Blog Full

İş­çi əsas iş ye­ri ilə ya­na­şı, iş vax­tı nor­ma­sı­nı poz­ma­maq şər­ti­lə bir və ya bir ne­çə iş ye­rin­də ça­lı­şa bi­lər. Bu hal­da əvəz­çi­lik üz­rə əmək mü­qa­vi­lə­si bağ­lan­ma­lı­dır. İş­çi­nin əvəz­çi­lik üz­rə baş­qa iş yer­lə­rin­də ça­lış­ma­sı üçün əmək müqaviləsinin şərt­lə­ri buna im­kan ver­mə­li­dir. Mövzunu əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov şərh edir:

Əvəz­çi­lik qay­da­sın­da əmək mü­qa­vi­lə­si­nin bağ­lan­ma­sı Əmək Mə­cəl­ləsi­nin 58-ci maddə­si ilə tən­zim­lə­nir. Həmin maddəyə əsasən, əmək mü­qa­vi­lə­si­nin şərt­lə­ri im­kan verdiyi hal­lar­da iş­çi əsas iş ye­ri üz­rə mü­əy­yən olun­muş iş vax­tın­dan son­ra həm əsas iş ye­rin­də, həm də əvəz­çi­lik qay­da­sın­da əmək mü­qa­vi­lə­si bağ­la­ya­raq baş­qa iş yerlərində də əmək fəa­liy­yə­ti ilə məş­ğul ola bi­lər. Bu za­man əvəz­çi­lik üz­rə əmək müqa­vi­lə­si bağ­la­nan iş ye­ri iş­çi­nin əla­və iş ye­ri, əmək ki­tab­ça­sı sax­la­nı­lan yer isə əsas iş ye­ri sa­yı­lır. Əvəz­çi­lik üz­rə əmək mü­qa­vi­lə­si əmək ki­tab­ça­sı təq­dim edil­mə­dən bağla­nı­lır.

Əvəz­çi­lik qay­da­sın­da əla­və iş ye­ri üz­rə əmək mü­qa­vi­lə­si­nin bağ­lan­ma­sı za­ma­nı aşağıda­kı mə­qam­la­ra diq­qət et­mək la­zım­dır:

• Əvəz­çi­lik qay­da­sın­da əla­və iş ye­ri üz­rə əmək mü­qa­vi­lə­si­nin bağ­lan­ma­sı üçün ilk ön­cə iş­çi­nin əsas iş ye­ri ol­ma­lı­dır.
• Əvəz­çi­lik qay­da­sın­da əmək mü­qa­vi­lə­si bağ­lan­dı­ğı za­man əmək ki­tab­ça­sı işçinin əsas iş ye­rin­də sax­la­nı­lır və əvəz­çi­lik üz­rə əmək fəa­liy­yə­ti haq­qın­da əmək ki­tab­ça­sın­da qeyd­lər əvəz­çi­lik üz­rə əmək mü­qa­vi­lə­si­nin su­rə­ti əsa­sın­da iş­çi­nin ar­zu­su ilə əsas iş ye­rin­də apa­rı­lır.
• Əvəz­çi­lik üz­rə iş vax­tı­nın müd­də­ti bu Mə­cəl­lə­nin 89-cu mad­də­si ilə mü­əy­yən edil­miş nor­ma­nın (həf­tə­lik 40 sa­at) ya­rı­sın­dan çox ol­ma­maq­la tə­rəf­lə­rin ra­zı­lı­ğı ilə mü­əy­yən edi­lir. De­mə­li, iş­çi əvəz­çi­lik üz­rə əmək mü­qa­vi­lə­si ilə həf­tə­lik mak­si­mum 20 sa­at ça­lı­şa bi­lər.
• İş vax­tın­dan son­ra əvəz­çi­lik üz­rə əla­və­ iş yer­lə­rin­də­ iş­lə­mə­yə əsas iş ye­ri üz­rə işə­gö­tü­rə­nin ra­zı­lı­ğı tə­ləb edil­mir. İş vax­tı ər­zin­də isə əvəz­çi­lik üz­rə iş­lə­mə­yə işə­gö­tü­rə­nin ra­zı­lı­ğı ilə yol ve­ri­lir.
• Əla­və iş ye­rin­də əvəz­çi­lik üz­rə əmək fəa­liy­yə­ti gös­tə­rən iş­çi­lə­rə aşa­ğı­da­kı iki bənd is­tis­na olun­maq­la heç bir məh­du­diy­yət qo­yul­ma­dan əmək qa­nun­ve­ri­ci­li­yi ilə mü­əy­yən edil­miş bü­tün nor­ma­lar (mə­zu­niy­yət, əmək qa­bi­liy­yə­ti­nin itirilməsi­nə da­ir müa­vi­nət, iş vax­tın­dan ar­tıq iş saa­tı, əvə­zet­mə v.s) qay­da­lar və müd­dəa­lar şa­mil edi­lir:

