətimizi ifadə edir. Sonrakı mövzularda maliyyə bərabərliyini daha ətraflı şərh edib, aktiv və passivlərimizə detallı baxış keçirəcəyik.

Aktivlərə nələr aiddir, passivlər hansılardır?

Aktivlər müəssisənin mülkiyyətində yaxud idarəsində olan maddi varlıqların, hüquqların məcmusu, müəssisənin sahib olduqlarıdır. Bunlar indi və gələcəkdə müəssisəyə iqtisadi səmərə axını gətirir yaxud gətirəcəyi gözlənilir. Məsələn, nağd yaxud bank hesabında olan pulunuz – bunlar özlüyündə iqtisadi səmərə və dəyərdir. Başqa nümunəyə baxaq. Satmaq üçün aldığınız mal, verdiyiniz avans ödənişi hazırda iqtisadi səmərə yaratmaya bilər, amma gələcəkdə birini satmaqla, digərinin əvəzində mal (iş, xidmət) almaqla səmərə axını gətirəcəyini gözləyirsiz.

Passivlər, bərabərliyimizin və tərəzimizin sağ tərəfi, aktivlərin yaranma (azalma) səbəbini, mənbəyini göstərir. Bu səbəblər hansılar ola bilər?

Aktivlərin riyazi ifadəsi

Suala cavab tapmaqla passivlər adlandırdığımız hissəni daha yaxşı anlamağa çalışaq. Məsələn, müəssisəmizdə 10.000 manat pul varsa, bunun səbəbi, mənbəyi nədir? Bu:

• satışdan daxil olma;
• təsisçinin qoyduğu nizamnamə kapitalı;
• bankdan götürdüyümüz kredit;
• qonşu təşkilatdan aldığımız borc vəsaiti və s. ola bilər.

Bu pul eyni zamanda keçən ilki fəaliyyətimizin nəticəsinin qalığı da ola bilər.

Gördüyünüz kimi, səbəblər müxtəlifdir. Fikir verdinizsə, bunlar ya borcdur ( bankdan alınmış kredit, təşkilatdan götürlümüş borc) ya da nəsə başqa bir mənbə. Yəni, mənbələri 2 qrupa bölə bilərik – borclar və nəsə. Borclar başqaları qarşısında öhdəliyimizdir – onu “Öhdəliklər” adlandıraq. “Nəsə” dediyimizi də adsız saxlamayaq, “Kapital” adı verək.

Beləliklə, passivlərimiz “Kapital” və “Öhdəliklər”imizdən ibarətdir,  yəni:

Passiv = Kapital + Öhdəlik

Bu o deməkdir ki, daha əvvəl yazdığımız maliyyə bərabərliyini belə də yaza bilərik:

Aktivlər  = Kapital  + Öhdəlik

Beləliklə, müəssisənin aktivlərini müəssisəyə məxsus kapital və öhdəliklərin cəmi kimi xarakterizə edə bilərik.

Bəs “Kapital” necə formalaşır, tərkibi nələrdən ibarətdir? Bunu növbəti mövzuda daha geniş şərh edəcəyik. Hələlik isə, gəlin sizə bir sirr açım. Balans anlayışını izah etmək üçün tərəzidən istifadə etdik. Əslində “balans” sözü fransız sözüdür (balance), mənası “tərəzi” deməkdir.

Ölkənin birinci bankı Kapital Bank-ın aktivləri 1 aprel 2024-cü il tarixinə 8.8 milyard manat təşkil edib. Müştərilərə verilən kreditlərin həcmi isə 4.4 milyard manat olub.

1 aprel 2024-cü il tarixinə olan nəticələrə görə bankda müştəri depozitlərinin həcmi 6.7  milyard  manat təşkil edib.

Bankın 1 aprel 2024-cü il tarixinə tutulmalardan sonra məcmu kapitalı 882 milyon manat, adi və imtiyazlı səhmlər isə 265 milyon manatdır.

Qeyd edək ki, Kapital Bank Moody’s və Standard & Poor’s beynəlxalq reytinq agentliklərinin reytinqlərinə malikdir. Bu reytinqlər ölkənin bank sektorunda yüksək reytinqlər sırasındadır.

Ölkənin birinci bankı olan Kapital Bank PAŞA Holding-ə daxildir və Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi, 117 filialı və 53 şöbəsi ilə müştərilərin xidmətindədir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün https://kapitalbank.az saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz. Nağd pul krediti sifarişi üçün— https://kbl.az/prgtk , Birbank kartı sifarişi üçün https://kbl.az/prcrc.