– Əgər iş­çi əsas iş ye­rin­də zə­rər­li, təh­lü­kə­li və in­sa­n sağ­lam­lı­lı­ğı­na mən­fi tə­sir gös­tə­rən amil­lər olan əmək şə­rai­tin­də iş­lə­yir­sə, on­da onun ey­ni əmək şə­ra­it­li əla­və iş ye­rin­də əvəz­çi­lik üz­rə ça­lış­ma­sı yolverilməzdir.

– Ya­şı 18-dən az olan iş­çi­lə­rin əvəz­çi­lik qay­da­sın­da əla­və iş ye­rin­də çalışma­la­rı­na yal­nız on­la­rın həm əsas, həm də əla­və iş ye­rin­də gün­də­lik iş vax­tı­nın cə­mi Əmək Mə­cəl­ləsi­nin 91-ci mad­də­sin­də on­lar üçün nəzərdə tu­tul­muş qı­sal­dıl­mış iş vax­tın­dan çox ol­ma­dıq­da (16 ya­şı­na­dək iş­çi­lər üçün 24 sa­at­dan, 16 yaş­dan 18 ya­şa­dək iş­çi­lər üçün 36 sa­at) yol ve­ri­lir.

• Bi­la­va­si­tə qa­nun­ve­ri­ci­lik­də nə­zər­də tu­tul­muş hal­lar­da döv­lət ha­ki­miy­yə­ti orqan­la­rı­nın mü­va­fiq və­zi­fə­li şəxs­lə­ri­nə bu mad­də­də göstərildiyi kimi, əvəz­çi­lik üz­rə əmək mü­qa­vi­lə­si bağ­la­ya­raq əla­və iş ye­rin­də iş­lə­mək hü­qu­qu şa­mil olunmur.
• İş­çi­nin bir əsas və əla­və iş vax­tın­a da­ir iş vax­tı ilə bağlı tələb nə­zə­rə alın­maq­la bir ne­çə əla­və iş ye­ri ola bi­lər. Qa­nun­la bu­na hər han­sı məh­du­diy­yət qo­yul­mur, va­cib olan iş vax­tı­na da­ir həd­lə­rin göz­lə­nil­mə­si­dir.

Əvəz­çi­lik üz­rə əmək şə­rai­ti­nin şərt­lə­ri­ni, əmək funk­si­ya­sı­nın həc­mi­ni əla­və iş ye­ri­ ilə bağlı əmək mü­qa­vi­lə­si bağ­la­nar­kən tə­rəf­lə­rin öz­lə­ri mü­əy­yən edir­lər.

Misal 1

16 yaş­­lı iş­­çi əsas iş ye­­ri üz­­rə əmək mü­­qa­­vi­­lə­­si ilə həftəlik 24 sa­­at iş­­lə­­yir. Məcəllənin qoy­­du­­ğu tə­­lə­­bə gö­­rə, işçinin ümumi iş vaxtının müddəti həftəlik 36 saatdan artıq ola bilməz. Bu halda, iş­­çi­­nin əvəz­­çi­­lik qay­­da­­sın­­da iş vax­­tı həftəlik 12 sa­­atdan artıq müəyyən edilə bilməz. Bu yaş ka­­te­­qo­­ri­­ya­­sın­­da olan iş­­çi­­lər üçün Əmək Mə­­cəl­­lə­­si­­nin müəy­­yən et­­di­­yi əsas və əla­­və iş yer­­lə­­ri üz­­rə iş vax­­tı­­nın cə­­mi ümu­­mi­­lik­­də həftəlik 36 saatdan ar­­tıq ol­­ma­­ma­­lı­­dır. O, əsas iş yeri üzrə həftəlik 24 saat çalışdığı və ümumi (əsas və əlavə iş yerləri üzrə) iş saatlarının cəmi həftəlik maksimum 36 saat ola bildiyi üçün əlavə iş yeri üzrə həftəlik maksimum 12 saat çalışa bilər.

Yuxarıdakı nümunədəki işçi əsas iş yeri üzrə həftəlik 30 saat çalışırsa, bu halda o, əlavə iş yeri üzrə həftəlik maksimum 6 saat çalışa bilər. Yəni bu kateqoriya işçilər üçün əsas və əlavə iş yerləri üzrə ümumi iş vaxtının müddəti, yaşa müvafiq olaraq, 24 və 36 saatdan artıq olmamalıdır. Əgər işçinin 15 yaşı varsa və əsas iş yeri üzrə həftəlik 15 saat çalışırsa, bu halda o, əlavə iş yeri üzrə həftəlik maksimum 9 saat çalışa bilər. Çünki 16 yaşadək işçilər üçün iş vaxtının müddəti həftə ərzində 24 saatdan artıq olmamalıdır. O, nəzərdə tutulmuş 24 saatın 15 saatını əsas iş yerində çalışdığı üçün əvəzçilik üzrə həftəlik maksimum 9 saat çalışa bilər.

Misal 2

İş­çi tam iş vax­tı ilə əsas iş ye­rin­də 09:00-dan 18:00-dək ça­lı­şır. Bu halda o, 19:00-dan 21:00-dək əvəz­çi­lik üz­rə əla­və iş ye­rin­də ça­lış­maq üçün işə­gö­tü­rən­dən ra­zı­lıq alma­­lı­­dır­­mı­­?

Əmək Mə­cəl­lə­si­nin 58-ci mad­də­si­nə əsa­sən, iş vax­tın­dan son­ra əvəz­çi­lik üz­rə əla­və­ iş yer­lə­rin­də­ iş­lə­mə­yə əsas iş ye­ri üz­rə işə­gö­tü­rə­nin ra­zı­lı­ğı tə­ləb edil­mir. La­kin işəgötürən əmək mü­qa­vi­lə­sin­də iş­çi­nin iş vax­tın­dan kə­nar vaxt­da işə­gö­tü­rən­lə rəqabət­də ol­an mü­əs­si­sə­də əla­və iş ye­rin­də əvəz­çi­lik üz­rə iş­lə­yə bil­mə­məsi ba­rə­də şərt irə­li sü­rə bi­lər.

Misal 3

İş­çi tam iş vax­tı ilə əsas iş ye­rin­də 09:00-dan 18:00-dək ça­lı­şır. Bu halda o, əsas iş vax­tı ər­zin­də, öz işi ilə ya­na­şı, həf­tə­də 3 gün 11:00-dan 13:00-a ki­mi işə­gö­tü­rən­lə rəqa­bət­də ol­ma­yan mü­əs­si­sə­də əla­və iş ye­rin­də əvəz­çi­lik üz­rə iş­lə­yə bil­mə­si üçün ərizə ilə işə­gö­tü­rə­nə mü­ra­ci­ət edə bi­lər. İşə­gö­tü­rən bu­na ra­zı­lıq ver­dik­dən son­ra iş­çi əsas iş vax­tı ər­zin­də əla­və iş ye­ri üz­rə əvəz­çi­lik­lə ça­lı­şa bi­lər. Bu hal­da işə­gö­tü­rən tərə­fin­dən əmək mü­qa­vi­lə­si­nə əla­və və ya də­yi­şik­lik edil­mək­lə bu hal rəs­mi­ləş­di­ri­lə bi­lər.

Mənbə: vergiler.az

Mühasibat uçotunun tərkib hissələri  

Mühasibat uçotu təsərrüfat subyektinin fəaliyyəti haqqında məlumatların müşahidəsi, toplanması, qeydiyyatı, ölçülməsi, cari qruplaşdırılması, yekun ümumiləşdirilməsi sistemidir. Belə sistem müəssisəyə təsərrüfat – maliyyə fəaliyyətinə:

• nəzarət;
• təhlil;
• tənzimlənmə üzrə əsas idarəetmə funksiyalarının həyata keçirilməsi üçün vacibdir.

Təsərrüfat uçotu sisteminin tərkibində mühasibat uçotunun rolu danılmazdır, çünki təsərrüfat fəaliyyəti sahələri haqqında iqtisadi məlumatların əsas mənbəyidir. O, müəssisənin yarandığı andan davamlı təsərrüfat həyatının bütün faktlarının sənədləşdirilmiş əksini fasiləsiz həyata keçirir.

Mühasibat təsərrüfat uçotunun bütün ölçü vasitələrindən istifadə edir, lakin fərqləndirici xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, mühasibat uçotu təsərrüfat əməliyyatlarının təbiətinə uyğun olaraq ilkin uçot sənədlərində qeydləri natural yaxud əmək ölçüsündə aparmaqla pul ölçüsündə daha da ümumiləşdirir.

Mühasibat uçotu bəşəriyyət tarixində iqtisadiyyatı idarə etmək üçün məlumat verən ilk mürəkkəb sistemdir. İdarəçiliyi inkişaf etdirmək məqsədi ilə təsərrüfat subyektinin həm daxili, həm də kənar istifadəçilərin mühasibat uçotu məlumatlarına tələbatı aşağıdakı mühasibat uçotu sisteminin iki tərkib hissəsini fərqləndirməyə səbəb olmuşdur:

• mühasibat – maliyyə uçotu;
• mühasibat – idarəetmə uçotu.

Maliyyə uçotu hansı məqsədlə aparılır?

Mühasibat uçotunun “atası” Luka Paçoli  borclar, əmlak və öhdəliklər haqqında məlumatları vaxtında almağı ticarətin əsası sayırdı.

Bu tələb müasir dövrümüzdə də aktualdır. Mühasibat uçotu müəssisənin durumunu maliyyə hesabatlarında vaxtında və dəqiq əks etdirməlidir.

Maliyyə uçotunun əsas predmeti mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlarına (MUBS) uyğun aparılmış uçot qeydləri əsasında maliyyə hesabatlarının beynəlxalq standartlarına (MHBS)  müvafiq tərtib edilmiş hesabatlarıdır. Maliyyə hesabatı mühasibat uçotunun son məhsuludur.

Maliyyə hesabatlarının hazırlanması məqsədi

Bunlar aşağıdakılardır:

• müəssisə barədə məlumatlara sahib olmaq;
• müəyyən tarixdə müəssisənin aktivləri, öhdəlikləri barədə vəziyyətini dəyərləndirmək;
• gəlirləri, xərcləri görmək, rentabelliyi ölçmək;
• şirkətin pul vəsaitləri, kapitalı, onlardakı dəyişiklikləri sistemləşmiş formada görmək;
• gələcək fəaliyyət istiqamətlərini araşdırmaq,
• müəssisənin inkişafında əhəmiyyətli qərarların qəbuluna kömək etmək.

Başqa sözlə, hesabatların tərtibində məqsəd mühasibat uçotu məlumatları istifadəçilərinin ehtiyaclarını təmin etməkdir. Daxili istifadəçilərdən fərqli olaraq kənar istifadəçilər maliyyə hesabatlarında ümumiləşdirilən, amma kommersiya sirri hesab edilməyən mühasibat uçotunun məlumatlarından yararlanırlar.

Hesabatların mahiyyəti eyni olsa da ölkələr üzrə fərqlənə bilər. Bəzi ölkələrdə tərtib qaydası, prinsipləri, informasiyaların açıqlanması üsulları qanunvericilik səviyyəsində tənzimlənir, digərlərində hesabatı hazırlayanların öhdəsinə verilib. Azərbaycanda maliyyə hesabatlarının tərkibi barədə buradan oxuya bilərsiniz.

Aşağıda maliyyə hesabatlarının tərkibinin sxematik təsviri verilib:

Maliyyə uçotunun aparılması

Müəssisədə maliyyə uçotunun aparılması metaforik olaraq buna bənzəyir:

Aşpaz alış veriş edib mətbəxə dönür. Əlində tutduğu çeklərlə aldığı malların tamlığına, heç nəyi unutmadığına, baş aşpaz tərəfindən verilmiş resept üzrə bütün inqridiyentlərin mövcudluğuna əmin olur. Yeməkləri yeyilə biləcək məqbul formaya salmaq üçün o, aşağıdakı işləri görməlidir:

• yeməkləri hazırlamağa başlayır;
• sobaya qoyulmuş yeməyə nəzarət edir, lazım olanları əllə hazırlayır;
• yeməklər hazır olduqdan sonra onları götürüb səliqəli formada düzür;
• yekun olaraq duz, istiotunu əlavə edir, yanına qarnir, sous qoyur.

Analogiyaya baxaq:

• baş aşpaz – təsərrüfat uçotuna nəzarət orqanları;
• baş aşpazın verdiyi resept – Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartları, konsepsiyaları;
• aşpaz – şəxs mühasib;
• çeklər  – təsdiqedici sənədləri;
• soba – proqram təminatı;
• əli ilə hazırlanan hissə mühasibin əllə etdiyi müxabirləşmələr, düzəliş qeydləri və digər əməliyyatlardır.

Yeməklər hesabatları, podnos isə hesabatların vahidliyini təcəssüm etdirir. Aşpazın yekun olaraq duz-istiot əlavə etməsi, yanına qarnir, sous qoyması maliyyə hesabatları üzrə beynəlxalq standartların tətbiqini əks etdirir.

İdarəetmə uçotu nədir?

İdarəetmə uçotu müəssisənin idarə edilməsi prosesini effektiv tənzimləmək üçün təşkilati qərarların verilməsinə xidmət edir.

Bu sahədə çalışan mühasib daha sərbəstdir, maliyyə uçotunda ciddi mühasibat uçotu qaydaları tətbiq edildiyi halda, idarəetmə uçotunda bəzən ikili yazılışa belə riayət edilməyə bilir.

Uçotun əsasında hesab, məntiq, bir az da kargüzarlıq dayanır. Hər müəssisədə idarəetmə uçotu onun uçot siyasətinə uyğun təşkil edə bilər. İstifadə edilən  iqtisadi göstəricilər sistemi, idarəetmə obyektlərinin təsnifləşdirilməsi, cavabdeh bölmələr biznes hesabatlarının tərkibi barədə şirkət rəhbərliyi özü qərar verir.

2016-cı ilədək bu sahədə, mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlarından fərqli olaraq, heç bir beynəlxalq standart yox idi. Həmin ildə Britaniya Standartları İnstitutu (BSI) CIMA  tərəfindən maliyyələşdirilən, ən yaxşı təcrübələri əhatə edən çərçivə sənədi kimi hazırlanmış ilk idarəetmə uçotu standartını nəşr etdi.

İdarəetmə uçotu məlumatları daxili istifadəçilərin tələbatını ödəmək üçün, təsərrüfat uçotunun miqdar ölçülərindən istifadə etməklə hazırlanır. Onun vasitəsilə:

• resurslardan optimal istifadə;
• gəlirlilik;
• mövcud vəziyyətin dəyərləndirilməsi, gələcək istiqamətlərin seçilməsi kimi məsələlərə nail olunur.

Hesabatlara aşağıdakı nümunələri göstərmək olar:

• məhsulunun maya dəyərinin təhlili (cost accounting);
• layihə (smeta);
• çəkilmiş xərclər barədə hesabat.

İdarəetmə uçotu maya dəyərinin kalkulyasiyasında, büdcə tərtibatında istifadə edilir.

Bəs vergi uçotu?

Mühasibat uçotu təsnifatına beynəlxalq təcrübədə fərqli yanaşmalar var. Belə yanaşmaların mühasiblərin adlandırılmasında  da özünü göstərir. Azərbaycanda mühasibatlıq Rusiya mühasibat məktəbinin təsiri altında formalaşıb. Bu səbəbdən beynəlxalq mühasibat  uçotu prinsipləri, qaydaları bizim elmi mənbələrdə tam oturuşmayıb. Bəzi ədəbiyyatlarda mühasibat uçotu 3 alt sistemə bölünür:

1. maliyyə uçotu;
2. idarəetmə uçotu;
3. vergi uçotu.

Vergi uçotu əsasən müəssislər səviyyəsində aparılsa da, statistika uçotu kimi ümumdövlət əhəmiyyətlidir. Onun məlumatları dövlət vergi sisteminin əsasını təşkil edir, dövlət büdcəsinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Mühasibat uçotunun məlumatları əsasında hazırlanan vergi bəyannamələri dövlət-müəssisə-vətəndaş münasibətlərini şəffaf əks etdirir, təsərrüfat uçotunda mühüm rol oynayır. Bu baxımdan onu təsərrüfat uçotunun bir növü kimi də xarakterizə etmək olar. Mühasibat və vergi uçotu arasında fərqlərlə buradan  tanış ola bilərsiniz.

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir. 

Lizinq əməliyyatları üzrə ƏDV-yə cəlbetmədə fərqli yanaşmalar mövcuddur. Təcrübədə rast gəlinirdi ki, bəzi vergi ödəyiciləri qarşı tərəfə elektron qaimə-faktura tətbiq edəndə nəinki əsas məbləği, hətta faizi də ƏDV-yə cəlb edərək təqdim edirdi. Vergi Məcəlləsinin 13.2.14-cü maddəsində maliyyə xidmətlərinə aid olunan əməliyyatlarda maliyyə lizinqi əməliyyatları qeyd edilirdi.

2024-cü il yanvarın 1-dən lizinqlə bağlı Vergi Məcəlləsində edilən dəyişikliklər bir çox məsələlərə aydınlıq gətirdi. Vergi Məcəlləsinin 164.1.2-ci maddəsinə “o cümlədən maliyyə lizinqi əməliyyatları üzrə ödənilən faizlər” sözləri əlavə edildi.

Misal 1

Vergi ödəyicisi 10.000 manat dəyərində olan nəqliyyat vasitəsini qarşı tərəfə 2 il müddətinə lizinq müqaviləsi üzrə təqdim edib. Lizinq müqaviləsinə uyğun olaraq, o, hər ay 50 manat məbləğində faiz ödəyir. Vergi ödəyicisi Vergi Məcəlləsinin 164.1.2-ci maddəsinə əsasən, maliyyə lizinqi əməliyyatları üzrə ödənilən faizlərə heç bir halda ƏDV tətbiq etməməlidir. Yəni, qarşı tərəfə təqdim edilən elektron qaimə-fakturada 50 manat ƏDV-dən azad olunan əməliyyatlar sütununa əlavə edilməlidir.

Maraqlı məqam lizinq müqaviləsi üzrə aktivlərin (əsas vəsaitlərin) ƏDV-yə cəlb edilməsinin necə tənzimlənməsidir. Vergi Məcəlləsinə əlavə olunmuş 164.1.2-1-ci maddəyə əsasən, ƏDV-dən azad edilmiş, yaxud ƏDV-yə cəlb olunmayan əməliyyatlar çərçivəsində əldə edilmiş aktivlərin (əsas vəsaitlərin) maliyyə lizinqi müqaviləsi üzrə təqdim olunması ƏDV-dən azad edilir.

Maddədən belə anlaşılır ki, vergi ödəyicisinin lizinq müqaviləsi üzrə təqdim edəcəyi aktivi əldə edən zaman, ƏDV ödədiyi haldan asılı olaraq, ƏDV-yə cəlbetmə halları müəyyən ediləcək.

Misal 2

Vergi ödəyicisi siyahısı müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən təsdiq edilmiş lizinq müqaviləsinin obyekti olan əsas vəsaitləri idxal edir. Vergi Məcəlləsinin 164.1.25-ci maddəsinə əsasən, həmin lizinq müqaviləsinin obyekti olan əsas vəsaitlər ƏDV-dən azad edilir. Bu halda vergi ödəyicisi lizinq müqaviləsi üzrə aktivləri ƏDV-yə cəlb edə bilməz, çünki həmin əsas vəsait ƏDV-dən azad olunan əməliyyat üzrə aparılıb.

Misal 3

ƏDV ödəyicisi olan vergi ödəyicisi lizinq müqaviləsinə uyğun olaraq, qarşı tərəfə əsas vəsait təqdim edib. Həmin əsas vəsait ƏDV ödəyicisi olmayan şəxsdən alındığı üçün ƏDV ödənişi həyata keçirilməyib. Bu halda “lizinq verən” statusunda çıxış edən vergi ödəyicisi lizinq əməliyyatına ƏDV tətbiq etməyəcək.

Misal 4

Vergi ödəyicisi qarşı tərəfdən ƏDV ödəməklə əsas vəsait əldə edib. Bu zaman vergi ödəyicisi lizinq əməliyyatları zamanı həmin vəsaiti hansı tip vergi ödəyicisinə təqdim etməsindən asılı olmayaraq əsas vəsaitin dəyərinə ƏDV tətbiq etməlidir. Təbii ki, lizinq müqaviləsi üzrə yaranan faiz məbləği Vergi Məcəlləsinin 164.1.2-ci maddəsinə uyğun olaraq ƏDV-yə cəlb edilməyəcək.

Bəs nə səbəbdən lizinq müqaviləsi üzrə aktivin ƏDV-yə cəlb edilməsi Vergi Məcəlləsinə daxil edilib?

Vergi ödəyicisi lizinq müqaviləsi üzrə ƏDV ilǝ əldə etdiyi aktivi qarşı tərəfə ƏDV-siz təqdim etdiyi hallarda, lizinq alan şəxsin üzərinə daha çox yük düşürdü. Misal üçün, lizinq verən şəxs 10.000 manata aldığı aktivə görə 1.800 manat məbləğində ƏDV ödəyirdi. Lizinq müqaviləsi üzrə əsas vəsaitlər üzrə məbləğ ƏDV-yə cəlb edilmədiyi üçün həmin ƏDV məbləği aktivin üzərinə gəlinərək 11.800 manata təqdim olunurdu. Bu zaman lizinq alan şəxs ƏDV ödəyicisi olduğu halda, onun üçün lizinq müqaviləsi yox, kredit müqaviləsi ilə əldə etmək daha uyğun olurdu. Yeni dəyişiklikdən sonra ƏDV ödəycisi həmin aktivi 10.000 manat təqdim edəcək, qarşı tərəf də ödədiyi 1.800 manatlıq ƏDV-ni əvəzləşdirmək hüququna malik olacaq.

Vergi orqanı hesab edir ki, aktivlər bank kreditləri hesabına əldə edildiyi halda, həmin aktivlərə görə ödənilən ƏDV məbləğlərini biznes subyektləri əvəzləşdirə bilir və nəticədə maliyyə sektorunda maliyyələşmə alətləri üzrə vergi yükü fərqləri yaranmış olur ki, bu da lizinq bazarının rəqabətliliyinə mənfi təsir göstərir. Vergi orqanının fikrincə, yeni dəyişiklikdən sonra həm lizinq şirkətlərinə, həm də lizinq alan sahibkarlara aktivləri əldə edərkən ödənilmiş ƏDV məbləğlərini əvəzləşdirmə imkanları yaradılmış olur və lizinq əməliyyatları üzrə ƏDV biznesin xərci olmadığından tərəflərin vergi yükü optimallaşdırılır. Vergi orqanı tərəfindən Mərkəzi Bank və lizinq şirkətləri ilə sözügedən məsələlərin müzakirəsi aparılıb və biznesin maliyyələşmə alətinə müsbət təsir göstərən mexanizm kimi dəstəklənıb. Beləliklə, bu dəyişiklik həm də biznesin maliyyələşməsində maliyyə lizinqi alətinin genişlənməsinə səbəb olacaq.

Vergi orqanın mövqeyindən belə aydın olur ki, dəyişikliyin əsas məqsədi maliyyələşmə alətləri üzrə bərabər vergi rejiminin yaradılması, səmərəliliyin artırılması, ƏDV-nin dəyər zənciri üzrə son istehlakçıya ötürülməsi yolu ilə vergi yükünün azaldılması, biznesə ödədiyi ƏDV-ni əvəzləşdirmək hüququ verməklə vergi yükünün optimallaşdırılmasına səbəb olmaqdır.

Sonda bir məsələni qeyd edək ki, Vergi Məcəlləsinin 164.1.25-ci maddəsindəki dəyişikliyə əsasən, Nazirlər Kabineti tərəfindən lizinq müqaviləsinin obyekti olan əsas vəsaitlərin siyahısı təsdiq ediləcək. Bunun nəticəsi olaraq, istehsalyönümlü fəaliyyət məqsədləri üçün idxalı ƏDV-dən azad edilmiş lizinq obyeklərinin siyahısının hazırlanması və Nazirlər Kabinetinin 22.04.1998-ci il tarixli qərarının əlavəsində təsdiq edilmiş “Lizinq müqaviləsinin obyekti olan qanunvericiliklə müəyyənləşdirilmiş təsnifat üzrə əsas vəsaitǝ aid, idxal gömrük rüsumundan azad olunan daşınar əşyaların xarici iqtisadi fəaliyyətin əmtəə nomenklaturu üzrə Siyahısı”nın təkmilləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu səbəbdən də Vergi Məcəlləsinin 164.1.25-ci maddəsinin qüvvəyə minməsi Nazirlər Kabineti müvafiq siyahını təsdiq etdikdən sonra baş verəcək.

Mənbə: vergiler.az

Mənbə: nk.gov.az